Gandhi'ye mektup/Lev Nikolayevich Tolstoy*

 M.K. Gandhi,Johannesburg,Transvaal,Güney Afrika.

7 Eylül 1910,Kotsheti.

Gazeteniz "Indian Opinion"ı aldım,salt Direnmezler konusunda anlattıklarınızı öğrenmek beni sevindirdi.Bu gazetenin bana düşündürttüklerini size anlatmak istedim.

Yaşadıkça -özellikle de ölümümün yaklaştığını açıklıkla sezdiğim şu sıralarda- yüreğime en keskin biçimde işleyen,bana işitilmedik derecede önemli gelen şeyler konusunda düşüncemi söylemek gereksinimini daha zorlu bir biçimde duyuyorum.Direnmezlik denilen şey,gerçekte yalancı yorumların şimdiye kadar bozamadığı aşk yasası öğretisinden başka bir şey değil.Aşk,yani rûhların insânların kaynaşmasına,el ele vermesine yönelmesi,yaşamın üstün ve biricik yasasını oluşturur...Herkes bilir bunu,yüreğinin derinliklerinde duyar (çocuklarda daha açık bir biçimde görüyoruz bunu.) Çevrenin düşüncesinin yalan ağına kapılmadığı sürece de duyar.

İnsânlığın bütün bilgileri bu yasayı yaymışlardır:Hintliler,Çinliler,Yahudiler,Yunanlar,Romalılar.En açık biçimde de İsa dile getirmiştir bunu bence:İsa,açık bir dille,bu yasanın her yasayı ve peygamberi kapsadığını söyler.Dahası var:Bu yasayı tehdit eden bozulmaları önceden sezerek,yaşamlarını mâddesel çıkarlara kaptırmış insânlarca bozulmak tehlikesinde olduğunu da açıkça belirtmiştir.Bu tehlike,çıkarlarını şiddet yoluyla savunabileceklerine ya da,onun deyimiyle,yumruğa yumrukla karşılık verebileceklerine,güç yoluyla alınmış olanı güç yoluyla geri alabileceklerine vb. inanmalarıdır.Şiddete başvurmanın yaşamın en yüksek yasası olan aşkla bağdaşamayacağını biliyordu (aklı başında her insânın bildiği gibi.) Tek bir durumda bile,şiddet kabul edilir edilmez,yasanın yok olacağını biliyordu.Görünüşte pek parlak olan bütün Hristiyan uygarlığı,kimi durumlarda istenen,ama çoğu zaman bilinçsiz olan bu açık,bu tuhaf yanlış anlama,bu çelişki üzerinde gelişti.

Gerçekte şiddet yoluyla direnmenin benimsendiği ândan sonra,aşk yasası değersizdi,bir değeri olamazdı artık.Ama aşk yasası değersizse,en güçlünün hakkından başka hiçbir yasa kalmamış demektir.Ondokuz yüzyıl boyunca böyle yaşadı Hristiyanlık.Üstelik,bütün çağlarda,insânlar gücü,toplumsal örgütün yön verici ilkesi olarak gördüler.Hristiyan uluslarla ötekilerin ayrılığı yalnız şuradaydı:Hristiyanlıkta,aşk yasası başka hiçbir dinde görülmeyen bir açıklık ve kesinlikle konulmuştu;Hristiyanlar da,şiddet kullanmayı yasaya uygun görmekle,yaşamlarını şiddet üzerine kurmakla birlikte,bunu kabul etmişlerdi.Böylece,Hristiyan halkların yaşamı mezhepleriyle yaşamlarının temeli,eylem yasası olması gereken aşkla hükûmet,mahkeme,ordu gibi zorunlu olduğu bildirilip onaylanan,değişik biçimler altında görülen şiddet arasında,tam bir çelişkiydi.İç yaşam geliştikçe bu çelişki daha çok belirlendi ve bu son zamanlarda en yüksek noktasına ulaştı.

Bugün sorun şöyle çıkıyor karşımıza:Ya evet,ya hayır;seçmek gerek!Ya hiçbir dinsel ahlâk yasasını benimsemediğimizi,yaşamımızın yönetimini en güçlünün hukûkuna bıraktığımızı kabul etmek.Ya da baskı yoluyla alınan bütün adâlet ve polis kurumlarımızın,ordunun kaldırılması yolunda çalışmak.

