"Ermeniler ve biz"/Hamdullah Suphi (Tanrıöver)*

Zorla gerçekleştirilen her göç,kendisi için öngörülen bölgeye bir sürü sefalet,bir sürü acı,ama bunların hepsinden daha fazla da kin ve düşmânlık getirir.Tıpkı 1293 (1877) yılında olduğu gibi,bu kez de Rumeli'den muhacirler,başlarına gelen felâket ve kovuluşları,katlanmaya mecbur kaldıkları çileleri yüzünden,onlara yerleşim için gösterilen Anadolu köy ve şehirlerine,iflâh olmaz bir intikam hissi getireceklerdir,öyle bir his ki,bu yenilmişlik ve öfke içinde kime yöneleceğini bile anlamaktan acizdir.

Ama şayet biz başımıza gelen felâkete kimin sevindiğini,kimin bunu başımıza getirdiğini bilmezsek ve yüreklerimizde yükselen bu düşmânlık Ermenilere yönelirse,o zaman bu,bizim için yüzkızartıcı bir hata olurdu.

Oysa biz Müslüman ve Türkler,Ermenilerin Osmanlı vatanının refah ve huzuru için ne büyük bir önemleri olduğunu ve bu refah ve huzurun ne denli onlarınki ile bağlı olduğunu çoktan kavramış olmalıydık.Biz Müslümanların kavramış olması gerekirdi ki,bu halkın binbir takibat altında bile ortaya koyduğu verimli çalışma olmasa idi,şimdi köy ve şehirlerimiz çok daha harap,devlet kasamız çok daha yoksul ve yurdumuz bir ucundan öbür ucuna dek çok daha karanlık olurdu ve oralarda şimdi olduğundan çok daha büyük bir sefalet hâkim olurdu.

Başkalarının,kaçan kadın ve çocuklarımızı,gözlerimizin önünde öldürdükleri ânda [1912-1913 Balkan Savaşı),Ermenilerin ordumuza verdikleri askerler,aşılması imkânsız bir kahraman cesâreti ile çarpışıyorlardı ve onların hükûmetimize verdikleri memurlar,düşmân tehdidi altında boşaltılan şehirlerde görev yerini en son terkeden insanlardı.Göçe çıkan yurttaşlara kapılarını açanlar ve "Gitmeyin,ocağınızı dağıtmayın;şu felâket günleri geçene dek beraber yaşayalım" diyenler,onların aileleri idi.

Son Rus-Türk Savaşı sırasında -ki bugünün talihsiz günlerine çok benziyorlardı- diğer Hristiyan halklar özerkliklerini kazandılar.

O zamanlar artık herkes,Osmanlı İmparatorluğu'nun bir kurtuluş şansının kalmadığını,sonunun geldiğini sanıyordu.Böyle bir zamanda bile Ermenilerin Berlin Kongresi'ne sundukları talepler,her tür ayrılıkçı eğilimden ne denli uzaktı!Evet,bunlar öyle bir ölçülülük taşıyorlardı ki,bu bizi bugün de çok derin düşüncelere garketmelidir.

Eğer adil olmak istiyorsak,o zaman,şayet bizim idâremizin zaafları ve lâkaytlığı olmasa idi,Ermenilerin oturdukları toprakları çoktan bir çiçek bahçesine,çiçekler açan bir ülkeye dönüştürmüş olacaklarını itiraf etmek zorundayız.Ve biz şimdi,onların ilerlemelerine sürekli engeller çıkardıktan sonra,tüm bunları yetersiz bulup,nedeni ne olursa olsun,bir de onların tepesine yeni zararlar yığmak istersek,o zaman bu,günâhların en cânicesi olmakla kalmayacak,aynı zamanda bizim ne gerçek dostlarımızı tanımaya,ne de kendi çıkarlarımızı korumaya muktedir olduğumuzun en iyi ispatı olacaktır.

Tevfik Cevded Bey,onu hemen Ermeni Devrimi'nin (1896) ardından ziyaret ettiğimde,bana çok duygulanmış bir sesle şöyle demişti:"Bilmiyoruz,onlara indirdiğimiz her darbeyi,aslında kendi kafamıza indirdiğimizi,onlara vurduğumuz her darbenin,bize daha çok ziyan vereceğini anlamıyoruz.Bizim yaptığımız,ülkemize can veren bir öğeyi imhâ etmekten başka bir şey değildir."

