Ermeni Devrimci Federasyonu'nun Kürtlere ve toprağa bakışı:Sosyalist bir Osmanlıcılık hayali/Orhun Yalçın*

Ermeni Devrimci Federasyonu,Kürtleri toptancı bir anlayışla suçlamak yerine,bölgeye dair tespitlerini ve bölgedeki halkların sorunlarını gazetelerine taşımayı seçmiştir.

Kendilerini sosyalist olarak tanımlayan Sosyal Demokrat Hınçak Partisi (SDHP) ve Ermeni Devrimci Federasyonu (EDF;Taşnaktsutyun)(1) Rusya'da III. Aleksandr ve Osmanlı'da II. Abdülhamid yönetimlerinde Ermeni halkının kurtuluşu için çalışmalarına başlamışlardı.III. Aleksandr'ın Ruslaştırma,II. Abdülhamid'in İslâmlaştırma programları karşısında Ermeni sosyalist hareketinde milliyetçiliğin izlerini görmek de zor değildir.Fakat Anahide Ter Minassian'ın bahsettiği(2) ve EDF'nin 1909 sonrası İstanbul'daki yayım organı olan Azadamard [Özgürlük Savaşı] incelemelerimde gördüğüm üzere,yirminci yüzyıla gelindiğinde 1905 ve 1908 devrimlerinin etkisiyle bulundukları coğrafyalarda imparatorlukların özgürleşmesi için çalışma kararları alan EDF Osmanlı'da da sadece Ermenileri değil,Türk ve Kürt köylüler de dâhil olmak üzere tüm dezavantajlı grupları savunmaya ve korumaya çalışmıştır.EDF'nin bu politikasının Osmanlı Ermenistan'ı ya da Osmanlı Kürdistan'ı olarak adlandırılan bölgedeki sorunlara bakarken de etkili olduğunu görüyoruz.Bu makâlede önce arka plân olarak 1908 Osmanlı Meşrûtiyet Devrimi'ne umut bağlamış,İttihat ve Terakki Cemiyeti'yle (İTC) ittifak kurmuş olan EDF'nin yolculuğunu özetleyeceğim.Akabinde,sosyalist bir Osmanlıcılık hayali olarak adlandırılabilecek ezilenlerin savunusu üzerinden kurdukları politikalarına ve EDF'nin Kürtlere bakışına 1911 yılında Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ı hakkında ve bu bölgedeki toprak meselesi üzerine Azadamard'da yayımladıkları makâleler üzerinden açıklama getirmeye çalışacağım.(3) Azadamard 1909-1914 yılları arasında yayımlanan,EDF'nin İstanbul Bürosu'nun resmî yayım organı olan gazetedir.Gazete Ermenistan coğrafyasının sosyal ve ekonomik sorunlarını konu alan makâleler yayımlamaktadır.Makâlelerin ele aldığı meselelere ve savunduğu değerlere bakıldığında EDF'nin sosyalist anlayışına da ışık tuttuğu söylenebilir.Gazete 1911 yılında 525. sayısından itibâren daha fazla okura ulaşabilmek adına baş makâlelerinin ve taşra ahvallerinin Osmanlıca çevirilerini de yayımlamaya başlamıştır.

Silâhlı mücâdeleden reformculuğa

EDF'nin Ermeni köylüsünün güvenliğini önceleyerek sürdürdüğü silâhlı mücâdelesi,örgütü Ermeni halkı içinde Armenegan ve SDHP'den daha görünür ve güvenilir hâle getirdi.(4) Bu Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermenilerin sosyalist hareketlerini anlamaya çalışmak için de önemli bir nokta.Bir başka deyişle ondokuzuncu yüzyıldaki Ermeni sosyalist hareketleri Osmanlı içinde varlığını taşradaki köylülerin cân ve mâl güvenliği için mücâdele ederek güçlendiriyordu.Bu yaklaşımlarıyla Ermeni devrimcilerin Rus popülistlerinin köylü temeline dayalı sosyalizm anlayışını (khozhdenie v narod [halka gitmek]) benimsediği söylenebilir.(5) Ermenilerin çektiği sefâlete tepki verirken savundukları sosyalizm etnik bir arka plân da kazanmış oluyordu.Bu yaklaşımlarla sosyalist anlayışları zamanla sınıftan ziyâde tüm ezilenlerin savunusu üzerinden bir anlayışa dönüşecekti.Meselâ Van'daki Hamidiye katliâmlarından sonra,silâhlı savunma ve terörü bir yöntem olarak benimseyen EDF ile devlet arasındaki gerilim artmış,(6) örgüt taşradaki bazı Ermeniler nezdinde kahramanlaşmaya başlamıştır.Bu durumu dönemin Katolikos'u Khrimyan Hayrig'in 1896'daki açıklamasında da görmek mümkün:"Taşnaktsutyun yâni EDF yeni Ermeni şövalyesidir.Öncülleri kendilerini Van ve çevresinde gerçek şövalyeler olarak göstermişlerdir.Cesâretlenin,ayağa kalkın ve bu yeni Ermeni şövalyelerine katılın."(7)

EDF'nin benimsediği mücâdele yöntemiyle görünürlüğü artan "Ermeni sorunu" Osmanlı Bankası Olayı ile birlikte taşradan başkente taşınmış oldu.(8) Ermeni halkı içindeki değerini artıran EDF öz-savunma yolunda Ermeni halkının çıkarına karşı olduğunu düşündükleri mevcut rejimden yana olan Ermenileri de "cezâlandırdılar".1908 Anayasası'nın ilânına kadar devam ettirdikleri bu yöntemi halkların kardeşliği ve mazlûmların birliği olarak yorumladılar.Örneğin,EDF Merkez Komitesi 1907'de yayımladığı bir bildiride Ermeni halkının aleyhinde Abdülhamid rejimiyle çalışan bir Ermeni'nin öldürülmesinden bahsediyordu.(9) Ermeni emekçi halkının irâdesini ve öldürülen adamın ihânetini vurguladıkları bu bildirinin retorik dili muhtemelen meşrûiyet ihtiyâcından kaynaklanmaktadır.Neticede Ermeni halkını etkilemek ve mücâdeleleri için Ermeni halkının desteğini almaya devam etmeliydiler.(10)