Geçen ilkbaharda,Moskova'da bir genç kız okulunun din sınavında,önce din öğretmeni,sonra da sınavda bulunan başpiskopos,küçük kızlara on buyruk,özellikle de beşinci buyruk konusunda sorular soruyorlardı:"Hiç öldürmeyeceksin!" Yanıt doğru olunca,başpiskopos şu soruyu da soruyordu sık sık:"Tanrı yasası insân öldürmeyi her zaman ve her durumda yasaklamış mıdır?" Öğretmenlerin yanlış yola ittiği zavallı kızların şu yanıtı vermeleri gerekiyordu,veriyorlardı da:"-Hayır,her zaman değil.Savaşta ve idâmlarda öldürülebilir." -Bununla birlikte,bu zavallı yaratıklardan biri (olayı gözleriyle görmüş biri,anlattı bana),alışılmış soruyla,"-Adam öldürmek her zaman günâh mıdır?" sorusuyla karşı karşıya kalınca,kızarmış,heyecânlı ve kararlı bir biçimde:"-Her zaman!" diye yanıtlamıştı.Başpiskoposun safsataları karşısında hiç sarsılmamış,öldürmenin her zaman,her durumda yasak olduğunu söylemişti,-daha Tevrat'ta bile böyleydi,İsa'ya gelince,yalnız öldürmeyi değil,benzerine kötülük etmeyi de yasaklamıştı.Bütün görkemliliğine,konuşma ustalığına karşın,başpiskoposun ağzı açık kalmış,genç kız galip gelmişti.

Evet,gazetelerimizde,havacılığın ilerlemesi,diplomasinin zorlaşması,kulüpler,buluşlar sözde sanat yapıtları konusunda gevezelik edebilir,bu genç kızın söylediğinin sözünü bile etmeyebiliriz!Ama düşüncesini boğamayız,çünkü her Hristiyan az ya da çok karanlık bir biçimde sezer bunu.Sosyalizm,anarşizm,gittikçe artan suçluluk oranı,işsizlik,kurtuluş ordusu,zenginlerin cânavarca lüksü,yoksulların kapkara sefâleti,intihârların korkunç oranda artması,bütün bunlar çözülmesi gereken,çözülecek olan iç çelişkiyi gösteriyor.Bu çelişki,aşk yasasının tanınması ve her türlü şiddetin suçlanması yönünde çözüleceğe benzemektedir.İşte bunun için,bize dünyânın öbür ucu gibi gelen Transvaal'deki eyleminiz,bizi fazlasıyla ilgilendirmektedir;bugün yeryüzünde gerçekleştirilen eylemlerin en önemlisidir;yalnız Hristiyan halklar değil,bütün halklar katılacaktır bu eyleme!..

-Lev Nikolayevich Tolstoy

*Lev Nikolayevich Tolstoy,Gandhi'ye mektup,7 Eylül 1910;Romain Rolland,Tolstoy'un Yaşamı:Yaşantı,(çev.) Tahsin Yücel,1. bs.,İstanbul:Yapı Kredi Yayınları,1995,s.137-139.

"Türk kadınları güzel mi?"/Jean-Paul Belmondo*

Yıllar yılı okuyageldiğimiz röportajlarda,dünyâyı dolaşıp beyaz perdenin ünlüleriyle el ele,kol kola resimler çektirip pozlar veren gazetecilerimiz (başta çocukluğumuzun unutulmaz gazetecisi,kulakları çınlasın,Hikmet Feridun Es),samimi pozlarda yaklaştıkları şöhretlere hiç değişmeyen klâsik soruyu sorarlardı:

"-Türkiye'yi sever misiniz,Türkiye'ye gelmek ister misiniz?"

Kırk yıllık değil,kırk bölü sekiz yıllık gazeteciliğimle,bu tür bir soru sormamaya kararlıydım,bu yıl Cannes şenliğindeki ünlülere...Ama kalabalığı yarıp da birden kendimi Jean-Paul Belmondo'nun karşısında bulunca,ne yalan söyleyeyim,başka hiçbir şey gelmedi aklıma,telâş ve heyecândan:

"-Ben bir Türk gazetecisiyim,Monsieur Belmondo...(Etraftaki kaşarlanmış Fransız gazetecileri gibi,kendisine 'Bebel' diyecek kadar içli-dışlı değildik henüz Belmondo'yla.) "Türkiye denilince neler düşünüyorsunuz?"