Şimdi,benim gibi aynı okulda (Robert Kolej'de),ister öğrenci,ister öğretmen olarak onlarla birlikte yaşamış ve daha yakın bir temas kurmuş olan herkesin artık duygu ve inancını dile getirmek zorunda olduğu bir zamanda yaşıyoruz.Bizim kapalı ve katı kontrol altındaki okul yaşamımızda,bizimle birlikte yaşayan Rum,Sırp,Bulgar okul arkadaşlarımızdan hiçbiri bize bu kadar yakın değildi,bunlardan hiçbirine gönlümüzü,Ermeni arkadaşlarımıza açtığımız gibi açmamıştık.Yan yana oturup hangi konuyu açarsak açalım,her defasında biz ve onlar arasında öylesine bir rûh akrabalığı,öylesine bir mahremiyet ortaya çıkardı ki,biz bu duyguyu diğerlerine karşı hiçbir zaman duyamazdık.Onlar temiz yürekli delikanlılar ve sevgili dostlardı.Onların davranışlarında öyle bir doğruluk vardı ki,bu hepimizi tam bir güven duygusuna mecbur bırakırdı.

Şanslı bir tesadüf sayesinde yine onlarla birlikte bir okulda bulunuyorum.Benim ders verdiğim sınıflarda,Adana ve Antep'ten gençler birarada.Bu tesadüf için Allah'a teşekkür ediyorum:Onlara faydalı olabiliyorum ve onların acı ve bahtsızlıklarının uyandırdığı vicdân azabını ve sorumluluğun beni de kapsayan kısmını hafifletme fırsatı bulabiliyorum.Bu delikanlılardan neler yapılabildiğini anlamak için,bunların sadece bir yılda yaptıkları ilerlemeye bakmak yeter.Türk dilinde en güzel öyküleri yazabilmeleri ve şiirleri ustaca okuyabilmeleri için bunlara,sadece bir veya iki yıl yeterlidir.

Ben bu gözlemler ile iyice şu inanca vardım:Eğer onlardan yararlanmak istiyorsak bu,vatanımızın varlığı ve gelişmesi için hâlâ mümkündür.Onlar bizim gibi binbir ahlâkî ve hissî moment ile geçmişlerine bağlı değiller ve bu nedenle eğer onları daha yüksek sayıda hükûmet idâremize ve ordumuza alırsak,onlar yeniden inşâ safhasında en yararlı faktörlerden biri olacaklardır.Tıpkı Rumeli'deki Ulahlarda olduğu gibi,Anadolu'da da Ermeniler,Hristiyanlar arasında davranışlarına en büyük güveni duyacağımız tek öğedirler.Sadece İran Devrimi'ne bir bakmamız,sadece bize karşı yürüyen Rus ordularındaki (1877-1878) Ermeni ordu komutanlarına bir bakmamız,onların kendilerini kabul edenlere ne büyük faydalar sağladıklarını,onlara karşı günâh işlememiş olanların,onlardan nasıl yararlandıklarını anlamamıza yeter.

Meşrûtiyet'in ilk günlerinden beri,bu nedenle patlak veren kimi huzursuzluklarda,asla ciddiyet ve sükûnetini yitirmeyenler ve huzur,ilerleme ve toplumun refahına sadık kalanlar sadece Ermenilerdi.Meşrûtiyet'in ilk günlerinde Harbiye Nezâreti'nin önünde bir Ermeni rahip kendini yere atmış ve o toprağı öpmüştü.Koca bir halkın duygularını dile getirmek için ne anlamlı bir sahne!Toprağı öpen bu rahip,bu etkileyici jest ile bütün Ermenileri saran sevinci ilân etmişti,onlar bu Anayasa sayesinde,önceden ellerinden alınmış olan vatanlarıyla yeniden yekvücut oluyorlardı.Bu bizim için sadakatin ebedî bir hatırası,yurtseverliğin bir sembolü oldu.

En nihayet Ermeniler,Midhat Paşa'nın kanıyla suladığı Osmanlılık rüyasına en sadık kalan halktırlar.Ama Ermenilerin gönüllerindeki beklentiler ve kendileri için talep ettikleri en temel haklar ne yazık ki gerçekleşmemişti.Türk basınının,anlaşılmaz ve kavranılamaz bir şekilde kendinin hâlâ saklamak zorunda olduğunu sandığı çok sayıda kötülük,bu halkın başında büyük bir belâ olarak hâlâ varlığını sürdürüyor.Hükûmetin elinde,halka Ermeniler üzerine gerçeği söylemek için sahiden hiçbir etkili araç yok mudur?Anadolu'daki din adamlarımız,Rumeli'deki Hristiyan rûhbanların yaptığı gibi,halka ulusal...

