Tehcirin Sorumluları Talat,Enver ve Cemal Paşalardır/Prof. Halil Berktay

Prof Berktay'a göre,Talat Paşa'nın telgrafı, "Katliamların nasıl bilinçli yapıldığının somut bir göstergesi.Bu telgrafın anlamı,olaya bağımsız ve vicdanlı bir biçimde bakan bütün tarihçiler için çok açık."Uluslararası bir tarihçiler jürisi önünde Talat Paşa'nın telgrafına ilişkin tahlil ve yorumunu savunmaya hazır olduğunu söyleyen Prof. Berktay,Ermeniler'in Ermeni oldukları için hedef alındığını savunuyor.

1915'te ne oldu?

-1915'ten başlayarak 1915 ve 1916 yılları içinde gerçekten korkunç bir olay cereyan etti.Bunun çeşitli bağlamları vardır.Bazı bağlamlar daha geniştir:İmparatorluğun geri çekilişinin ve bu arada özellikle Yunan,Bulgar ve Ermeni milliyetçiliği tarafından hırpalanışının yarattığı acılar ve hınçlarla ilgilidir.Bazı bağlamlar daha dar ve içseldir:İktidara hakim olan tarz,anlayış,zihniyet yapıları ve politik kültürle ilgilidir.Bu ikincisini biraz açarsak,1913'teki Babıali Baskını'ndan,yani Jöntürk devrimi içindeki özel Enver (ve Teşkilat-ı Mahsusa) darbesinden itibaren,Enver-Talat-Cemal triumviri güçlü bir askeri diktatörlük oluşturmuştu.Ders kitaplarında "Osmanlı Devleti" ya da "İttihatçı yönetimi" gibi ifadelere rastlansa da,bunlar gerçeğin biraz uzağında kalır.Birinci Dünya Savaşı,XX. yüzyıl başlarında demokrasi geleneği Osmanlı İmparatorluğu'ndan çok daha güçlü ülkelerde dahi askerleri öne çıkarmıştı.Demokrasi geleneği çok daha zayıf olan Osmanlı İmparatorluğu'nda ise,haliyle,bütün iktidar bu üçlüdeydi.Bunu özellikle belirtiyorum,çünkü,1915'te yapılan işi bugünkü Türkiye Cumhuriyeti'ne teşmil edemeyeceğimiz gibi,o zamanki Osmanlı Devleti'nin (ordusu ve bürokrasisinin) tamamına,hatta hükümetin ve iktidar partisinin dahi tamamına teşmil etmek son derece zordur.Her neyse;işte bu üçlünün iradesiyle,önce Tehcir Kanunu çıkartıldı.Bu yasayla Osmanlı topraklarında yaşayan bütün Ermeniler,sırf Ermenilikleriyle tanımlanmış bir şekilde,ilk önce bulundukları mahalde gözaltına alınıyorlar,mallarını ve mülklerini arkalarında bırakmaya zorlanıyorlar;Taşnak'a bulaşmış bulaşmamış,kanundışı herhangi bir hareketleri görülmüş görülmemiş demeden,ayrıca genellikle kadın erkek,genç yaşlı,çoluk çocuk,vesaire de demeden,bulundukları yerden başka yerlere sevkediliyorlardı.

Yasada bazı istisnalar var ama...