"Bebel" şöyle bir düşündü,filmlerindeki unutulmaz jestlerinden biriyle,başını kaşıdı:

"-Harem" dedi..."Havuzlu,gölgeli,esrârlı iç bahçelerde peçeleriyle dolaşan onlarca,yüzlerce kadın"...Ve hemen sonra ekledi:

"-Kızmayın cânım...Filmlerimde göründüğüm kadar 'câhil' değilim.Böyle şeyler kalmadığını biliyorum artık Türkiye'de...Yine de,Türk kadınlarının Türk lokumu kadar çekici olduklarını duydum.Doğru mu?"

"-Doğru tabiî" diye ekledik.Üç gün sonra memlekete dönüp de yazınızı okumuş olan hanımların hiç olmazsa bir kısmıyla karşılaşacağınızı bilin de,başka türlü yanıt verin bakalım!..

Belmondo'yla konuşmamız,Nice yakınlarındaki Fransız sinemasının en büyük stüdyolarından biri olan Victorine stüdyosunun bir film setinde geçiyordu.Bir gün önce,Cannes şenliğinin günlük gazetesinde,yayınlanan bir ilânla,bu stüdyoda "La Scoumoune" adlı bir film çevirmekte olan yönetmen José Giovanni,oyuncuları Belmondo,Claudia Cardinale ve Michel Constantin'le birlikte gazetecileri bir kokteylde ağırlayacaklarını bildirmişler,bize de Cannes'dan yollara düşüp gelmek kalmıştı...

Ünlü oyuncuları,uzunca bir süre,kocaman bir hangara veya bir garaja benzeyen platoda bekledik.Sonra birden,stüdyonun kapısı açıldı,içeri hızla bir araba daldı.Ama ne araba!..1920'lerin modeli bir Mercedes,önde şoför,arkada Belmondo ve Constantin'le çevrili Cardinale...Charleston döneminde geçen bir gangster kurdelesi olan filmin döneme ait giysileri içinde...Nasıl bir kıyâmet koptuğunu,arabanın gazeteciler ve fotoğrafçıların nasıl saldırısına uğradığını anlatamam...Tam bir Amerikan usûlü reklâmdı bu ve ertesi gün,gazetelere gereği gibi yansıdı.O gazeteci kalabalığı içinde Belmondo ve Cardinale'ye yaklaşıp konuşmak içinse "Türk gibi kuvvetli" olduğumuzu kanıtlamaktan başka çâre kalmadı...

Belmondo'ya Türkiye'de gerçekten,ama gerçekten çok sevildiğini söyledim.Bir ân gözleri daldı:"-İstanbul...Pierre Loti'nin İstanbul'u" dedi..."Bir gün gerçekten gelmek isterim oralara."

Ben davetimi yaptım hemen,gelmesi ondan...Ve son filmini sordum...

"-Claudia ile 'La Viaccia (Toy Bir Delikanlı)' ve 'Cartouche (Sevimli Haydut)'tan sonra üçüncü kez biraraya geliyorsunuz yanılmıyorsam.Memnun musunuz?

"-Evet,üçüncü kez...Memnunum...'Borsalino' türü hareketli,iyi bir film olacak bu.Sonra böyle 'Türk lokumu' gibi bir kızla çalışmaktan kim memnun olmaz?"

Ve hayır,beklediğiniz soruyu soramadım ve Ursula Andress'in yerini tutup tutmadığını öğrenemedim.Teşekkür edip ayrılırken Belmondo:"-İstanbul'da görüşmek üzere" dedi."İnşallah" dedim.

Belmondo,Adamo'nun ünlü şarkısından sonra Fransa'da da çok iyi bilinen bu sözcüğü yineledi:

"-İnşallah"...

*Jean-Paul Belmondo,"Türk kadınları güzel mi?",Röportaj:Atillâ Dorsay,1972;Atillâ Dorsay,Yüzyüze:Sinemacılarla Konuşmalar,1. bs.,İstanbul:Çağdaş Yayınları,1986,s.228-230.

6-7 Eylül Hâdiseleri ve linç kültürü/Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci*

6-7 Eylül 1955 günü patlak veren ve binlerce binânın yakıldığı,eşyânın tahrip ve yağma edildiği,insânların öldürüldüğü hâdiseler,tarihe kara bir sayfa olarak geçmiştir.
⁠
Sona eren balayı
⁠
Türkiye ile Yunanistan arasında 1930'da başlayan balayı,1954'te Yunanistan'ın o zaman İngiliz müstemlekesi olan Kıbrıs'a kendi geleceğini tayin hakkı tanınması hususunda Birleşmiş Milletler'e müracaatı ile son buldu.Birleşmiş Milletler bu müracaatı kabul etmeyince;EOKA,adada İngilizlere karşı terör faaliyetlerine girişti.Bunun üzerine İngiltere,Türkiye ile Yunanistan'ı 29 Ağustos'ta Londra'ya konferansa çağırdı.