Sosyalist bir Osmanlıcılık hayali olarak da adlandırabileceğimiz idealleri için Abdülhamid rejiminin despotizminden sonra Osmanlı-içi bir devrimin halka özgürlük ve eşitlik getireceği umuduyla(11) içinde İttihat ve Terakki ile Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet cemiyetlerinin de bulunduğu bir kanatla birlikte II. Abdülhamid'e karşı ortak mücâdele kararı alan EDF,1908 Meşrûtiyeti'nden sonra Ermenilerin güvenlik sorunları devam etse de SDHP'nin aksine Meşrûti Devrim'e ve reformlara güvendiği için meşrû müdafaa hareketini ikinci plâna atarak İTC ile ittifak kurdular ve Meclis'te çözüm aramayı tercih ettiler.(12) Bu noktada Ermeni liberal burjuvazisi de partiye katıldı.Tabiî bununla birlikte sosyalist olan EDF içinde liberal reform politikalarının da yer almaya başladığı düşünülebilir.(13) Kanaatimce Ermeni burjuvazisi ile ittifak,entelektüel proletaryayla da ittifak olarak düşünülebilir.Oluşan bu ittifak şehirlerdeki zanaatkârların ve Avrupa,Rusya ya da Osmanlı'nın büyük şehirlerinde eğitim almış öğrencilerin yurtlarında köylüden yana olması olarak görülebilir.Bir başka deyişle,EDF'nin nüfusunun çoğunluğunu köylülerin oluşturduğu Osmanlı'da Avrupa'daki gibi işçi sınıfı bilincinden henüz tam olarak bahsedilemeyeceğini vurgulaması(14) bu ittifakı anlayabilmek adına önemli bir noktadır.Yâni belki de ortadaki bu durum Karl Marx ve Friedrich Engels'in "küçük burjuva sosyalizmi" tanımıyla açıklanabilir.(15)

Meclis'te faaliyet göstermeye başlayan EDF kendilerine İTC tarafından verilen sözlerin takipçisi de olmaya başladı.Toprakları gaspedilenlere topraklarının iade edilmesi hem toprak ağalarına hem de devlete verdikleri vergiler altında ezilen köylünün topraklandırılması ve toprak ağası sistemine karşı köylünün cân güvenliğinin sağlanması konuları EDF'nin temel meselelerinden oldu.Bu doğrultuda özerk yönetim,toprak gasplarının çözümü ve toprak reformu ile güvenlik gibi konular üzerine hükûmete baskı yapmaya başladılar.Bunu yaparken de sadece Ermenilerin değil Osmanlı'daki ezilenlerin savunusunu yapacaklarının Meclis'te ve yayım organlarında altını çizmeye devam ettiler.Bunun halkları birbirlerine karşı konumlandırmak yerine karşılıklı ilişkilerini anlamaya çalışmak adına önemli bir söylem olduğunu vurgulamak isterim.

EDF'nin Kürtlere bakışı

Bir önceki kısımda işaret ettiğim EDF'nin köylü ve tüm ezilenler üzerinden kurduğu sosyalizm hayali,Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ı bölgesine ve Ermeni olmayanlara bakışını da belirlemede önemli bir faktör olmuştur.Başka bir deyişle dönemi yorumlarken Ermenilerle Kürtleri ve diğerlerini karşı karşıya konumlandıran,sadece şiddet ve etnisite üzerinden anlatım kurgulayan târihyazımları olsa da o günlerde EDF,toptan suçlayıcı veya aklayıcı anlatım kurmak yerine,durumun analizini yapan ve bunun için çözüm üretmeye çalışan bir tavırla bölgeye dair fikirlerini dile getirmiştir.Bu durumu EDF 1911'de Azadamard'daki bir makâlesinde şöyle açıklamıştır:

"Türkiye'de yerleşik toplulukların en büyük tâlihsizliklerinden biri,karşılıklı olarak birbirlerini özdeşleştirmemeleri,birbirlerinin fikir ve uygulamalarından haberdar olmamaları,birbirlerinin acılarını ve üzüntülerini paylaşmamalarıdır."(16)

İşte tam da bu anlayışla,dönemin en ateşli konularından ve Azadamard gazetesinde de karşımıza en çok çıkan meselelerden biri olan güvenlik konusunda EDF,Kürtleri toptancı bir anlayışla suçlamak yerine,bölgeye dair tespitlerini ve bölgedeki halkların sorunlarını gazetelerine taşımayı seçmiştir.

Elbette bölgeden gelen rapor ve şikâyetlerde ekseriyet Kürt haydutlar ve onların soygun ve zulümleri üzerinedir.Ama bu anlatımlarda EDF Kürt köylüsünü ve zulüm gören Kürtlerin de haklarını savunma yolunu seçmişlerdir.Sorun tespiti yapılan "Devlet içinde devlet hangisidir?" makâlesi,direkt olarak Kürt ağalarını ve onların "efendi" oldukları feodal sistemi eleştirir:

"Van'da,Bitlis'te,Muş'ta ve diğer Doğu vilâyetlerinde hâlâ,her türlü cinâyet ve mezâlimle ithâm edilen Kasım ve Musa beyler,Şeyh Seyyid Ali'ler,Kör Hüseyin Paşa'lar ve bütün ağaların her zaman silâhlı olmalarının yanında,bunlardan her birinin on,yirmi veya daha fazla gulamları olup,herkesin -ve hattâ hükûmetin bile- gözü önünde silâhlı olarak korkusuz ve pervâsız dolaşmaktadırlar.'Devlet içinde devlet' teşkil edenler,işte bu haydutluk ve cinâyet uzmanlarıdır.Bunlar hafirlik(17) [koruma vergisi] adı altında vergi toplamakta ve fiilen hüküm sürmektedirler.Bunların kendilerine ait gulam,polis,kılıç ve tüfekleri olduğu gibi esaret altında bulunan ve zulme uğrayanlar da Ermeni,Kürt ve Türk köylüleridir.Hükûmet,Anadolu'da siyâsî düzeni sağlamak istese de,eski nüfuz devam ettiği ve müreffeh olduğu sürece savaşların son bulacağına inanmıyoruz.Katillerden birkaçını yakalayıp tutuklayarak cinâyetleri ortadan kaldırmak mümkün olmayacaktır."(18)

Görüldüğü üzere EDF Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ındaki savaş hâlinden Kürt toprak ağalarını sorumlu tutarken,ortadaki bu soruna karşı hükûmeti de samimi olarak çözüm aramamakla suçluyor.EDF'nin İTC ile ittifak kurup Meclis'e girerken çözülmesi gereken temel üç konudan biri olarak benimsediği güvenlik yâni cân,mâl ve ırz güvenliği meselesinin 1911'e gelindiğinde hâlâ devam ediyor olması EDF'nin Kürt köylüsüyle ilişkisini değil İTC ile olan ilişkisini olumsuz yönde etkileyecekti.