-Evet ama bu istisnalar,göçe tabi tutulan Ermeni nüfus kitlesi içindeki istisnalar.Burada önemli olan,Osmanlı Devleti'nin Ermeni tebaasını oluşturan bütün kitlenin,sırf Ermeni oldukları için ideo-politik bakımdan şüpheli,hatta potansiyel düşman veya hain gibi görülmüş ve bu muameleye tabi tutulmuş olmalarıdır.Bunun altını,şu nedenlerle ve özellikle çiziyorum:Birincisi,resmi söylemden türetilerek hala tekrarlanan popüler efsaneler bazında tehcir,sadece Doğu Anadolu'daki savaş bölgesiyle ve cephe gerisiyle sınırlıydı zannedilir;böyle olmadığını bile bile,bu tekrarlanagelir.Aynı şekilde,Tehcir Kanunu'nun (ve uygulamasının),sadece ve sadece,özellikle Taşnaksutyun taraftarı veya militanı olan ya da olduğundan şüphe edilen milliyetçi Ermeniler'i hedef aldığı da zannedilir.Bunlar doğru değildir;prensip olarak,Osmanlı İmparatorluğu'nun neresinde yaşarsa yaşasın bütün Ermeni nüfusu hedef alınmış,ancak ondan sonra çok sınırlı bazı istisnalar getirilmiştir.Pekiyi,Tehcir Kanunu'na dayanarak,uygulamada ne yapılıyordu?Ermeniler önce gözaltına alınıyor,arkasından da konvoylar halinde ve kolluk kuvvetleri nezaretinde bulundukları yöreden Anadolu'nun doğu ve güneydoğusu'na,oradan da Arap vilayetlerine sevkediliyordu.Kanunun lafzına göre amaç,orada iskan edilmeleriydi.

Tehcir Deportasyon Mudur?

Tehciri,teknik olarak deportasyon kelimesiyle karşılamak mümkün mü?Çünkü devletin kendi sınırları içinde bir başka yere göç sözkonusu,bir başka ülkeye değil.

-Son zamanlarda resmi söylem çerçevesinde yazılan bazı kitaplarda,Osmanlı belgelerinde geçen resmi terim olarak "tehcir"i de kullanmaktan vazgeçmek,bunun yerine başka sözcükler kullanmak eğilimi belirdi (buna paralel olarak,"tehcir" sözcüğü ders kitaplarından da çıkartıldı ve okullarda kullanılması yasaklandı,yanılmıyorsam).Hatta,son günlerde gördüm ki,"tehcir" sözcüğünün Osmanlı belgelerinin dilinde yer almadığını zanneden bazı profesörler de var!Bazı uygulamalar vardır ki,hem "yarası olan gocunur" kategorisine girer,hem de bir samimiyetsizliği açığa vurur.Resmi ideolojinin bu yeni yöneliminin ardında,başlı başına tehcirin o kadar masum olmadığının,yeni çağdaş tanımlara göre kendi başına etnik temizlik anlamına geldiğinin farkedilmesi yatıyor.Ayrıca bu uygulama,habire "arşiv" ve "belge"lerden demvuranların,işlerine gelmeyince belgelere ve belgelerin diline boşverebildiklerini de açığa vuruyor."Deportasyon" günümüzde,modern ulus-devletlere özgü diplomasi dilinde,sınırdışı etme anlamına gelir.Bunu Tehcir Kanunu için bu dar anlamda kullanamaz;buradaki tehciri (göçürme veya zorlama göçürme yerine) deportasyon biçiminde çeviremeyiz.Tabii dikkatli ve incelikli bir tarih metodolojisi adına şunu da ifade etmeliyiz ki,o tarihteki,1915 dolaylarındaki Osmanlı İmparatorluğu'nun Arap eyaletleri için,yüzde yüz içeride miydiler,yüzde yüz dışarıda mıydılar saptamasını yapmak kolay değildir.Her şeyden önce Osmanlı İmparatorluğu,bizim bugün anladığımız şekliyle (saf ve homojen) bir modern devlet değildi.Modern ulus-devlet denilince,teritoryalitesi çok net,sınırları çok kesin çizilmiş bir ülke anlaşılır.Osmanlı Devleti'ni yönetenler ise,özellikle Balkan Savaşları'ndan sonra ve Birinci Dünya Savaşı koşullarında,Arap eyaletleri üzerindeki hakimiyetlerinin son derece zayıfladığının farkındaydılar.Yani orası Osmanlı topraklarının hem içinde,hem dışında gibiydi.Buna rağmen,tehcir,dar anlamda bir sınırdışı etme faaliyeti değildi.En azından teknik olarak böyle bir şey söylemek mümkün olmaz.Mantıken,düşününüz,aksi takdirde,Ermeniler'i orada iskan etmek mümkün olmazdı.Buna,olsa olsa bir çeşit "iç deportasyon" diyebiliriz.

Resmi Tezler Ne Diyor?

Yeniden "1915'te ne oldu?" sorusuna gelecek olursak...