Hâdise Türkiye âmme efkârını işgâl etti.Bazı siyâsîler,meseleyi Meclis'e taşıdı.Bazı gazeteler hemen her gün Yunanistan,Türkiye Rumları ve Patrikhâne hakkında kışkırtıcı neşriyâta başladı."Türkiye'deki Rumların Türklerden daha müreffeh bir hayat yaşayan asalaklar olduğu" dile getiriliyordu.Millî Amele Hizmeti'nin (MAH,yani o zamanki MİT) desteklediği Millî Talebe Cemiyeti,Kıbrıs Türktür Cemiyeti gibi teşkilâtlar hâdisede kilit rol oynamaya başladı.Yunan matbûâtı da,başta Mustafa Kemal'e hakaret olmak üzere buna kışkırtıcı bir şekilde cevap vermekte gecikmedi.

Adadaki Türk liderlerden Fazıl Küçük'ün Türklere katliâm hazırlığını ihbâr eden mektubu 16 Ağustos'ta neşredildi.Vatandaşlar,mücadele için Kıbrıs'a gitmek üzere müracaatta bulunmaya başladılar.5 Eylül'de Londra'daki Fatin Rüştü Zorlu,müzâkerelerin zor geçtiğini,Türk âmme efkârınn infiâli kozunu ileri süreceğini söyleyince,vaziyetten vazife çıkaran kesim için fitili ateşlemenin zamanı gelmişti.Hükûmet oyuna getirilecek;masûm infiâl kozu,büyük bir "pogrom"a dönüşecekti.(Pogrom,dinî,etnik veya siyâsî sebeplerle bir gruba karşı yapılan şiddet hareketleridir.)

Kıbrıs Türk'tür

Evvela Taksim'de gösteri yapan bir grup genç,ülkede Yunan düşmânlığının hedefi görülen Patrikhâne'ye "Kıbrıs Türk"tür yazan bir çelenk koydu.Bayrağa dil uzattığı gerekçesiyle bir Rum genci dövüldü.Bazı Rum gazeteleri ateşe verildi.

6 Eylül 1955 günü saat 13:00 ajansında Türkiye radyosu Selânik'te Mustafa Kemal'in doğduğu eve bomba atıldığı haberini geçti.20.000 tirajlı bulvar gazetesi İstanbul Ekspres,haberi aynı gün yaptığı iki baskıyla ilân etti.Gazetenin sahipleri Mithat Perin ve Gökşin Sipahioğlu'nun MAH ile irtibâtı olduğu biliniyordu.Bombayı iki gün evvelden bildikleri için,kâğıdın kıt olduğu bir zamanda o zamana kadar görülmemiş 300.000 tiraj için kâğıt stoku yapmışlardı.

Öğleden sonra bir grup İstiklâl Caddesi'nde toplanarak gayrimüslimlerin işyerlerini taşlamaya başladı.Sonra,Beyoğlu,Kurtuluş,Şişli,Nişantaşı gibi mahallelere dağıldı.Hâdiseler,Eminönü,Fatih,Eyüp,Bakırköy,Yeşilköy,Ortaköy,Arnavutköy,Bebek,Kadıköy,Kuzguncuk ve Çengelköy'e yayıldı.

S.nnet edilen papaz!

"Makarios'a ölüm" ve "Kıbrıs Türk'tür" diye slogan atan mütecâvizlerin ellerinde Mustafa Kemal ve Bayar'ın resimleri vardı.Çoğu "Kıbrıs Türktür Cemiyeti"nden talebelerdi.Her semtte gayrimüslim vatandaşlara ait ev ve dükkânlar evvelden tespit edilmiş;hattâ bazısı (Nazilerin yaptığı gibi) geceden tebeşirle veya soba boyası ile işaretlenmişti.Bazılarının elinde sokak ve kapı numaralarını gösteren listeler vardı.Ellerindeki sopalar tornadan çıkmışçasına aynı büyüklük ve uzunlukta idi.

Polis,hâdiseleri seyretmekle iktifâ ediyordu.Türkler,gayrimüslimlerle karıştırılmasın diye kapılarına bayrak asarken,bazısı gayrimüslim komşularını korumaya çalışıyordu.Dükkânlardan hıncını alamayanlar apartman katlarına çıkıp evlerdeki eşyâyı sokaklara atıyor;mağazalardaki Rumlar sokağa çıkarılıp dövülüyordu.