İlerleyen zamanda yayımlanan bir makâlede de "Devlet demek İstanbul demek değildir.Bâb-ı Âli'den çıkarak uzaklarda bulunan vilâyetlere ve oralardaki ahâlînin nezdine gidilmelidir"(19) cümlesiyle hükûmet taşranın isteklerini anlayamamakla eleştirilmeye devam edilmiştir.Aynı makâlenin taşradan haber kısmında birtakım Kürt ağaları isimleriyle birlikte teşhir edilmiş,güç sahibi olduklarından suçları karşısında kaymakamın gerekli cezâyı ve tedbirleri uygulamadığının altı çizilmiştir:

"Mahallemiz eşrâfından olup birtakım suçlardan dolayı ölüm cezâsı ile mahkûm edildikleri hâlde kaymakamımızın müsamahası sayesinde serbest gezmekte ve zavallı Ermenilerle Kürtlere karşı tehditte bulunmakta olan Hacı Musa oğlu Hasan Ağa,müdürün nezdine giderek,damadının tahliye edilmesini talep etmiş ise de müdür bu teklifi icrâ etmemiştir.Bunun üzerine Hasan Ağa hiddetle gitmiştir.O gün müdür bahsi geçen mahpûsu alıp yedi-sekiz jandarma ile Kaplıceviz'e nakletmekte iken Daragozin Köyü'ne yaklaştıklarında elli-altmış kişi ile beraber pusuda bulunan Hasan Ağa mahpûsu kaçırmak istemiştir.İki taraftan ateş edilerek,bir saatten çok süren çatışma sonucunda mahpûs kaçırılmıştır."

Bu kısımda iki önemli nokta gözümüze çarpmaktadır,birincisi Kürt ağası olan Hasan Ağa ölüm cezâsı almış olsa dahi bölgedeki güç ilişkilerinden kaynaklı hâlâ serbest gezebiliyor ve toprak ilişkileri açısından devam eden feodal düzen içinde Ermeni ve Kürt köylülere eziyete devam ediyor.(20) İkincisi kullanılan dil.Elli-altmış kişilik silâhlı gücü bulunan Hasan Ağa rapor edilirken "Kürtler" genellemesi yapılmıyor,bunun aksine Kürtlerin de bu Kürt toprak ağasından zulüm gördüğü makâleye ekleniyor.(21) İşte bu pasaj aslında EDF'nin Kürtlere bakışına dair net bir örnek olmuş oluyor.

Bir başka Kürt toprak ağası Kör Hüseyin Paşa'nın Ermenilerin arazisini gaspetmek için saldırdığı bir köyde,saldırı sonucunda iki Ermeni'nin ölüm tehlikesinin devam ettiği;Hüseyin Paşa'nın tahkikat için yalancı şahit olarak gönderdiği Türk köylünün Ermenilerin haklı olduğunu söylemesinden birkaç gün sonra,bu Türk köylünün cesedinin bulunduğu rapor ediliyor başka bir makâlede.(22) Aynı makâledeki "arazi meselesinden dolayı bu gibi çatışma ve gasplar yalnız Kürtler ile Ermeniler arasında değil,Kürtlerin kendi arasında dahi yaşanmaktadır" cümlesiyle bir kez daha EDF'nin Kürtlere bakış açısında önceliklerinin toprak ağalarına karşı tüm köylüleri savunmak olduğu gözüküyor.Bu vesileyle,EDF'nin gündemindeki güvenlik gibi en temel meselelerden olan toprak meselesine geçebilirz.

Toprakta reform talebi ve ezilenlerin savunusu üzerinden sosyalizm

EDF,İTC ile ittifakını bozmasa da Adana Katliâmları aralarındaki ilk büyük sınav oldu.Adana'daki katliâmların,İstanbul'da 31 Mart Olayı olarak da bilinen darbe girişimi ile eş zamanlı gerçekleşmesini tesâdüf olarak görmeyen EDF(23) İTC ile anlaşarak önceliğini Anayasa'nın ortak savunusu olarak belirlemiştir.(24) İki taraf,Osmanlı yurdunun gelişmesi ve ilerlemesi için bir garanti olarak vilâyetlerin idârî yetkilerinin genişletilmesi ilkesi üzerinde anlaştılar.Ve birlikte hareket etmeye karar verdiler.(25) Diğer bir deyişle,İTC'nin alternatifinin Kürt toprak ağaları veya Abdülhamid'i destekleyen gerici zihniyet olması,EDF'nin İTC ile ittifakını sürdürmesini sağlamıştır.(26) Aynı şey İTC için de geçerliydi çünkü anayasal devrim henüz mutlak üstünlüğe ulaşmamıştı.(27) Ama Kaligian'ın da altını çizdiği gibi artık EDF kanadında sonsuz iyi niyet ve sabır olmayacaktı.(28) 1911 ve 1912 yıllarında ittifakın çatladığını EDF tarafından yapılan eleştirilerde ve İTC'nin icraatlarında görmek mümkündür.Bu makâlede örnek verilen Azadamard gazetesinde de bu eleştirilere örnekler mevcuttur.Avrupa,Rusya ve Osmanlı'daki yayım organlarını ve güncel politikaları da takip eden Azadamard,yayım politikası olarak okuma yazması olan herkese ulaşmayı hedeflemiştir.Hem bu doğrultuda hem de ittifakları İTC ve hükûmetin dikkatini sorunlara daha çok çekebilmek adına 1911 yılında gazetenin temel makâlesini İmparatorluğun ortak dili sayılabilecek olan Osmanlıca olarak da basmaya başlamıştır.Yayım hayatına ise 1909 yılında İstanbul'da başlamıştır.Azadamard sadece İstanbul veya sadece Osmanlı Ermenistan'ı/Kürdistan'ı üzerine yazılar değil İmparatorluğun tüm bölgelerine ve sorunlarına ve bu sorunların çözümlerine dair yazılar yayımlaması açısından dönemi incelemek için önemli bir kaynak niteliğindedir.