-Resmi tezler aşağı yukarı şöyle bir anlatım içinde gelişiyor:1915'teki savaş koşullarında,Ermeni milliyetçileri özellikle Doğu Cephesi'nde ve gerisinde,Çarlık Rusyası ordularıyla işbirliği içinde çeşitli eylemlerde bulundular.Bu bağlamda yerel Türk-Müslüman nüfusa saldırarak çok fazla zarar verdiler.Dolayısıyla,savaş bölgesinin güvenliği açısından,devlet mantığı içerisinde zorunlu bir karar alınmış ve Ermeniler daha emin bölgelere göç ettirilmiştir.

Bu söylediğiniz aynen Tehcir Kanunu'nda ve İttihat ve Terakki'nin 1916 kongre zabıtlarında da yer alıyor...

-Elbette.Zaten ben de,bütün bunlar gerçek değildir demek istemiyorum.Ermeni milliyetçileri böyle faaliyetlerde bulunmuyorlardı,saldırılar düzenlemiyorlardı da demiyorum zaten.Ama anlatım öyle bir şekilde geliyor ki,mesele sadece bir "yakın tehdit" algılaması olmaktan çıkıyor.Bazı anlatımlarda,sanki uygulama,sadece savaş cephesi yani Doğu Anadolu'yla sınırlıymış gibi bir imada bulunuluyor.Diğer bazı anlatımlarda ise,sanki Ermeniler'in bir genel isyan hali varmış gibi imalarda bulunuluyor.Hatta bu,o zaman Ermeniler'le genel savaş hali olduğu laflarına dahi vardırılıyor.Hepsi yanlış:1914-1915'te (1915 Nisanı öncesinde) bir Ermeni isyanı yoktu;genel olarak da yoktu,Doğu Anadolu için bile kitlesel bir isyan hali sözkonusu değildi,Ermeni komitacılarının faaliyeti de halk ile milliyetçi gerillaların ayırdedilemeyeceği bir kitlesellik boyutlarında değildi.Osmanlı Devleti'nin Ermeni tebaasının büyük çoğunluğu,masum yaşamını barış içinde sürdürüyordu.Buna karşılık topyekun genellik kazanan,bir bakıma kendi Ermeni tebaasının tamamına karşı savaş açmak anlamına gelen,Osmanlı Devleti'nin uygulaması oldu.

Katliamlar Planlı Mıydı?

Tehcir sırasında neler yaşanıyor?

-Şimdi,mesele tehcirden,yani zorla yerinden yurdundan edip,zorla göçürtmekten ibaret de kalmıyor.Bir kere ortada bir sonuç var:Bu tehcir öyle kayıpsız,katliamsız yapılmıyor.Dışarıdan baktığımızda muazzam bir telefat görüyoruz.Osmanlı topraklarında yaşayan 1,5 milyon Ermeni'nin,Türk devletinin tahminiyle asgari 300-400 bin kadarı,Ermeni diasporasının azami tahminiyle 1,2 milyon kadarı ölmüştür.Üstelik bu insanlar,bir veya bir buçuk yıl içinde ölüyorlar.Yani tehcire tabi tutulanların çok önemli bir kısmı hayatta kalmıyor.Dışişleri'nin seçkin diplomatı merhum Kamuran Gürün'ün "Ermeni Dosyası" kitabına baktığınızda,asgari 300 bin rakamını görürsünüz.Bugün Türk Dışişleri'nin önde gelen diplomatlarıyla informel olarak konuştuğunuzda,"Evet korkunç bir trajedidir ve evet Kamuran Gürün'ün de belirttiği gibi 300 bin hatta belki 400-450 bin insan ölmüştür,bunu kabullenmek zorundayız" diyorlar.Ünlü "Britannica Ansiklopedisi",tabii 12 Eylül döneminde sansürlenmiş Türkçe edisyonuyla (Ana Britannica olarak) değil,XX. yüzyılın kalanı boyunca uzanan bütün orijinal İngilizce edisyonlarında,asgari 600 bin rakamını veriyor.Orhan Pamuk bir milyon demiş,bana sorduklarında da ben belki 600 bin,belki 800 bin,belki bir milyon diyorum.İsterseniz 300 bini kabul edelim,ne fark eder?Önemli olan şu:Birkaç binden,hatta üç-beş binden de söz etmiyoruz.Birkaç yüz bin ölü sözkonusu.Demek ki,bir veya bir buçuk yıllık zaman içinde,Türkiye devletinin yarı resmi kabullerine göre de,asgari 300 bin insan ölmüş.Bu,korkunç bir rakamdır.Bu kadar kısa süre içinde,bu kadar insanın nasıl öldüğünü düşünmemiz lazım.