Kiliseler ateşe verilmiş;bazı papazlar s.nnet edilmiş;mezârlıklardaki kemikler sağa sola atılmıştı.Caddeler kumaş ve eşyâ denizi hâline gelmişti.Bayrağı olmayan otomobiller camları kırılıp ters çevriliyordu.Tahripçiler Taksim Abidesi'ne çıkıp bayrak sallayarak zaferlerini kutladılar.Böyle bir taşkınlık Türk tarihinde görülmemişti.

Bugün bedava

Yüksekkaldırım'da bir Yahudi,kargaşa arasında komşusunun tabelâsını alıp kendi dükkânına asarak kurtulmuştu.Tabelâsındaki "Doçent" kelimesini gayrimüslim ismi zannedip,bir Türk tabibin muâyenehânesini de tahrip etmişlerdi.Tünel'de Cevat Bey'in manifatura dükkânını yağmalamaya başlayınca,adamcağız Türk olduğunu ispatlamak için pantolonunu indirmek mecburiyetinde kalmıştı.Beyoğlu'ndaki u.ûmhânelerdeki gayrimüslim sermâyeler de "Bugün bedava" sloganıyla yağmadan payını almıştı.

Liondor adlı ipekçi mağazası,gayrimüslim zannedilir korkusuyla bayrak asmakla iktifâ etmemiş,vitrine Mushaf koyup,üzerine "Elhamdülillah Müslümanız" yazmıştı.Aziz Nesin,o gün lokantalardaki çerçeveli Mustafa Kemal resmi bolluğuna şaşırdığını anlatır.

Hızını alamayanlar sürat motorlarıyla Adalar'a geçip,yağma ve tahribi orada sürdürdüler.Gece hızını artıran hâdiseler ertesi günü de devam etti.İskenderun,Çanakkale ve İzmir'de de benzeri hâdiseler oldu.İzmir'deki Yunanistan konsolosluğu ateşe verildi.Altı Yunan NATO subayının evi yağmalandı.İngiliz Kültür Enstitüsü'ne ve limanda demirli iki İngiliz gemisinin mürettebâtına mazota bulanıp tutuşturulmuş taş veya kumaşa sarılmış teneke kutularla saldırıldı.

Tam bu esnada İstanbul'da birkaç tane milletlerarası konferans tertipleniyordu.Dolayısıyla hâdiseler dünyâ aktüalitesine çok menfi tesir yaptı.Hem mâlî sıkıntıları çözebilmek adına Dünya Bankası ve milletlerarası finans çevreleriyle;hem de Londra'da müzâkereler yürüten hükûmeti müşkül vaziyete soktu.

Uzak şehirlerden yağmaya

Geride kalan manzara korkunçtu.Aralarında iki papazın da bulunduğu 11 ilâ 16 kişi ölmüş;30 ilâ 300 kişi yaralanmıştır.60 kadın tecâvüz sebebiyle hastanede tedâvî görmüştür.5300 ilâ 7000 binâ (dükkân,ev,otel,eczane,okul,fabrika,kilise,manastır,sinagog,mezârlık,ev) tahrip edilmiştir.

Tecâvüze uğrayan işyerlerinin yüzde 59'u Rum,yüzde 17'si Ermeni,yüzde 12'si Yahudi,yüzde 10'u da Müslümanlara;evlerin yüzde 80'i Rum,yüzde 9'u Ermeni,yüzde 5'i Müslüman,yüzde 3'ü Yahudilere aittir.Fransız,İtalyan,Avusturyalı ve Almanlara ait işyerlerinden başka,İsveç Sefâreti ile Ermeni ve İngiliz mezârlıkları da tecâvüze uğramıştı.

200.000 kişinin katıldığı hâdiselerde,yağma için başka şehirlerden yüzlerce kişinin geldiği/getirildiği anlaşıldı.Maksadın katliâm değil,gayrimüslimleri tasfiye ederek,mâllarına çöreklenmek olduğu bellidir.Nitekim Türkiye'deki Rumların büyük ekseriyeti Yunanistan'a göç etmek mecbûriyetinde kaldı.

