Meskene'de bir "deli":Aram Andonyan/Sarkis Çerkezyan*

Meskene'de sürgünde çöllerin içinde bir deli dolaşırmış.K.çını elleseler,keçi gibi bağırırmış.Arabacıların atlarını tımar et derlermiş,kaşağıyı atların kafasına çalarmış.Deli!Daha doğrusu öyle biliniyor.

Bir kişi dışında herkesin "deli" zannettiği bu adam,27 Nisan 1915'te İstanbul'da toplanarak sürgüne gönderilen 287 Ermeni aydınından biri:İstanbul'dayken "Balkan Harbi",kırımdan kurtulduktan sonra da "1915 Katliâmı" isimli kitâpların yazarı:Aram Andonyan(1)

Andonyan'a neden "deli" dendiğine gelince:Diğer aydınlarla birlikte çıkarıldıkları sürgün yolunda Andonyan'ın ayağı kırılmış gâlibâ,olduğu yerde bırakmışlar,diğerlerini alıp götürmüşler ve hepsini katletmişler.Andonyan da bu fırsattan yararlanıp öteki muhâcirlerin içine karışmış.Ama kimliğinin bilinmesi hâlinde başına neler geleceğini bildiği için deli numarası yapmaya başlamış...Bu yüzden Meskene'de bulunan Ermenilerin hiçbiri onun gerçek kimliğini bilmiyor,yalnız babamın ahbâbı olan bir Kayserili tanıyormuş Aram Efendi'yi.

"Deli"nin değerli Ermeni aydını Aram Andonyan Efendi olduğunu öğrendiği gün yaşananları şöyle anlatırdı babam:

"Fırat'ın kenarında oturuyoruz,geri döndüm baktım deli geliyor.'Deli geliyor,Kayserili' dedim.'Çerkez Ağa,o deli değil,bizim aydınlarımızdan Aram Andonyan Efendi' dedi Kayserili.Yanımıza geldi,yine deli numaraları yapmaya devam ediyor.Kayserili,'Aram Efendi böyle şeylere gerek yok,Çerkez Ağa güvenilir bir dostumuzdur,sizin kimliğinizi biliyor' dedi.Bunun üzerine Andonyan Efendi biraz müteessir oldu,oturdu,günün kritiğini yaptı.Türklerin yenilgilerinin kaçınılmaz olduğunu,savaşın daha ne kadar devam edebileceğini söyledi...Aman kimseye söylemeyin dedi."

Bu arada muhâcirlerin Halep'e girip çıkması yasak,sadece askerîyenin yükünü taşıyan arabacılar serbestçe girip çıkabiliyorlar.Bu konuşmadan bir süre sonra Andonyan Efendi,babamla Kayserili dostuna,"Şu arabacılara söyleyin de,beni Halep'e bıraksınlar" demiş.Onların da çoğu tanıdıkmış zâten.Babamlar,arabacılara,"bu zavallı burada açlıktan ölecek,onu Halep'e bırakın" diye ricada bulunmuşlar.Arabacılar kabul ediyorlar,Andonyan'ı arabanın üstüne saklıyorlar,gidiyorlar.Ertesi gün arabacılar yine geliyor tabiî,babamlar merâk ediyor ne olduğunu,soruyorlar."Halep'in yakınına kadar arabanın arkasında oturuyordu,döndük baktık yok olmuş,biz de anlamadık nereye gittiğini" diye cevâp veriyor arabacılar."Anladık" diyor babam,"Aram Andonyan Efendi kurtuldu."

***

1-Aram Andonyan,(1879-1951) İstanbul'un Kazancı semtinde Andon Ağa diye anılan bir balıkçı ailesinin çocuğu olarak dünyâya geldi.Naregyan ve Esayan Ermeni okullarından sonra bir Fransız okulunda eğitim gördü.Arevelk (Doğu) gazetesinde Ermeni aydınları Krikor Zohrab ile Hrant Asadur'un dikkatini çekti ve onların telkiniyle gazeteciliğe yöneldi.Dzağig (Çiçek) ve Luys (Işık) adlı haftalık gazetelerin editörlüğünü yaptı."Balkan Harbi" isimli inceleme kitâbı 1913'te İstanbul'da yayımlandı.Doğrudan yaşadığı katliâmı,kurtulduktan sonra yerleştiği Fransa'da "1915 Katliâmı" adıyla kitâp hâline getirdi.Andonyan'ın ayrıca roman,öykü ve mizâhî eserleri de vardır.1928-1951 târihleri arasında Paris'teki Nubaryan Kütüphânesi'nin müdürlüğünü yaptı.23 Aralık 1951'de yaşama vedâ etti.

*Sarkis Çerkezyan,Meskene'de bir "deli":Aram Andonyan;Sarkis Çerkezyan,Dünyâ Hepimize Yeter,(hazl.) Yasemin Gedik,İstanbul:Belge Yayınları,2003,s.39-40.