Nasıl ölüyor bu kadar insan bu kadar kısa süre içinde?

-Bugüne kadar Türkiye'nin resmi söylemi,bunların deyim yerindeyse "kazara" öldüklerini iddia etti.Türk resmi tezleri şöyle bir bütünlük içinde gelir:Önce onlar başlattılar.Büyük devletlerin,özellikle Çarlık Rusyası'nın,aynı zamanda İngiltere ve Fransa'nın iğvasına uyup,daha önce Rumlar'ın,Bulgarlar'ın yaptığı gibi devleti arkadan hançerlemeye giriştiler.İnanılmaz taleplerde bulundular.Daha sonra,Ermeniler'in çoğunlukta olduğu bölgeleri Müslüman Türk nüfustan temizlemek için katliamlara giriştiler.Müslüman Türk köylerine saldırıp çok sayıda insan öldürdüler.Doğu Anadolu'da büyük bir Ermeni mezalimi yaşandı.(Biliyorsunuz,buna paralel olarak son yıllarda Türk Tarih Kurumu Başkanı Yusuf Halaçoğlu,gidip çeşitli toplu mezarlar açıyor.Açıklanan sayılara bakıyorsunuz,eğer sözkonusu Ermeni saldırısının tarihi dikkatle belirtiliyorsa ve eğer bu saldırı 1915 Nisanı öncesinde ise,en fazla birkaç yüz kişiden söz ediliyor.Tabii bazı kişilerin elinde,Şubat 1916'da Erzurum'un Rus ordusu tarafından işgalinden sonra,ayrıca Aralık 1917'de geri çekilen Ruslar'ın yerini Çarlık Rusyası içinde yaşayagelmiş Ermeniler'in almasından sonra meydana gelen katliamlar da,tarih belirtilmeksizin genel toplama katılıyor.Ama İttihatçılar'ın tehciri ve buna bağlı Ermeni katliamlarından sonra meydana gelen bu Erzurum katliamları sayılmazsa,1915 Nisanı öncesindeki Ermeni saldırıları sonucu,nispeten küçük katliamlar ortaya çıkıyor.Bu da doğal,çünkü zaten geri ve seyrek nüfuslu bir bölgede,dağınık üstelik karşılıklı köy baskınlarıyla,ancak bu kadar insan ölebilirdi.)

Dolayısıyla,öncelikle şunu idrak etmemiz lazım:1915 Nisanı'ndan itibaren,en az 300 bin,belki 600 bin veya daha fazla ölüden söz ediyorsak,bu,dağınık köyler arasında iki tarafın paramiliter grupları tarafından yapılan çete savaşlarından çok başka boyutlarda bir olayın varlığını gösterir.Kendimize şunu soralım:Devletin bütün iyi niyet ve ihtimamına rağmen,konvoy muhafaza taburlarına rağmen,bir-bir buçuk yıl içinde "kazara" 300 bin insanın ölmesi mümkün mü?Deniliyor ki,asla planlı katliam olmadı;katliam olduysa da kazara ve istenmeksizin,konvoylara saldıran çapulcular yüzünden oldu;ayrıca salgın hastalıklar,açlık ve yoksulluk da telefata yol açtı...

İttihatçılar'ın Amacı Etnik Temizlikti

Ama seferberlik koşullarında bütün bunlar da vardı...

-Var tabii,ama bu neyi halleder ki?Bu argümanda pek çok problem var.Bir kere devlet,Ermeniler'i yerlerinden yurtlarından göçürüyorsa ve sonra bu insanların önemli bir bölümü açlıktan ve susuzluktan ölüyorsa,bu bile çok ciddi bir şekilde devletin suçu kategorisine giriyor.Böyle bir durumda,bunun ne kadarının kasıtlı,ne kadarının kasıtsız olduğunu bilmek de mümkün değil.