Biz,yüzyıllardır halkımızda birikmiş ve atıl kalmış olan kahramanlık rûhu ve savaşçılık cesâretini,şimdi Ermeni askerinin böylesi muazzam bir şekilde göstermesinden sonra,onun buna bizim yararımıza devam etmesini sağlamak yerine,bize hasım olması için hâlâ eski hatalarımızda ayak direyecek miyiz?..

*Hamdullah Suphi (Tanrıöver),"Ermeniler ve biz",İkdam,17/30 Aralık 1912;Paul Rohrbach,Armenien,Stuttgart:J. Engelhorns Verlag,1919,cilt 1,s.43-45;Serdar Dinçer,Birinci Dünya Savaşı'nın 100. Yılında Alman Dışişleri Belgelerinde "Krupp'un" Bitmeyen "Balkan Savaşı" Sürgün ve Soykırım,1. bs.,Ankara:Favori Yayınları,2014,s.390-392.

Katliam/Nikos Kazantzakis*

Tek geleceksen belâ,hoş gelir,sefa getirirsin,deriz biz Girit'te;çünkü gerçekten de o pek seyrek tek gelir.Ertesi gün hava açıktı;o dün insanları mahvetme keyfini bulmuştu ve bugün yine gülüyordu.Bağcılar bağlarını dolanıyorlardı,bütün ürün mahvolmuştu,yumruk büyüklüğünde salkımların kimi hâlâ çamurun içinde yatıyordu.

Öğleye doğru babam acele kaleden geri dönmüştü- onun bir arkadaşı sabahın köründe eve gelmiş,onun kulağına bir şeyler fısıldamıştı ve ardından o da gitmişti.Köyde Hristiyanların büyük bir ağayı öldürdüğü duyulmuştu;Türkler öfke içindeydiler,Hristiyanlar silâhlarına sarılıyorlardı;yine isyân olacaktı.Türkler büyük kalenin Venedik duvarlarının arkasında güvenlik altında olmak için oraya koşmuşlardı.

Kızkardeşim ve ben bağda dolanıyor ve asmalarda kalan son üzümleri topluyorduk;âniden yolda bir patırtı ve eşek anırtısı oldu,yüklü eşekler,dolu çamaşır tekneleri,bakır kazanlar ve peçeli kadınlarla dolu bir insan yığını hızla yanımızdan geçti.Erkekler arkadan geliyorlardı,yalın ayak veya aşınmış çizmeli,sarıklı;homurdanıyorlardı ve kaleye doğru koşuyorlardı.Çamura batıyorlardı,sıcak bastırmıştı,hava kaynıyordu.

"Türkler,bu köpekler!" dedi annem.Kollarımızdan tuttu ve bizi eve götürdü.

Ben dizine sarılmıştım.

"Neden böyle koşuyorlar,anne?" diye sordum."Ne istiyorlar?Sen neden titriyorsun?"

Saçlarımı okşadı.

"Hay Allah'ım!Oğlum sen nelere şahit oluyorsun!Ağır bir kader demek,Girit'te doğmak."

Pencereyi biraz açtık,dışarı baktık;insan topluluğu zeytinlerin ardında kayboldu,yol sessizliğe büründü.

"Hadi gidelim" dedi babam "çabuk,güneş batmadan."

Annem ellerimizden tuttu,babam tabancasını aldı,kontrol etti;doluydu.Cebine koydu ve ardımızdan geldi.

Kalenin kapısından geçtiğimizde güneş batmıştı;sokaklara karanlık inmişti,insanlar acele içindeydiler,kapılar çarpılıyor,analar çocuklarını eve çağırıyorlardı.Türk komşumuz Fatimeh bize selâm vermedi.

Babam divanda,avluya bakan pencerenin kenarındaki alışılmış yerine oturdu;annem onun önünde dikili bekliyordu;emirler vereceğini biliyordu.O tütün tabakasını çıkardı,gözlerini bir kaldırmadan,hiç acele etmeden,yavaş yavaş kendine bir sigara sardı.

"Bundan sonra bir daha kapının önüne çıkmak yok" dedi.Sonra kaşlarını çatıp bana döndü:

"Korkuyor musun?"