Taşradaki Ermeniler hükûmetten toprak reformu talep ettiler ve EDF hükûmete güvendiği için onlar da güvendiler.(29) Patrikhâne,Ermeni Millet Meclisi ve EDF,Anayasa'nın ilânından sonra toprak meselesini gündemde tuttu ve çözüm istedi.(30) Bu soruna Ermenilerin toprak meselesinin bir türlü çözülmemesi de eklendikten sonra EDF ile İTC arasındaki ittifakın bozulmaya başladığı söylenebilir.(31)

İTC de 1908 Selânik Kongresi'nde toprak meselelerini tartışmıştı;köylülere toprak dağıtmak için "hükûmetten şartlar hazırlamasını" isteme fikrini kabul etmiş olsalar da Azadamard'da bahsedilen Çarsancak örneğinde gaspedilen toprakların tekrar köylüye dağıtılmadığını gördüğümüz gibi(32) ilerleyen zamanda İTC bu kararları uygulamaya koyup resmen toprak dağıtımı yapmayacaktı.(33) Başka bir deyişle,İTC hükûmeti vaatleri yerine getirmek için fiilî adımlar atmamıştı(34) ve atmayacaktı.

Toprakların iadesi meselesini sadece Ermenilerin sorunu olarak görmek de yanlış olacaktır.Toprak gaspları Ermenileri mülksüzleştirmek ve sürmek için özellikle Kürt toprak ağaları veya Hamidiye Alayları tarafından uygulanan bir yöntem olsa da toprağı işleme hakkındaki adâletsizlik bölgede yaşayan Kürt ve Türk köylünün de meselesiydi.(35) Meseleyi tüm köylünün meselesi olarak gören EDF,Azadamard'daki bir makâlede hükûmeti toprak meselesini çözemediği için eleştiriyor,sorunun çözülmemesi için hiçbir gerekçe sunulamayacağını,çözümün adâlet ve mevcut hukûk sistemi içinde mümkün ve mantıklı olduğunu vurguluyor:

"Eşkıyânın elinden hesaplananı geri almak istemenin adâletin sağlanmasına nasıl bir engel olabileceğini anlayamıyoruz.Onurlu,adâletli,hakkaniyetli ama aynı zamanda bu konuda tereddütlü ve farklı fikirleri olan bir hükûmet düşünülebilir mi?(...) Hibe veya ayrıcalık istemiyoruz;daire-i adâlet ilkesinde kânûnun ve teferruatının eksiksiz korunmasını talep etmekte ısrar ediyoruz."(36)

Mebuslar ve toprak sahipleri,merkezî hükûmet üzerinde daha fazla güce sahip oldukları için engel teşkil ediyorlardı.Yâni toprakları ağaların tekelinden kurtarıp köylüye dağıtmayı savunan EDF'ye karşı olan toprak ağalarının nüfuzları gaspedilen toprakların iadesi de köylünün topraklandırılması için engellerden biri olabilirdi.

Ermenilerin gaspedilen topraklarının iade edilmemesi konusunda bir başka sebep bölgedeki nüfus dağılımının değişmesi ve bunun da dış güçlerin müdâhalesine neden olabileceği endişesi olabilir.(37) Bu da nüfus meselesini ve toprak meselesine milliyetçi yaklaşımı bir kez daha akla getiriyor.Bu durumun,ondokuzuncu yüzyıl sonları için Doğu'daki Ermeni köylülerin durumunu sadece sınıf farklılıklarıyla açıklamanın mümkün olmadığı,Ermeni nüfus ile Müslüman nüfus arasındaki etno-dinsel dinamiklerin varlığının da belirleyici olduğuna dair görüşün(38) yirminci yüzyıl başları için de geçerli olduğunu düşünüyorum.Hattâ EDF'nin sosyalist anlayışının kendine has olmasının nedenlerinden birinin de Osmanlı'daki çok-uluslu etno-dinsel dinamikler olduğu söylenebilir.

Azadamard'daki bir başka yazı da "Vergi ve rüsum" başlığı altında vergi adâletsizliğine atıfta bulunarak sıradan insânların yönetim ve vergi adâletsizliği altında ezildiğini söylüyor.Makâlenin mesajını herkes eşit olana kadar kimse eşit değildir olarak özetlemek mümkün.Bu örnekle bir kez daha EDF'nin soruna sınıfsal açıdan çok ezilenlerin savunusu üzerinden baktığı söylenebilir:

"Tarla vergisi,hayvan vergisi ve yol masraflarına ek olarak,mahsûlün yüzde sekizini aşar adı altında alan devlet ne zengin bankerlerden ne fabrikalardan ne demiryollarından ne de yüksek maaşlı memurlardan bu oranda vergi alıyor."(39)

Makâlenin ikinci kısmı,aşar vergisinin ve vergi mükellefi sisteminin kaldırılmasını ve zenginlerin daha fazla ödediği,fakirlerin daha az vergi ödediği bir sistemin getirilmesini talep ediyor.EDF'nin yayım organı olan bu gazete,halkın sorunlarını dile getirerek ve olası çözüm yollarını sıralayarak aslında EDF'nin o dönemki sosyalist yaklaşımına ışık tutuyor.Bu yaklaşımı Krikor Zohrab'ın da belirttiği gibi "İmparatorluğun refahı" olarak özetlemek mümkün.(40) Dolayısıyla EDF hareketinin sadece Ermenileri değil,İmparatorluk içindeki tüm dezavantajlı grupları savunmaya ve korumaya çalıştıklarını bir kez daha görmüş oluyoruz.

