Sürgün-Son Çözüm

Fikir yeniydi ve etkisi korkunçtu.Bu fikir,güvenlik gerekçesini öne sürerek tüm sivil Ermeni nüfusunun sürgün edilmesiydi.Gerçekte ise sürgün,ölüm demekti.

Bazı tarihçiler gibi,1913 ile 1916 yılları arasında ABD'nin İstanbul Büyükelçisi olan Henry Morgenthau'ya göre de,İttihatçılar bu fikri kendi kendilerine bulmamışlardı.Bu yeni yöntemi onlara öneren Almanlardı.Ayrıca tüm savaş boyunca Alman misyonu Osmanlı topraklarında hazır bulunmuştu ve bir Alman generali olan Bronsart von Schelendorf'un,özellikle "çalışma taburları"nda toplanan Ermenilerle ilgili olarak "sert önlemler"in alınmasını salık veren bir sürgün emrini (ihtiyatsızca) imzaladığı doğrudur."Sürgün" ve "sert önlemler" sözcükleri,ölüm anlamına gelen kod sözcüklerdir.Reichenberg Kontu olan komutan Wolffskeel'e gelince,Suriye'deki genel valinin şefidir ve Musa Dağı ile Urfa'daki nüfusa yönelik kitle katliamları sırasında açıkça kendini göstermiştir.

1915 yılı sonunda,İstanbul ve Suriye dışında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki sivil Ermeni nüfusun tümü son noktaya,sürgünün ölüm yolu olan Suriye'deki Deir ez-Zor'a ulaşmıştı.

Sürgün konvoyları gruplar halinde biraraya getirilen 1000 ile 3000 kişiden oluşuyordu.Önceden hazırlanmış yerlerde,katil çeteleri tarafından kesici silahlarla öldürülecek olan 15 yaşından büyük erkekler konvoydan hemen ayrılıyordu.Arasıra konvoylara,özellikle alıtılmış doğu eyaletlerindeki kent ya da köy çıkışlarında açıkça katliam yapılıyordu.Ötekiler jandarmaların eşliğinde,su ve yiyecekten yoksun olarak,kurak yollar ya da dağ patikaları arasından geçerek çöle doğru uzun ölüm yürüyüşüne başlıyorlardı.Kadın ve çocuklar,Kürtler ve Çerkezler tarafından yapılan kötü muameleler,kıyımlar,tecavüzler ve kaçırmalar yüzünden çok çabuk insanlıktan çıkıyorlardı.Sağ kalanlar Deir ez-Zor'a ulaşıyor,burada,çöl içinde kurulmuş olan kamplarda konaklıyorlar ve yine burada,bu görev için önceden hazırlanmış Teşkilat-ı Mahsusa katilleri ve Çeçenler tarafından küçük gruplar halinde yok ediliyorlardı.Pek çoğunu toplu halde bağlıyorlar ve diri diri yakıyorlardı.

1916 yılının sonunda ortaya çıkan durum tam bir jenosiddi.Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermenilerin üçte ikisi (yaklaşık 1.500.000 kişi) yokedilmişti.Doğu eyaletlerindeki (altı vilayet) tüm Ermeniler,yani 1.200.000 kişi (patrikhanenin istatistiklerine göre,bin yıldan beri tarihsel Ermenistan'ın kalbi olan bu topraklar üzerinde) kesin olarak ortadan kaybolmuştu.Yalnızca İstanbul ve Suriye'deki Ermeniler ile Rusya Ermenistanı'na sığınmayı başaran aşağı yukarı 350.000 kişi,hala dağlarda saklanan ve direnen bir avuç Ermeni savaşçısı ve Türklerin,Kürtlerin ve Arapların toplayıp götürdüğü binlerce kadın,genç kız ve çocuk sağ kalmıştı.

Kimi yerlerde kahramanca direnişler de olmuştu.Başlarına gelecekleri önceden gören Ermeniler sürgüne karşı çıkmış ve Şebinkarahisar,Van,Çatak,Musa Dağı,Urfa,Sason,Muş vb. gibi yerlerde son derece komik araçlarla ümitsizce direnmişlerdir.Bu epizotların en ünlüsü,Franz Werfel'in romanında ölümsüzleşen "Musa Dağ'ında Kırk Gün"dür:Akdeniz kıyısındaki bu dağda,600'ü savaşçı olmak üzere 5000 kişilik (çoğunluğu kadın ve çocuklar) bir nüfus Türk ordusunun kuşatmasına kırk günden fazla direnmiştir.Sağ kalanlar (yaklaşık 4000 kişi) Fransız gemisi Jeanne d'Arc tarafından kurtarılmıştır.