"Hayır" diye yanıt verdim.

"Ya Türkler kapıyı kırarlar ve seni bıçaklamak için eve dalarlarsa?"

Ürperdim;bıçağın ucunu boğazımda hissediyordum;"korkuyorum! korkuyorum!" diye bağırmak istiyordum.Ama babamın gözleri bana dikilmişti.Utandım;âniden bağrımda bir his kabardı:

"Beni bıçaklasalar bile" dedim "korkmuyorum!"

Yüreğimin nasıl cesâret dolduğunu hissettim.

"İyi" dedi babam ve sigarayı yaktı.

Yazın,ölüm döşeğindeki dedemi görmeye köye geldiğimde bir amcamın yanında yatmıştım.Tam uykuya dalacakken âniden dışarıda acâyip sesler duymuş,amcama sokulmuş ve "orada öyle gıcırdayan ne?" diye sormuştum."Korkuyorum..." O ise onu uyandırdığım için kızgın,bana sırtını dönmüştü:"Uyu kale çocuğu" demişti."Uyu!İlk defa mı duyuyorsun?O büyüyen karpuzların sesi." İşte o gün babamın bakışları önünde ben yüreğimin tıpkı öyle büyüdüğünü ve gıcırdadığını duydum.

Büyük kalenin dört sur kapısı vardı;güneş battığında bu kapıları kapatıyorlardı.Bütün gece boyunca kimse ne girebiliyor,ne de çıkabiliyordu.Yani az sayıdaki Hristiyanlar kapana sıkışmış oluyorlardı.Ancak güneş doğduktan sonra kapılar açılıyordu.Türkler böylece bütün gece boyunca katliam yapabilirlerdi.Bizim şehirde Türk sakinler çoğunluktaydı ve bizim orada üslendirilmiş Türk birliklerinin desteğine de sahiptiler.

O zaman,biz geldikten birkaç gün sonra ilk katliam olmuştu.O zaman benim çocuk aklım güzel maskenin -yeşil toprak,iri salkımlı asmalar,deniz ve buğday ekmeğinin ve annemin gülümsemesinin- ardındaki yaşamın gerçek çehresini,kurukafayı,ilk kez görmüştü.

O zaman,benim en derinlerime çok sonraları çatlayacak tohum düştüğünde,hiç bulanmayan,gündüz-gece açık,korkusuz ve umutsuz üçüncü göz içimde açılmıştı.Her tarafı iyice kilitlenmiş evde birbirimize iyice sokularak oturuyorduk,annem,kızkardeşim ve ben.Dışarıda Türklerin küfür ettiklerini,kapıları kırdıklarını ve Hristiyanları kestiklerini duyuyorduk.Çığlıkları ve yaralı hırıltılarını,havlayan köpekleri ve sanki deprem oluyormuşçasına bir gürültüyü duyuyorduk.Babam doldurulmuş tüfekle kapının ardında siper almıştı;elinde bileme taşı dediği uzunca bir taş tutuyordu ve kara saplı uzun bir bıçağı biliyordu.Bekliyorduk.O bize demişti ki:"Şayet Türkler kapıyı kırıp içeri girerlerse,o zaman önce sizi öldüreceğim,ki onların eline düşmeyin." Ve biz hepimiz bunu kabullenmiştik,annem,kızkardeşim ve ben.

O saatlerde sanırım ben tıpkı görünmez şeylerin görünmeye başlaması gibi rûhumun olgunlaştığını görmüştüm.Âniden birkaç saat içinde bir çocukken adam olduğumu hissetmiştim.

Gece öyle geçmişti;yeni gün geldi,gürültü azaldı,ölüm uzaklaştı.Kapıyı dikkatlice açtık,başımızı dışarı çıkardık,bazı komşular pencerelerini hafif açmışlardı ve sokağa bakıyorlardı.Sakalsız,tiz sesli Türk simitçi tam da kafasının üstündeki büyük tablayla sokaktan geçiyordu ve nağmeli nağmeli susamlı,çörekotlu simitlerini övüyordu.Bu ne mutluluktu,sanki her şey yeniden doğmuş gibi,sanki ömrümüzde ilk kez görüyormuşuz gibi göğü,bulutları görüyorduk ve mis gibi kokan simitlerle dolu bir tablayı...Annem bana bir tane alıverdi ve ben onu anlatılamaz bir keyifle çiğnedim.