1911'de yayımlanan makâleler arasında bence en dikkat çekici olanı "Tahammül artık taşıyor" başlıklı makâledir.Makâlenin başlığında açık bir mesaj var ve yazıda Bitlis'teki Ermenilere toprak ağaları tarafından yapılan zulme değiniliyor.Ermeniler topraklarının iadesini talep ettikleri için bu zulmü Kürt eşkıyâlarının yaptığını söylüyor ve doğrudan Hakkı Paşa'yı sorumlu tutuyorlar.Ancak eleştiri dilinin nahif olduğunu düşünüyorum.Yâni İTC ile ittifak olsalar da ılımlı muhalefetin dilinin bir örneğini gördüğümüzü söyleyebilirim:

"Hükûmet ya Ermenileri siyâsî olarak güvenilmez bir unsur olarak görmeye devam edip vaatlerini yerine getirmiyor ya da milletin cânını ve hukûkunu katillere karşı korumaktan kendini aciz görüyor.Varsayalım ki birinci fikir doğru değil ve sonuçları ağır olabilecek böyle bir siyâsî hata yaptıklarına inanmayalım;o hâlde hükûmet söz vermek yerine harekete geçmeli ve taşrada verdiği sözleri tutmalı.(...) Biz açıktan açığa bu cinâyetler ve Ermeni milletinin marûz kaldığı siyâsî asayişsizlik için doğrudan doğruya mesûl olarak Hakkı Paşa kabinesini ithâm etmekten çekinmeyeceğiz."(41)

Bu pasajda sabrın artık tükendiği vurgulanmaktadır.Eleştirilerin nahif olmasının altında bilinçli bir strateji olması da olasıdır.Çünkü kırsalda Ermenilerin başına gelen felâketlerden hükûmetin sorumlu olduğunu imâ etmelerine rağmen,çözüm için hükûmete güvendiklerini söylüyorlar.Ve ısrarla hükûmete rehberlik etmeye devam ediyorlar.1911'de yayımlanan makâlelerin çoğu hükûmete bu başlıktaki gibi sabrın kalmadığını dile getiriyor ve Azadamard hükûmeti sözlerini tutmaya davet ediyor.(42) Bu yaklaşım,o dönemde EDF Batı Bürosu'nun kararıyla da paralellik göstermektedir.(43)

Azadamard gazetesinde de ezilenlerin savunusuna örnek başka makâleler ve ifâdeler bulmak zor değil.Daha önce de belirttiğim gibi,kanaatimce onların sosyalizmi,1908 Anayasası ilân edildikten sonra,toplumdaki tüm dezavantajlıların sesi olmaya dayanıyordu.Örneğin Azadamard,EDF vekilinin taşralı Kürt mağdûrlara verdiği destekten bahseder:

"Ermeni mağdûrların haklarını savunduğumuz gibi,Türk ve Kürt mağdûrların davâlarını da her zaman savunduk.Çünkü Kürtlerin mağdûriyetlerini ifâde etme imkânları bile yok.
Zorla ele geçirilen topraklarla ilgili anlaşmazlıkta Ermeni mağdûrun yaptığı şikâyet ve itirâzların hiçbir zaman Kürt unsuruna karşı yapılmadığını;Kürt halkının hiçbir zaman suçlanmadığını yine tekrar ederiz.Merkezî hükûmete yapılan resmî ve gayri-resmî şikâyetler ile siyâsî cemiyetlerin yaptıkları açıklamalar bu gerçeği ispat etmeye yeterli delillerdir.Muktedirler/galip gelenler sürüsünü savunmak için lehlerine yazı yazan ve alenen veya gelişigüzel konuşan bazı adamlar vardır.Sadece bu adamlar,duruma genel bir şekil vererek gaspedilen araziler meselesini sanki iki unsur arasındaki bir ihtilâfmış gibi sunmaya çalışmışlardır.Bunun nedeni açıktır:Ağaların,adâletin pençesinden kurtularak kendi inisiyatifleriyle kayıplarını koruyabilmeleri ve iyileştirebilmeleri ancak bu şekilde kamuoyunun yanıltılmasıyla olabilirdi.Elbette hem hükûmeti hem de basını ve dünyâ insânlarını etkilemek için bu çizgiyi takip etmişlerdir.
Ne güzeldir ki,Türk basınını temsil edenlerin dahi birkaç zâlimin eylem ve hareketiyle kurdukları tuzağı dikkate alarak,meselenin unsurlara bağlanmaması yâni meselenin bu iki unsur arasında bir anlaşmazlık gibi kabul edilmemesi için bizimle ağız birliği içinde,fikirlerin selâmeti ve adâlet sevgisi taşıyanları uyarmaktadırlar.Evet!Artık bilinmelidir ki,toprak meselesinin kendisi,sayıları oldukça sınırlı olan birtakım zâlimler ile Ermeni,Türk ve Kürt unsurlara mensup mazlûm ve mağdûr köylüler arasında yaşanan bir davâdan ibârettir."(44)

Açıkça görüldüğü üzere,toprakların gaspı ve iade sorunu için EDF Kürt halkını suçlamamıştır.Bunun yerine Kürt toprak ağaları ve sistemi eleştirmeyi öncelik olarak belirlemiştir.Bu durumu yazının bir önceki kısmı olan "EDF'nin Kürtlere bakışı" ve bu kısmındaki alıntılarda görmek mümkündür.Libaridian'a göre,önceki yıllarda "[Ermeniler] normalde düşmân olarak görülen Kürtler gibi diğer etnik ve dinî grupların desteğini almak zorunda kalacaklarını anladılar."(45) Yâni EDF'nin ezilenlerin ortak dertleri üzerinden siyâset yapmaya başlaması bir ânda olmamış;İmparatorluk içindeki meşrûiyetlerini artırmak için zamanla adım adım inşâ edilmiştir denebilir.EDF'nin bu yaklaşımı ilk yıllarındaki sosyalizm pratiğine milliyetçiliği de dâhil eden anlayışıyla oluşan Ermeni partisi algısını sanki artık Osmanlı partisi algısıyla değiştirmek istediğini düşündürtebilir.(46)