Hasarın yekûnunun o zamanki parayla asgari 100 milyon sterlin (150 milyon dolar) olduğu hesaplanmıştır.Hükûmet,8 Eylül'de bir özür beyânı ile zararın tazmini,vergi kolaylığı,ucuz malzeme verme ve ithâlât,banka borçlarının tehiri sözü verdi.Reisicumhur Celâl Bayar'ın önayak olmasıyla bir yardım kampanyası açıldı.Buna iştirâk eden yüz kadar firmanın yarıya yakınının gayrimüslimlere ait olması dikkat çekicidir.Toplanan 9 milyona,hükûmet de 60 milyon ilâve ederek zarara uğradığını tescil ettirenlere tazminât ödedi.
⁠
Muhteşem örgütlenme

Suç,evvelâ komünistlere yıkılmak istendi.Aralarında Kemal Tahir ve Aziz Nesin'in de bulunduğu 45 kişi tevkif edilip mahkemeye çıkarıldı;ama berâat etti.Örfî idâre mahkemeleri 5.500 kişiyi muhâkeme etti.Hâdisenin asıl fâilleri üzerine gidilmedi/gidilemedi.Nihâyet 228 kişi suçlu bulundu.

Hâdise en çok Demokrat Parti hükûmetinin aleyhine olduğu hâlde,27 Mayıs Darbesi'nden sonra dosya yeniden açıldı.Evvelce Meclis'te "Hâdiseler komünistlerin işidir" diyen Fuat Köprülü,şimdi siyâsî husûmet sebebiyle,hükûmeti işaret ediyordu.Darbeciler Adnan Menderes ve Fatin Rüştü Zorlu'yu 6'şar,İzmir Valisi Kemal Hadımlı'yı 4,5 yıl hapse mahkûm etti.

Enteresan olan,mahkemeler esnasında Mustafa Kemal'in doğduğu eve atılan bombanın,diplomatik çanta içinde Selânik Başkonsolos Yardımcısı Mehmet Ali Tekinalp tarafından Türkiye'den getirilen iki dinamit lokumu olduğu;Türk Başkonsolosluğu'nun bekçisi Hasan Uçar tarafından bahçeye atıldığı anlaşıldı.Uçar'ı azmettiren,Selânik Hukûk Fakültesi talebesi ve MAH elemanı Yunan tebaalı Oktay Engin'di.Diplomatik muafiyet sebebiyle konsolos yardımcısı kurtuldu.Yunanistan,Oktay Engin'e 3,5 yıl ve Hasan Uçar'a 2 yıl hapis cezâsı verdi.Türkiye'ye ilticâ eden Oktay Engin,cezâdan kurtuldu;tahsilini tamamlayarak Emniyet'te çalıştı.Kaymakam ve vali oldu.

Bir Özel Harp Dairesi (o zamanki ismiyle Seferberlik Tetkik Kurulu) vardır.Esas işi harp sırasında halkın mukâvemetini temindir.Ama yurt-içi ve dışında derin devlet ideolojisi istikâmetinde gizli ve gayri-hukûkî faaliyetler yürüttüğü ileri sürülür ve gladio ile aynileştirilir.Bunun reisi Orgeneral Sabri Yirmibeşoğlu,1991 senesinde,6-7 Eylül Hâdiseleri'nin,Özel Harp Dairesi'nin tertiplediği muhteşem bir örgütlenme olduğunu,maksadına ulaştığını söylemiştir.Mamâfih bütün dünyâya verilen "Vandal Türkler" imajı yüzünden Türkiye'nin eli zayıflamıştır...

*Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci,6-7 Eylül Hâdiseleri ve linç kültürü,Türkiye,16 Ağustos 2021.

https://www.turkiyegazetesi.com.tr/yazarlar/prof-dr-ekrem-bugra-ekinci/620197.aspx

"Dostuyum diyebilirim"/François Mitterrand*

Mikis Theodorakis'le ilk kez Paris'in büyük otellerinden Continental'de bir basın toplantısında karşılaşmıştım.Kısa bir süre önce Atina'dan gelmişti.Üç yıllık bir tutukluluk ve gözetimden sonra Oropos Kampı'ndan nihâyet kurtulabilmişti.Bestecinin "kaçırılmasına" Papadopoulos'un neredeyse göz yumduğu söylenebilirdi.Bu âni affın nedeni Avrupa Konseyi bakanlarını oyuna getirmekti.Çünkü bakanlar o günlerde,İnsân Hakları Komisyonu'nun,Albaylar Cuntası rejiminde yapılan işkencelerle ilgili raporu konusunda bir karara varmak üzere Strasbourg'da toplanacaklardı.Mikis'in Fransa'ya sığınmasına yardımcı olan Jean-Jacques Servan-Schreiber'in "harekât"ı,büyük yankılar uyandırmıştı.Birkaç gün önce bu projenin gerçekleşmesi için benden yardım istenmişti;ama o sıralarda Chateau-Chinon'daydım,benimle zamanında temâsa geçilememiş,ben de hemen o ânda bir uçak bulup geri dönememiştim.Nihâyet Paris'e döndüğümde,Jean-Jacques Servan-Schreiber'in kaçırma plânını başarıyla sonuçlandırdığını öğrendim.