"Anne" dedim "katliam gitti mi?" Annem ürktü.

"Sus" dedi."Sus,yavrum.Onun adını anma!O seni duyuverir ve geri gelir."

Az önce "katliam" sözcüğünü yazdım ve tüylerim yine diken diken oldu;çünkü bu sözcük o zaman,ben çocukken,alfabedeki yan yana dizilmiş yedi harften oluşmuyordu,o büyük gürültü ve kapıları kıran çizmeler demekti,dişlerinin arasına bıçak sıkıştırılmış korkunç suratlar;çığlıklar atan kadınlar ve kapının ardında diz çöken ve tüfeğini dolduran adamlar demekti.O zamanlar Girit'te büyüyen biz çocuklar için kimi başka sözcüklerden de kan ve gözyaşı damlardı.Onlarda bütün halk çarmıha gerilmişti:Özgürlük,kutsal Minas,İsa,isyân...

Şairin yazgısı ağır ve sevinçsizdir;çünkü o sözcükler kullanmak zorundadır,bu içindeki sürükleyici gücü donmuş bir şeye çevirmek demektir.Her sözcük içinde büyük,patlayıcı bir güç barındıran sert bir kabuktur.Onun ne demek istediğini çıkarabilmek için senin onu önce içinde bir bomba gibi patlatman gerekir;rûh ancak öyle hapis tuttuğunu salıverir.

Bir haham sinagoga her gidişinde vasiyetini yapar,gözyaşları içinde hanımı ve çocuklarıyla vedâlaşırmış,çünkü o,o duadan sağ çıkacağını hiçbir zaman bilemezmiş.O,ben bir sözcük söylediğimde,meselâ "bağışla" dediğimde,bu sözcük yüreğimi öylesine parçalıyor ki,beni korku sarıyor ve ben bundan sonraki "Tanrım" sözcüğüne erip ermeyeceğimi bilmiyorum,dermiş...

...Ertesi gün erkenden babam elimden tuttu.

"Hadi gidelim" dedi.

Annem korktu.

"Çocuğu nereye götürüyorsun?Daha hiçbir Hristiyan sokağa çıkmaya cesâret etmedi."

"Gidelim" dedi babam bir daha,kapıyı açtı ve biz dışarı çıktık.

"Nereye gidiyoruz?" diye sordum ve onun iri avucundaki elim titriyordu.

Etrafıma baktım;yalnızlık.Bir köşedeki çeşmede iki iri yapılı Türk yıkanıyorlardı ve su kızıllaştı.

"Korkuyor musun?"

"Evet."

"Olsun,alışırsın."

Liman kapısına doğru yürüdük.

Evin birinden henüz dumanlar tütüyordu,kapıları sökülmüştü,eşikler kana bulanmıştı.Fıskiyeli ve aslanlı alana vardık.Yanda büyük çınar duruyordu.Babam durdu,elini uzattı.

"Oraya bak!" dedi.

Gözlerimi kaldırdım ve bir çığlık attım:Orada yan yana asılmış üç insan sallanıyordu,yalın ayak,üstlerinde sadece bir gömlek ve dilleri dışarı sarkık,yemyeşil.Başımı çevirdim,kaldıramıyordum,velimin dizine sarılmıştım.Ama o kafamı tuttu ve yüzümü çınara çevirdi.

Yeniden "Oraya bak!" diye emretti.

Asılanlar gözlerime doldu.

"Ömrün boyunca" dedi "duyuyor musun,ömrün boyunca,bu asılanlar gözlerinden kaybolmayacak."

"Onları kim öldürdü?"

"Özgürlük,mübarek olasıca!"

Kavramamıştım,bakıyordum,fırlamış gözlerle sararmış yapraklar arasında sallanan iki gövdeye bakıyordum.

Babam etrafı gözledi,dinledi;sokak boştu.Bana döndü.

"Onlara dokunabilir misin?" diye sordu.

"Yok,yapamam" diye yanıtladım ürpererek.

"Yaparsın,yaparsın;gel!"

Yaklaştık,babam hızla ıstavroz çıkardı:

"Ayaklarını elle!" diye emretti.

Elimi tuttu,parmaklarımın ucunda soğuk,gergin,gecenin çiği üzerinden henüz uçmamış deriyi hissettim.

"Onlara bir kutsama öpücüğü ver" diye emretti şimdi de.