Sonuç

Ermenilerin ondokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci yüzyıl başındaki sorunlarını ve mağdûriyetini sadece etnik veya sadece sınıfsal temellere dayandırmak mevcut durumu açıklamak için eksik bir yaklaşım olacaktır.Dolayısıyla bu makâlede coğrafyasına özgün bir anlayışla mücâdele etmeye çalışan dezavantajlı bir halkın diğer halklarla olan sosyal ve ekonomik ilişkilerine örnek olması için sosyalist bir gazeteden bölgenin sorunlarına dair bir inceleme sunmaya çalıştım.Azadamard'dan örneklerde de gördüğümüz üzere EDF toprakların iadesi,toprak reformu ve ekonomik koşullar üzerinden analizler yapmış;meselenin toptancı bir şekilde Ermeni-Kürt meselesi olarak görülemeyeceğini,Kürt ve Türk köylülerin de olumsuz etkilendiğini söylemiş,sadece Ermenilerin değil tüm ezilenlerin sesi olmaya çalıştıklarının her fırsatta altını çizmiştir.Bu tutumları ileride İTC ile yollarının tamamen ayrılmasında önemli nedenlerden de biri olacaktır...

***

1-SDHP 1887'de Cenevre'de,EDF 1890'da Tiflis'te kurulmuştur.
2-Anahide Ter Minassian,"The Role of the Armenian Community in the Foundation and Development of the Socialist Movement in the Ottoman Empire and Turkey,1876-1923",Socialism and Nationalism in the Ottoman Empire 1876-1923 içinde,ed. Mete Tunçay ve Erik-Jan Zürcher,(I.B. Tauris,1994),s.141.
3-Bu makâle Azadamard gazetesinin daha detaylı incelemesini yaptığım yüksek lisans tezimden bir kesittir,bkz. Orhun Yalçın,A Study of Azadamard:Socialism and the Armenian Revolutionary Federation's Understanding of Socialist Ottomanism,(Boğaziçi Üniversitesi,yayımlanmamış yüksek lisans tezi,2022.)
4-Liberal bir parti olan Armenegan 1885'te Van'da kurulmuştur.Osmanlı'daki ilk devrimci Ermeni partisidir.
5-Ronald Grigor Suny,Looking Towards Ararat,s.70-71.
6-Edhem Eldem,"Banka Vak'ası ve 1896 Osmanlı Katliâmı",1915:Tehcir,Siyâset,Soykırım içinde,ed. Fikret Adanır ve Oktay Özel,(İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2015),s.179.
7-EDF arşivleri,alıntılayan Razmik Panossian,The Armenians From Kings and Priests to Merchants and Comissars içinde,(Londra:Hurts & Company,2006),s.198.
8-Fatma Müge Göçek,Denial of Violence:Ottoman Past,Turkish Present and Collective Violence against the Armenians 1789-2009,(New York:Oxford University Press,2015),s.138.
9-Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri (TNA),F.O 195/2251 no:52,190.Belgeyi benimle paylaşan Mustafa Batman'a teşekkür ederim.
10-Bkz. Dikran Mesrob Kaligian,Armenian Organization and Ideology under Ottoman Rule 1908-1914,(Londra:Transaction Publishers,2011),s.55;Dikran Mesrob Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",Armenian Review 48 (2003),s.29.
11-Ohannes Kılıçdağı,"Armenian Stance to The Second Constitutional Period:Expectations and Reservations",The Ottoman East in the Nineteenth Century:Societies,Identities and Politics içinde,ed. by Yaşar Tolga Cora,Dzovinar Derderian and Ali Sipahi,(Londra:I.B. Tauris,2016),s.200;ayrıca Andranik dergisinde yayımlanan makâleyi de inceleyebilirsiniz.Andranik,31 Ocak 1909,no 2,s.3-4.Kılıçdağı (2016) içinde,s.202;Bedross Der Matossian,"The Development of Public Spheres among Armenians,Arabs,and Jews after the Young Turk Revolution of 1908",L'Ivresse de la liberté:la révolution de 1908 dans I'Empire ottoman içinde,(Peeters,2012),s.199.
12-Arsen Avagyan ve Gaidz F. Minassian,Ermeniler ve İttihat ve Terakki:İşbirliğinden Çatışmaya,(İstanbul:Aras Yayınları,2013),s.86.
13-Anahide Ter Minassian,"The Role of the Armenian Community in the Foundation and Development of the Socialist Movement in the Ottoman Empire and Turkey,1876-1923",Socialism and Nationalism in the Ottoman Empire 1876-1923 içinde,ed. Mete Tunçay ve Erik-Jan Zürcher,(I.B. Tauris,1994),s.143-144.
14-Ter Minassian,s.110.
15-Bkz. Karl Marx ve Friedrich Engels,Komünist Manifesto,(Ankara:Sol Yayınları,2011),s.145-146.
16-Azadamard 525,12 Mart 1911.
17-Feodal üretim ile ilişkisi üzerine bkz. Yaşar Tolga Cora,"Osmanlı Taşrasındaki Ermeniler Üzerine Olan Târihyazımında Sınıf Analizinin Eksikliği",Praksis 39,(2015/3),s.28.
18-Azadamard 603,15 Haziran 1911.
19-Azadamard 607,20 Haziran 1911.
20-Okurlar açısından bağlamı anlamanın daha kolay olması açısından bu pasajda örneğini gördüğümüz güç ilişkilerine dayalı suç ve cezânın uygulanması(!) durumuna benzer örneklere günümüzde de şahit olduğumuzun altını çizmek isterim.Bugün de tanımlanmış makbûl vatandaşın bu tanımın dışındakilere karşı suç işlediğinde erk tarafından korunabildiğini,ya hiç cezâ almadıklarını ya da önce cezâ indirimi sonra af yoluyla cezâ çekmediklerini birçok mafya davâsı örneği ile görmek mümkün.Buradaki Hasan Ağa da döneminde makbûl vatandaş olarak kabul görmeyen köylülere karşı işlediği suçlar için konumundan sağladığı güçle cezâ çekmiyor.
21-Kürt köylülerinin Kürt ağaları tarafından nasıl ezildiğine dair bkz. Janet Klein,"Conflict and Collaboration:Rethinking Kurdish-Armenian Relations in the Hamidian Period,1876-1909" International Journal of Turkish Studies vol. 13,nos 1&2 (2007),s.154-166.
22-Azadamard 599,10 Haziran 1911.
23-C/193-80/İstanbul Sorumlu Organı'ndan Batı Bürosu'na,16 Nisan 1909 Kaligian,Armenian Organization and Ideology içinde,s.36;Kılıçdağı da Adana Katliâmları'nın 1908 Meşrûtiyet Devrimi'ne bağlanan umutları azaltmadığından bahseder ve 31 Mart Olayı ile Adana Katliâmları'nın eş zamanlı gerçekleşmesinin tesâdüf olmadığını düşünen Ermeniler hakkında Andranik'ten örnek aktarır:Gr. Ter Abrahamian,"31 Mart Olayları'nı ve Adana Katliâmları'nı Ermeniler ve Türk kardeşleri arasındaki işbirliğini engellemeye yönelik bir komplo olarak yorumluyor.",Kılıçdağı,s.204.
24-Kaligian,Armenian Organization and Ideology,s.100;Avagyan,s.70.
25-Droshak Ekim-Kasım 1909,no. 10-11 (207) Avagyan içinde,s.72;Ohannes Kılıçdağı da aynı kaynağı makâlesinde açıklıyor."Ermeni Aydınlanması:Yeniden Doğuştan Yokoluşa",1915:Siyâset,Tehcir,Soykırım içinde,ed. Fikret Adanır ve Oktay Özel,(İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2015.)
26-Ronald Grigor Suny,"They Can Live in the Desert but Nowhere Else":A History of the Armenian Genocide,(Princeton & Oxford:Princeton University Press,2015),s.175.
27-Bkz. Erik-Jan Zürcher,Turkey:A Modern History,(Londra:I.B. Tauris,2017),s.94-101.
28-Kaligian,Armenian Organization and Ideology,s.47-48.
29-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.25.
30-Mehmet Polatel,"Armenians and the land question in the Ottoman Empire,1870-1914",(yayımlanmamış doktora tezi,Boğaziçi Üniversitesi,2017),s.261.
31-Ronald Grigor Suny,"They Can Live in the Desert but Nowhere Else",s.177.
32-Azadamard 619,4 Temmuz 1911.
33-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.32.
34-Arsen Avagyan,s.81.
35-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.31,32 ve 33.
36-Azadamard 602,14 Haziran 1911.
37-Kaligian,"Agrarian Land Reform and the Armenians in the Ottoman Empire",s.31,32 ve 33.
38-Yaşar Tolga Cora,"Doğu'da Kürt-Ermeni Çatışmasının Sosyo-ekonomik Arkaplânı",1915:Siyâset,Tehcir,Soykırım içinde,ed. Fikret Adanır ve Oktay Özel,(İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2015),s.126-139.
39-Azadamard 611,24 Haziran 1911.
40-Ronald Grigor Suny,"They Can Live in the Desert but Nowhere Else",s.160.
41-Azadamard 595,6 Haziran 1911.
42-Azadamard 596,7 Haziran 1911;Azadamard 597,8 Haziran 1911.
43-Bkz. C/115-14/Batı Bürosu,24 Nisan 1911,Kaligian,Armenian Organization and Ideology içinde,s.85.
44-Azadamard 606,18 Haziran 1911.
45-Gerard Libaridian,s.100.
46-Dönemi ve EDF'nin yapısını bugünden daha iyi tahayyül edebilmek için,EDF'nin Osmanlılaşma hareketi Halkların Demokratik Partisi (HDP)'nin Türkiyelileşme hareketiyle benzetilebilir.