Theodorakis'in konuşmakta olduğu salona girdiğimde ilk gözüme çarpan,konuşmacının uzun boyu ve coşkusu olmuştu.Gücünün sınırlarını zorladıktan sonra bir süre dinlenip yeniden atağa geçmeye hazırlanan görkemli bir atlete benziyordu.Kıvırcık,dağınık saçlarının çevrelediği yüzünde,yorgunluktan hem şişmiş hem de çökmüş çizgiler dikkati çekiyordu.Hızlı,coşkulu bir şekilde Yunanistan'ı,diktatörlerin zorbalığını ve aptallığını,direnişçilerin kavgasını anlatıyordu.Sözcüklerin birbirine bağlanması,ses tonu,anlatının ritmi önceden duyulmuş bir müziği çağrıştırıyordu.

Onu ikinci kez gördüğümde St. Augustin'de bir evde piyano çalıyordu.Kalabalık dinleyici kitlesi o daracık alana zor sığmıştı.Mikis'i görebilmek için itişip duruyordu.O ise piyanoya doğru eğilmiş,parmaklarını klavyenin üzerinde gezdiriyordu,şiir yazarcasına...Uzun suskular ve bir tür kayboluş diyebileceğimiz o ısrarlı dikkatle!Kendi derinliklerinde öyle bir yerdeydi ki,birdenbire bir yol keşfedip dış dünyânın sınırlarına taşabiliyordu.Ara sıra alçak sesle müziğine eşlik ediyordu.Benliğimizi saran heyecân,oluşturduğumuz küçük topluluğu o ânın rûhunu taşıyan tek bir beden hâline getirmişti.Güneştik,nehirdik,kaybolan vadiydik!Kan ve çiçekle donanmış yüksek şehrin basamaklarıydık!Harâp olmuş bahçeler,yanıp tutuşmuş ormanlardık!Sürgün ve umuttuk!Bağ ve denizdik!Evinin yolunu asla yitirmeyecek olan yolcuyduk!Bu kürenin eğilimlerinin üstünden yolunu çizen,bir kanat çırpmasıyla coğrafyamızı silen göçmen kuşları düşlüyordum:Birden dikine inip binlerce geçmiş yaşamın onlara sığınak olarak belirlediği bataklığın kenarına ya da ağacın dallarına konan o kocaman kuşları!Mikis'in tekniğinin kusursuz olduğunu ileri süremem;ama bu yorum,kendi yaratısını iletiyordu,içimizde tınlayan o boğuk ve kısık yankı,yapıtı çok yükseklere,en iyi yorumcuların düzeyini aşacak bir yüceliğe vardırıyordu belki de...

Bu gerçeği üçüncü karşılaşmamızda "Mutualité" salonunda saptamıştım.O gecenin büyüleyici etkisini sözcüklere dökmek olanaksızdı.Maria Farantouri ve Petros Pandis,Ritsos'un,Seferis'in ve Mikis'in temaları üzerine "Yunanların hüzünlerini ve arzularını" dile getirmişlerdi:Maria,o uzun Doğu esintili giysisiyle,hiçbir sahne oyununa gerek duymaksızın,görkemli bir edâyla söylüyordu.Dimdik,kıpırtısız duruyor,salt sağ eliyle tempo tutuyor,gür kontralto sesi tüm orkestraya egemen oluyordu.Maria benim gözümde Yunanistan'ı simgeler.Hera'yı onun gibi düşlemişimdir hep!Güçlü,yalın,dikkatli...Yücelik sözcüğünün anlamını bana bu denli iyi kavrattıran hiçbir sanatçıyla karşılaşmamıştım o güne dek.Petros da onun gibi kıpırtısız,gözleri kapalı,yumrukları sıkılmış,düşler ve pişmânlıklar ülkesine götürüyordu bizi.Bu akan kanlara,bu bastırılmış çığlıklara tanıklık etsinler diye,cânlılara seslenişini duyuyordum.Belki yedi yıla kadar o surları yıkacaktı...Yorumcularının karşısında duran Mikis,geniş kol hareketleriyle müziği kucaklıyordu.Ses alanını biçip kaldırıyor gibiydi.Parmaklarının ucuyla buzuki ve gitarlardan fışkıran notaları kendine doğru çekiyor,bir başka cümlenin gelip çözeceği uzun demetler oluşturuyordu.Sanki göğüs göğüse verdiği bir mücadelede üstün gelme dürtüsüyle,o kocaman bedenini eğiyor,doğrultuyor,tekrar eğiyordu.Yüz çizgilerinde acının,neşenin,atağın ve karşı koymanın imgeleri birbirini izliyor,müziğiyle o sıcak kucaklaşmasında kendini kaybediyordu.Ve birdenbire bize doğru dönüp şarkı söylemeye başladı.Mikis'in sesinin gür olmadığını daha önce farketmiştim;ama bunun ne önemi olabilir?O müzik onun müziğidir,onu yeni baştan yaratır,yoktan var eder;simyasıyla taşı,madeni eritip söz hâline getirir.Seyirci onu büyük bir coşkuyla alkışlamıştı o gece.