Direndiğimi farkedince koltuk altlarımdan tutup kaldırdı,zorla dudaklarımı sertleşmiş ayaklara sürdü.

Seonra beni yeniden yere bıraktı;dizlerim büküldü,babam üstüme eğilip baktı:

"Alışasın diye" dedi.

Sonra tekrar elimden tuttu ve eve gittik.

Annem kapıda endişeyle bekliyordu.

"Nerede kaldınız,Allah aşkına?" dedi.Bana coşkuyla sarıldı ve öptü.

"Kutsama duasından" dedi babam ve bana güvenle baktı.

Kale kapıları üç gün boyunca kapalı kalmış;dördüncü gün açılmıştı.Ancak Türkler sokakları,kahvehâneleri dolduruyorlar,camiilerde toplanıyorlardı ve öfkeleri henüz geçmemişti;gözlerinde cinayet düşünceleri dolanıyordu;bir yerden kıvılcım sıçrasa bütün Girit ateş alabilirdi.

Çocuk sahibi bütün Yunanlar buharlı,yelkenli gemilerle özgür Yunanistan'a gidiyorlar,çocuksuzlar kaleyi terkedip dağa kaçıyorlardı.

Biz de gitmek için limana indik;önde babam,annem,kızkardeşim ortada ve ben en arkada.

"Biz erkeklerin,kadınları korumamız lâzım" dedi babam bana -ben daha yeni sekiz olmuştum- "önden ben gideceğim ve sen arkadan;dikkat et."

Yanıp,yerle bir olmuş mahalleyi arkamızda bıraktık;henüz öldürülenlerin hepsi gömülmemişti,cesetler kokmaya başlamıştı.Babam eğildi,bir eşikten kana bulanmış bir taş aldı.

"Sakla bunu" dedi.

Ben babamın bu vahşi havasını kavramaya başlamıştım;o yeni pedagojiyi değil,bir halkı ancak kurtarabilecek olan kadim,acımasız olanı uyguluyordu.Kurt da yavrusuna benzer şekilde tek başına avlanmayı ve öldürmeyi ve hile ve cesâretle tuzaklardan kurtulmayı öğretir.Ben zor ânlarda bana yardımcı olan sebatkârlığımı ve inadımı babamın bu arkaik pedagojisine borçluyum!..

*Nikos Kazantzakis,Katliam,"El Greco'ya Mektuplar"dan.

Bir vasiyetnâme,bir fitne ve "siyâset dizaynı"/Murat Cankara*

Aşağıda okuyacağınız "Vasiyetnâme Cevabı" başlıklı metin,16 Ekim 1869 Cumartesi günü (11 Recep 1286),Ararat [Ağrı Dağı] gazetesinin 8. sayısının baş sayfasındaki "Dâhiliye" bölümünde yer almaktadır.Yazarı Horen Episkopos Nar-Bey'dir (1831?-1892) ve en sona "28 Eylül 1869" tarihini düşmüştür.Ararat,1869-1872 ve 1876 yıllarında İstanbul'da Ermenice ve Ermeni harfleriyle Türkçe yayınlanmış bir gazetedir.Anlaşıldığı kadarıyla süreç içerisinde haftalık,üç günlük ve günlük olarak çıkmıştır.(1) Siyâsete ve "diğer konular"a dair bu dört sayfalık gazetenin editörü Matteos Ayvatyan'dır (1830-1876).Aslen Kayserili olan "Ayvatyan,cesur bir tenkitçi olarak tanınmıştır.Devrinin hükûmeti ile mücadeleden çekinmemiş,bundan dolayı da gazetesi sık sık kapatılmıştır."(2) Yazar Horen Nar-Bey'in asıl ismi Horen Kalfayan olup çeşitli mahlaslarla şiir ve oyunlar yazmış,İngilizce ve Fransızca'dan tercümeler yapmıştır.Nar-Bey 1867'de piskopos olmuş,1878'deki Berlin Konferansı'na gayri-resmî Ermeni delegasyonu üyesi sıfatıyla katılmış,sonrasında da giderek itibarsızlaştırılarak inzivaya çekilmiştir.1892'de dönemin patriği tarafından tüm dinî görevleri elinden alınan Nar-Bey'in,Sultan II. Abdülhamid'in emriyle zehirlendiği iddia edilmişse de bu iddia kanıtlanmış değildir.(3)