Pekiyi bizzat İttihat ve Terakki yönetimi mi istedi bu katliamların yapılmasını?

-Evet,bunların emir ve talimatla yapıldığına dair ipuçları içeren belgeler var.

Bu belgeler,katliamın planlı olduğunu mu gösteriyor?

-Evet.Bakın şöyle bir tablo billurlaşmaktadır gözlerimizin önünde.Bu katliamların düzenleniş tarzının,yine resmi tezler için son derece rahatsız edici bir biçimde çok sayıda yerel gözlemcisi vardır.Osmanlı ordusu Almanya'yla ittifak içinde olduğu için Anadolu'da çok sayıda Alman subayı ve Alman gözlemci vardı.Ayrıca pek çok misyoner,eğitimci,öğretmen ve gözlemci de Anadolu'daydı.Bütün bunların raporları,gözlemleri,tanıklıkları ve hatıratı mevcut.Bütün bunlar,"Ermeni propagandasıdır" diye dışlanıyor.Bunun için ben uzun uzadıya binlerce belgeyi bulan bu gözlem ve tanıklıklar üzerinde hiç durmak istemiyorum.Doğrudan doğruya Osmanlı İmparatorluğu'nun iç yazışmaları içinde,bunun aslında nasıl düzenlendiğine dair çok kuvvetli ipuçları mevcuttur.Örneğin benim bütün söyleşilerimde dile getirip tahlil ettiğim Talat Paşa'ya ait bir telgraf var.Bu telgraf,Bşbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'nün 1994 yılında yayımladığı "Osmanlı Belgelerinde Ermeniler" kitabında yer alıyor.Nasıl olmuş da yayımlanmıştır?Sanırım telgrafın tam olarak neyi ifade ettiği anlaşılmadığı için yayımlanmış.

Yani bir anlamda kazara yayımlanmış.Talat Paşa orada,"Ermeniler tehcir edilecektir ve fakat asla başka bir şey yapılmayacaktır.Can güvenlikleri size emanettir" de diyebilirdi.Ama Talat Paşa,sadece Ermeniler'in değil,bütün başka Hristiyanlar'ın da katledilmekte oldukları haberini almıştır."Ermeniler'e ve diğer Hristiyanlar'a uygulanan katliamları derhal önleyin" diyebilirdi.Bu telgraf,katliamların nasıl bilinçli yapıldığının somut bir göstergesidir.Bu telgrafın anlamı,olaya bağımsız ve vicdanlı bir biçimde bakan bütün bağımsız tarihçiler için çok açıktır.Kuralım böyle bir uluslararası tarihçiler komitesi;başka hiçbir şeyi değil,sadece bu telgrafı,hem Türkçe'siyle,hem en titiz,en dikkatli,isterseniz yirmi noterden tasdikli İngilizce ve Fransızca çevirileriyle koyalım önlerine.Bir tek ben gireyim,kendi yorumumu anlatmak,açıklamak,sunmak için;bir de,"Hayır,Halil Berktay Türkçe anlamıyor,bu telgraf öyle demiyor" diyen ne kadar devlet tarihçisi ve emekli diplomat varsa onlar girsin;bakalım,telgraf Ermeni katliamını durdurmak mı istiyormuş,yoksa devamına göz mü kırpıyormuş,en ünlü dünya tarihçileri ne diyeceklermiş bu konuda?Orada apaçık tartışalım bunu.

Kemal Paşa Bu İşlerin Dışında

Genelkurmay,mümkün olduğu kadar bu tehcir işine bulaşmak istemiyor galiba...

-Bulaşmıyor,Kemal Paşa bulaşmamaya,Genelkurmay bulaşmamaya çalışıyor.Profesyonel ordu aygıtı,kendi kurallarına aykırı gördüğü için bu emirden uzak durmaya çalışıyor.Ama anlaşılıyor ki,işin içinde bir başka güç ve gizli emirler var.İttihat ve Terakki bir yasal parti ama aynı zamanda paramiliter ve hatta gizli bir kanadı var.Bu gizli kanattaki insanlar,her türlü illegalite içinde iş yapmaya alışmış kişiler.Valiler,kaymakamlar,garnizon komutanları değil ama bu illegal aygıtlar aracılığıyla verilen ve icra edilen gizli emirler var.Bu gizli emirler hiç şüphe yok ki katliamı içeriyor.