*Orhun Yalçın,Ermeni Devrimci Federasyonu'nun Kürtlere ve toprağa bakışı:Sosyalist bir Osmanlıcılık hayali,Toplumsal Târih,Sayı:344,Ağustos 2022,s.74-80.

Ediz Hun'un gözünden 6-7 Eylül Pogromu*

Sanatçı Ediz Hun 6-7 Eylül tanıklığını "Film Gibi Geçti" kitâbında anlattı:"Herkes pencerelerdeydi ama kimse korkudan balkona çıkmıyordu.Perdelerin arasından bakıyorlardı.Tam bir şok hâli.Travmatik bir durum.Olacak bir şey değil."

"Unutamayacağım bir gündü.15 yaşındaydım.Hatırlıyorum.Bir gece naralar atarak Taksim tarafından gelen bir grup bizim evin altındaki Bay Petro'nun bakkal dükkânının önünde toplanmaya başladılar.
Biz o gece sinemaya gitmiştik.Gittiğimizde bir şey yoktu.Hiç unutmuyorum 18:45 matinesiydi.21:00'de eve geldik.Yemek yedik,Ada Palas Apartmanı'nın birinci katında oturuyorduk.Altımızda Macar bir terzinin terzihânesi,yanında da Bay Petro'nun bakkal dükkânı vardı.Geceyarısı saat 22:30-23:00'de bir gürûh ellerinde sopalarla geldiler ve camları kırmaya başladılar.
Babamın bir tabancası vardı.Masanın üstüne koydu.Walter marka küçük bir tabanca.Almanya'dan getirmiş.Her ihtimâle karşı,çıkardı.Çünkü adamlar kırıp dökmeye başladılar.Panjurları açtılar,camları kırdılar içeri girdiler.Bütün kumaşları ceketleri sokağa attılar.Biliyorlar nerede yabancı oturuyor.Daha önceden hesaplamışlar her şeyi.
Bay Petro biraz ilerde oturuyordu.Petro'nun dükkânına girdiler.Küçük bir dükkân.Arkasında da kileri var.Bütün malzemeyi,buzdolabı gibi bir şey vardı onu da kırmışlar.Kaşar peyniri rulosu vardı.Kaşar peynirlerini Defterdar Yokuşu'ndan aşağıya attılar.Yağma yapmadılar tahribat yaptılar.Babam çok sinirli bir adam.
Anneme dedi ki 'Sen Ediz'i al odaya götür.' Ben gitmek istemedim.Korktum ağlamaya başladım.Babamın yanında koluna girdim.Üstten görebiliyoruz hemen altımızdalar.Babam bağırdı 'Ne yapıyorsunuz?Çıldırdınız mı?' 'Abi sen karışma,sen karışma!' diyorlardı.Film şeridi gibi gözümün önünde.
Pata küte her şeyi attılar,kırdılar.25-30 kişi vardı.Sopalar vardı.Kazmalar vardı.Tüfek ve tabanca görmedim.Çekiçler vardı ellerinde.Mahvettiler ve başka yerlere dağıldılar,gittiler.Sonra Petro geldi.Saat 00:00 gibiydi.Ağlamaya başladı.Böyle bir rezillikti.Macar terzi daha yaşlı bir adamdı.O da ağlıyordu.Adam cinnet geçirecek.Babam indi aşağıya adamları teskin etmeye çalışıyor.Ama imkânı var mı?Ben pencereydim.Büyük bir rezillikti.Herkes pencerelerdeydi ama kimse korkudan balkona çıkmıyordu.Perdelerin arasından bakıyorlardı.Tam bir şok hâli.Travmatik bir durum.Olacak bir şey değil."