Bitirirken

Batı Ermenistan yok olmuş,ama İttihatçılar bununla yetinmemişlerdir.1917 Devrimi'nden sonra Rus ordusunun çekileceğini öngören Osmanlı hükümeti,Doğu Ermenistan (Rusya) üzerine de bir saldırı başlatmıştır.24 Mayıs 1918'de,Yerevan yakınındaki Sardarabad'da halkın olağanüstü karşı koyuşuyla bu saldırı son anda durdurulmuştur.28 Mayıs'ta Ermenistan (kalan kısım) bağımsızlığını ilan etmiş ve çeşitli yabancı egemenlikler altında geçen yüzyıllardan sonra ilk Ermenistan Cumhuriyeti kurulmuştur.

30 Ekim 1918'de Osmanlı İmparatorluğu'nun ateşkesi kabul etmesi kalan Ermenilerde büyük umutlar uyandırmıştır.Gerçekten de başlangıçta zafer kazanan Müttefikler,Ermenilerin haklarının geri alınmasına söz vermiş gibi görünüyordu.Sevr Anlaşması Osmanlı İmparatorluğu'nun eski doğu eyaletlerinin bir kısmı üzerinde bir Ermeni devletinin varlığını kabul ediyordu.1919'da İstanbul'da "İttihatçılar Davası" adı altında bir çeşit "Nurnberg" mahkemesi bile kurulmuştu.Jenosidin başlıca sorumluları Almanya'ya kaçmış;ama buna rağmen gıyaplarında ölüme mahkum edilmişlerdi.Her ne kadar arkası gelmemiş olsa da,bu çok önemliydi ve her şey bir yana bu konudaki belge ve iddiaların Osmanlı "Journal Officiel"in (Takvim-i Vakayi adlı Resmi Gazete) adlı ekinde yayınlanması jenosidin doğruluğunu (gerekirse) ortaya koymaktaydı.

Ama yenik düşen Türkiye asla terhis etme yoluna gitmedi.Bir süre sonra,Bolşevik tehlikesi yüzünden ve buna karşı koymak amacıyla Müttefikler,kendi küllerinden yeniden doğan Türkiye'ye karşı gittikçe daha hoşgörülü davrandılar.

İktidara yeni gelen yönetime,kalan Ermenilerin de tasfiyesi konusunda ödün verildi.Türkiye kurnazca oynayarak ve buna koşut olarak da,koşullara göre,Bolşevikleri ya da Fransızları-İngilizleri destekleyerek,1920 Eylül-Aralık aylarında Ermenistan Cumhuriyeti'ne saldırdı ve onu bir kan banyosu (200.000 kurban) içinde ezdi.Türkler Sevr Anlaşması'nı yürürlükten kaldırdılar ve Bolşeviklerle minimum düzeye inen bir Ermenistan sınırı konusunda anlaştılar.Eski Rus Ermenistanı'nın büyük bir kısmı (20.000 kilometrekare) Türkiye'ye bırakıldı;Karabağ ve Nahçivan Azerilere...

Fransa,1919'da Akdeniz kıyısındaki Kilikya'da Ermenilere bir merkez oluşturmuştu.Burada,jenositten sağ kurtulan Ermenilerden 160.000 kişi evlerine geri dönmüştü.Fransızların varlığına karşın,1920'de Antep,Maraş,Zeytun,Haçjin ve öteki kentlerde 25.000'den fazla Ermeniye kitle kıyımı uygulandı.Sonuçta Fransa 1921'de onları kendi kaderlerine terketti ve Kilikya'yı Türklere bıraktı,ki bu da Kilikya'daki tüm Ermenileri Suriye ve Lübnan'a doğru toplu göçe zorladı.

1922'de,İzmir'de Ermeniler (Rumlarla aynı zamanda) Türkiye'de son kez olarak kitle kıyımına uğradılar.Bunun arkasından son ve önemli bir toptan göç dalgası geldi.1918 Ateşkesi'nden sonra kendi evlerine dönen tüm (sağ kalan) Ermeniler sistematik olarak temizlendiler.

Bu büyük jenosid Abdülhamid ve İttihatçılar tarafından başlatılan daha sonraki dönemde,Ermenilerin tüm ulusal ve kişisel mallarına el konarak tamamlandı.O zamandan beri birbiri ardı sıra gelen tüm hükümetleri işte bu yıkıntılar üzerinde temellenmiştir.

1923'deki Lozan Konferansı Türkiye ve Müttefikler arasında imzalanan Sevr Anlaşması'nın düzenlemelerini ortadan kaldırdı.Winston Churchill anılarında şunu yazmıştır:"Türkiye ve Müttefikler arasında barışı sağlayan anlaşmada,tarih,Ermenistan sözcüğünü boşuna arayacaktır."

*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.117-120.