O dönemden bu yana Theodorakis'le sık sık karşılaştım ve dostuyum diyebilirim.

Provalarına davet edildiğim "Canto General"i izlerken,asrımız tarihinin yazıldığı noktada kesişen ve kuşkusuz iki yüce yaratının sentezi olan bir şaheserin doğuşuna tanık olduğumun bilincindeydim.Mikis için güdümlü olmayan bir sanat sözkonusu değildir.Aksine,müziğini besleyen,politik güdümlülüktür.Tüm eseri mücadeledir,mücadele aracıdır.Diktatörlük rejimi bunu pekâlâ anlamış olmalıydı ki,hükûmet darbesinden beş hafta kadar sonra şu emri çıkarmıştı:

"Karar verdik ve emrediyoruz:Bu yasak bütün ülke için geçerlidir.Bestekâr Mikis Theodorakis'in müziğini ve şarkılarını söylemek ve dağıtmak yasaktır.Bu emre uymayacak vatandaşlar,derhâl askerî mahkemeye sevkedilecek ve 'olağanüstü askerî durum' şartları uyarınca yargılanacaklardır."

Ve 9 Kasım 1967'de Thessaloniki'de bir askerî mahkeme,tüccâr Konstantinos Daoutis'i,yasaklanan bir bestecinin bir plağını satmış olmak suçundan yargılayacak,dört yıl hapis cezâsı verecekti.

"Culture et Dimensions Politiques"(1) adlı eserde,Theodorakis'in "Ölen Kardeşin Ezgisi" adlı eserinin analizini okumak gerekir.

"Şarkı,özüyle,seyriyle ve tarihsel sürekliliğiyle halkın tâ kendisidir.Asırların ve kargaşaların şiddetli akışı içinde ulusal ve popüler niteliklerin en güzel kısmını özetler."

Başını avuçlarına gömmüş,onun alçak sesle şarkı söyleyişini duyar gibiyim:

"Ey çilekeş ana,iki oğlun vardı,iki ağaç iki ırmak
iki Venedik kalesi,iki nane filizi,iki büyük kıvanç kaynağı,
biri Batı safındadır,diğeriyse Doğu safından
sen,yalnız ve ortada kalmış güneşe sesleniyor,onu sorguluyorsun."

Mikis Theodorakis,Komünist Partisi üyesiydi.Sonra Parti ikiye bölündü ve Mikis kendi yolunu seçti."Bürokratik dogmatizmin engellerinden kurtulmuş,Yunan ilerici hareketinin isteklerine,sorunlarına ve özgürlüklerine tam anlamıyla uyan bir sol kesim" arayışına yöneldi.Onu,olduğu gibi,dev adımlarıyla ilerleyişini uzaktan uzağa izlemekteyim.Henüz amacına ulaşmış değil...

1970 yılının bir bahar akşamı,Bourget Havaalanı'nda onu,karşılayan,gazetecilere:"Özgürlüğün tadı acıdır!" demişti.Acı ve gereklidir,sevgili Mikis,acı ve güzel!..

***

1-Mikis Theodorakis,Flammarion,1973.

*Mikis Theodorakis:Les Fiancés de Pénélope-Conversations avec Denis Bourgeois-Préface de François Mitterrand-Editions Grasset&Fasquelle,1975;Mikis Theodorakis,Sanatsal İnancım:Takımyıldızların Sonsuz Uyumunu Müzikte Yakalamak,(haz. ve çev.) Liz Behmoaras,1. bs.,İstanbul:Dünya Kitapları,2005,s.21-24.