Sözler Yeşilçam'ın romantik jönü Ediz Hun'a ait.Bir dönemin kahramanı olan Hun Beyoğlu Emek'te,yaz günlerinde açık hava sinemalarında,zaman zaman da televizyon ekranlarında yıllarca konuk olmuştu hayatlara.

Onu hep canlandırdığı karakterlerle beyaz perdeden izlemiştik ama işin bir de perde arkası vardı.Ediz Hun bu kez kurgu değil gerçek bir hikâye anlatmıştı.

Hun,nehir söyleşi yaptığı Rıza Oylum'un "Film Gibi Geçti" adlı kitâbında Türkiye siyâsî târihinin utancının tanığı olduğu gecesiyi ilk defa getirdi.Daha önce hiçbir röportajda sorulmayan o sorunun cevabını Oylum'a vermişti.

6-7 Eylül'ü sormak

Yazar ve film eleştirmeni Rıza Oylum,İnkılâp Yayınevi'nin koordinatörü Gülşen İşeri'nin Türkiye sinemasının kilometre taşı isimleriyle nehir söyleşi yapma teklifini memnuniyetle kabul eder.Çünkü amacı sadece Yeşilçam filmlerinin ardına düşmek değildir.

"Gülşen eski bir gazeteci olarak bu alandaki literatür eksikliğini keşfetmişti.Yeşilçam'ın yaşayan en önemli jönlerinden birinin elli yıla yaklaşan kariyerinin dehlizlerinde dolaşırken kuşkusuz sadece melankolik filmlerin izini sürmeyeceğimi biliyordu.
Çerçeve bu şekildeyken;Ediz Hun'la görüşürken sinema târihinin yanında toplumsal dönüşümlerin,şehrin yaşadığı tahribatın,darbelerin,azınlıkların ve dahi kıyımların izini sürmeyi plânlamıştım.
Zirâ İstanbul'un orta yerinde 1940'ların Beyoğlu'nda doğup büyüyen bu şehirli,orta sınıf,eğitimli insân,esasen Cumhuriyet sonrası Türkiye târihinin bütün dönüşümlerinin canlı tanığıydı."

Doğum târihi ve doğduğu yeri gördüğünde Oylum'un aklına gelen ilk soru 6-7 Eylül olur.Soruyu sormak için fırsat beklerken Hun'un ilk aşkının bir Rum kızı olduğunu söylemesi işini kolaylaştırır,15 yaşındayken yaşadığı,hiçbir gazetecinin ona sormayı akıl etmediği iki günlük kıyım günlerinde yaşadıklarını ilk aşkını anlattığı sırada sorar:6-7 Eylül Olayları'nı hatırlıyor musunuz?

"Yüzünde o ilk âşkın heyecânıyla tatlı bir tebessüm belirmişken bir ânda tebessümü kaybolmuş ağır bir kasvetli hava belirmişti.Anlattıkları,anlatamadıkları,yaşadığı travmanın etkileri ve gözyaşları,yazın olanca sıcağı altında Büyükada'nın serin rüzgârına rağmen bizi bir süre kendimize getirememişti.
Sustuk ve 15 yaşında bir çocuğun pencerenin camından gördüğü evlerinin altındaki dükkânı yağmalayan organize kötülüğün yeniden kulaklarına dolan seslerinin Ediz Hun'un kulaklarından yitip gitmesini bekledik.
Ediz Hun'a azınlık çocuklarının yanında utandığından okul değiştirten,ilk âşık olduğu Rum kızını göç ettiren,İstiklâl Caddesi'nde o gece gördüğü trajediyi 80 yaşında dün gibi anlattıran 6-7 Eylül Kıyımı,Türkiye sinemasının en önemli jönlerinden birinin kişisel ve bir o kadar da toplumsal travması olarak ömrünün son döneminde bu kitâpla gün yüzüne çıkmış oldu."

Kent daha gri,daha hüzünlü ve suçlu

Aradan 67 yıl geçmesine rağmen toplumsal travması devam eden,Ara Güler'in fotoğrafladığı kareler,kitâplar,tanık aktarımlarından oluşan belgeseller ve sinema filmleriyle hafızalara kazındı 6-7 Eylül.

Yaşamla ölümün,sevgiyle nefretin,vefâyla ihânetin,dayanışmayla yağmanın kesiştiği iki gündü.Geriye tahrip edilen,yağmalanan bir İstanbul kaldı.

Kent daha gri,daha hüzünlü ve daha suçluydu.O iki günden sonra târih bir kenti,bir milleti zan altında bırakmış,İstanbul'un değişen kimliğiyle birlikte renkleri de solmuştu...

*Ediz Hun'un gözünden 6-7 Eylül Pogromu,Haber:Bircan Değirmenci,Bianet,6 Eylül 2022.

https://m.bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/266747-ediz-hun-un-gozunden-6-7-eylul-pogromu