Talat Paşa'nın telgrafı,devlet tarafından yayımlanmış bir kitapta yer alıyor.Bu kitaba rağmen,devletin resmi görüşünün,"Sorunu tarihçiler tartışıp çözsün" noktasına gelmesini nasıl izah ediyorsunuz?

-Türkiye'nin resmi veya yarı resmi söyleminin işi çok zor.1915-1930 yılları arasında,bu katliamların olduğunu herkes biliyor.Onun için bu yıllar arasında literatüre baktığınızda,"Böyle bir şey olmadı,bu yalandır" diyen hiçbir ifadeye rastlayamazsınız.Çünkü yaşanan olaylar,nesillerin dolaysız hafızasının içinde henüz.Bu nedenle,herkes ne yapıldığını biliyor zaten.Bunlar arasında yapılanları doğru bulup,"Biz öldürmesek onlar öldürecekti" diye bununla övünenler de var.Bir de bundan utanç duyanlar,kınayanlar var.Mesela Falih Rıfkı Atay'da çoktur bu.Böyle düşünenler,genellikle İttihatçılar'ın Mustafa Kemal'e en yakın kanadındaki insanlar oluyor.1926 yılında "Los Angeles Examiner" gazetesinde Mustafa Kemal'le yapılan bir röportaj ayımlanıyor.O sırada muhalif İttihatçılar yargılanıp idam cezalarına çarptırılmış durumda.Öyle anlaşılıyor ki,Amerikalı gazeteci bunun anlamını soruyor.Mustafa Kemal de,"Bizim bugün yargılamakta olduğumuz insanlar,geçmişte de Osmanlı İmparatorluğu'nun Hristiyan ahalisine karşı korkunç zulümlerin ve katliamların mimarları olan insanlardır" diyor.1980'lerde,ASALA terörünün doruklarda olduğu ve Türk devletinin en defansif konuma çekildiği bir dönemde,Türkkaya Ataöv ve başkaları tarafından bu röportajın tamamen hayali olduğu iddia edildi.Mülakatın gerçek olduğu çok açık.Kullanılan ifade o kadar Mustafa Kemal ki,ayrıca siyasi zeka o kadar Mustafa Kemal ki,Los Angeles'te oturan bir gazetecinin bunu hayalinden uydurabilmesi mümkün değil.Bu mülakattan biz Mustafa Kemal'in de Ermeni katliamlarını kınayanlar grubunda yer aldığını öğreniyoruz.

Gönül Almak Gerekir

Sizin somut öneriniz nedir sorunun çözümü için?

-Bence söylenebilecek biricik anlamlı şeyler dizisi şudur:

"Evet,anlaşılıyor ki 1915-1916'da böyle korkunç bir olay cereyan etmiştir.Bundan derin bir üzüntü duyuyoruz.Ancak bir kere bundan,bugünkü Türkiye Cumhuriyeti ilmen,aklen,vicdanen sorumlu tutulamaz.Osmanlı İmparatorluğu başka bir devletti,Türkiye Cumhuriyeti başka bir devlettir.Bu,ideolojik olarak da böyledir:Saldırgan İttihatçı milliyetçiliği ile çok daha evrenselci Kemalist milliyetçilik,Türk milliyetçiliğinin iki ayrı varyantı ve neslidir;İttihatçı milliyetçiliği 1915-1916 faciası dahil 1914-1918'de kayalara tosladığı içindir ki yerini Kemalist milliyetçiliğe bırakmış,sonuçta Türkiye Cumhuriyeti'ni bu Kemalist milliyetçilik kurmuştur.

İkincisi,1915-1916 bundan doksan yıl öncedir.Şimdiki nesillerin hafıza kuşağı içinde dahi yer almamaktadır.Bu,tarihsel bir olaydır,yani artık bir bilimsel araştırma ve tartışmanın konusudur.Devlet,ancak bu araştırma ve tartışma çalışmasına,önündeki bütün tabuları,engelleri kaldırarak,evrensel ölçülerde,tam ve eksiksiz bir özgürlük sağlayabilir.Bu bağlamda biz şunları yapacağız:Ders kitaplarına son üç dört yıldır alelacele yerleştirilmiş yeni modülleri kaldırıyoruz.Artık tehcir sözcüğünü dahi yasaklamayacağız;çocuklarımızı "sırf Ermeniler Türkleri katlettiler" dogmasını ezberlemeye ve bu doğrultuda tek yanlı kompozisyonlar yazmaya zorlamayacağız.Bunları kaldırıyoruz,çünkü bu meseleyi uzunca bir süre serbest tartışmaya açacağız ve ancak ondan sonra,kitaplarımıza bu konuda yeniden bir şeyler koyacağız.Bu meselenin Türkiye toplumu içinde özgürce,sansürsüz ve otosansürsüz,kimsenin işini,akademik ünvanını kaybetme tehlikesi olmadan,kimse psikolojik terör bombardımanına maruz kalmadan tartışılmasını istiyoruz.Ondan sonra,ders kitaplarına neyin nasıl konulacağını,yeni bir ulusal konsensüs temelinde,Milli Eğitim Bakanlığı düşünüp kararlaştıracaktır."

Sizce işe yarar mı?

-Sözünü ettiğim bu öneriler ile yeni bir söz düellosuna girmek arasında çok büyük fark var.Türkiye'nin çeşitli resmi veya yarı resmi söylemlerinde,1915'te çok üzücü olaylar yaşandığına dair ifadeler zaten var.Ama bu öyle bir tavırla söyleniyor ki,samimi olduklarına inanmak mümkün değil.Ermeniler'in de korkunç yara ve acıları olduğuna dair en ufak bir gönül alıcılık,en ufak bir samimiyet duygusu ve tonlaması yok.Herkes bizim resmi söylemimizin bu ses tonunu maalesef çok iyi tanıyor.Dünya aptal değil.Başka ülkelerin diplomatları,tarihçileri,entelektüelleri aptal değil.Neyin gerçekten namuslu bir vicdanın,gerçek bir üzüntünün ürünü olduğunu,neyin sahte olduğunu,herkes çok iyi ayırdedebilecek durumda.Bunun yerine artık gerçek bir samimiyeti,akıllı bir samimiyeti geçirmek gerekiyor.

*Sefa Kaplan,90. Yılında Ermeni Trajedisi:1915'te Ne Oldu?,Hürriyet Gazetecilik,İstanbul,Söyleşiler,s.57-66.

**Talat Paşa'nın Telgrafı

"Son zamanlarda vilayet dahilindeki Ermeniler ile hiçbir ayrım yapmaksızın bütün diğer Hristiyanlar hakkında katliamlar tertip olunduğu öğrenilmektedir;daha önceden Diyarbakır'dan sevkedilmiş olan kişiler vasıtasıyla Mardin'de,Ermeniler'den ve diğer Hristiyan ahaliden 700 kişinin geceleri şehirden harice çıkartılarak koyun gibi boğazlattırıldığı ve şimdiye kadar bu katliamlarda ölenlerin 2000 kişi tahmin olunduğu istihbar edilmiştir;ayrıca,buna hızla ve kesin bir sonuç verilmezse civar vilayetlerdeki Müslüman ahalinin de ayaklanarak bilumum Hristiyanlar'ı katletmelerinden korkulduğu istihbar edilmiştir.

Ermeniler hakkında benimsenmiş bulunan siyasi ve polisiye tedbirlerin diğer Hristiyanlar'a uygulanması katiyyen kabul edilemez olduğundan,kamuoyu üzerinde pek kötü tesir bırakacak ve bilhassa ayrım yapmaksızın bütün Hristiyanlar'ın hayatını tehdit edecek bu gibi vak'alara derhal son verilmesini emrediyorum."

**Sefa Kaplan,90. Yılında Ermeni Trajedisi:1915'te Ne Oldu?,Hürriyet Gazetecilik,İstanbul,Ekler,4.