"Vasiyetnâme Cevabı",Reşid ve Âli paşalarla birlikte Tanzimat'ın üç büyük mimârından biri addedilen Mehmed Fuad Paşa (1814-1869)'ya ait olduğu ve Sultan Abdülaziz'e hitaben yazıldığı iddia edilen vasiyetnâme üzerine çıkan tartışma bağlamında yazılmıştır.Sözkonusu metne dair derli toplu bir çalışma yapan Roderic H. Davison'a göre,vasiyetin gerçek olup olmadığı konusu tartışmalıdır.Üstelik,vasiyetnâmenin ilk olarak hangi dilde yazıldığı ve nerede yayınlandığı bile kesin değildir.Ancak her hâlükârda,yayınlandığı ândan itibaren kamuoyunda epey fırtına koparmıştır.(4) Tartışmanın ayrıntıları başlı başına bir yazı konusudur.Öte yandan,şu küçücük örnek ortada ne denli ilginç bir durum olduğunu göstermeye yeterlidir.Piskopos Nar-Bey'i tartışmaya katılmaya sevkeden cümlelerden biri şudur:"Bâb-ı Âli Ermenilerle Rum Kilisesi'nin içtima ve ittihadı [birliği] yolunda edilecek entrikalara hiçbir veçhle iğmaz ve müsamaha etmemelidir [göz yummamalıdır.]"(5) Oysa metnin 1896 tarihli ve kitap hâlindeki ilk baskısından alınan bu cümle,Engin Deniz Akarlı'nın günümüz Türkçesiyle yayınlandığı 1978 tarihli metinde şu şekilde yer almaktadır:"Bâb-ı Âli,Ermenilerin Rus Ortodoks Kilisesi'ne katılmaları yolunda çevrilen dolaplara katiyyen izin vermemelidir."(6) Bu karışıklık,Akarlı'nın metni yayına hazırlarken biri Fransızca,biri İngilizce,biri Osmanlıca olmak üzere üç farklı metinden yararlanmasından kaynaklanmış olmalıdır.Gerçekten de,İngilizce metinde sadece "Ortodoks Kilisesi"nden,bir birleşmeden (union) ve bunun hoş görülmemesi gerektiğinden (tolerate) söz edilmektedir.(7) Fakat Akarlı'nın yararlandığı Osmanlıca metin tam olarak aynı şeyi söylemez:"Bâb-ı Âli Ermenilerle Rum Ortodoks Kilisesi arasında mukârenet husûlüne [yakınlaşmaya] de mani [olmaya] çalışmalıdır."(8)

İşbu vasiyetnâmenin bugün hâlâ köşe yazarlarınca bile siyâseti meşrûlaştırma aracı olarak görüldüğü düşünülürse,bu "kılçığı" ortaya atan(lar) bakımından maksadın hasıl olduğu söylenebilir.O hâlde,Türkiye tarihçiliğinde nadiren yapılan bir şey yapalım ve bakalım bir Ermeni buna ne demiş?

Vasiyetnâme Cevabı

Müellif Efendi,

Memleketimiz gazetaları,müteveffa "Fuad Paşa Hazretlerinin Vasiyetnâmesi" sernâmesiyle,bugünlerde bir bend derc eylemişlerdir.Mezkûr gazetalardan bazılar[ı] ve hattâ müteveffa hazretleri[nin] yeğenleri Macid Bey Efendi,mezkûr vasiyetnâmenin dizme [sahte] bir şey olmasını beyân eylemişlerdir.Lâkin bu cümle ile dahi,diğer gazetalar,müteveffa hazretlerinin,son saatlarında,kendi Metbû-i Müfahhamlarına [Yüce Hükümdârlarına] hitaben kaleme almış oldukları mezkûr layihada,eser-i hiss-i kalbî olarak [olup] yüksek efkârlar bulunduğun[u] ikrâr eylemişlerdir.

Mezkûr gazetaların zannınca mezkûr layihada,Hükûmet-i Seniyye'ye ibraz u takdim olunan tarik [gösterilen yol],doğru bir tarik olduktan başka,icrası lâzım gelen takaddümât [adımlar] ile,hangi devletler ile ittifak üzre bulunması elzemiyeti dahi beyân kılınmıştır.

Mezkûr layihanın ne kimin olduğunu biliriz ve ne de bilmekliği merak ederiz ve binaenaleyh,onda bahsedilen politikaca meselelerin mütalaasına dahi girişmek istemeyiz.

Mezkûr vasiyetnâmeyi kaleme alan ile,her ne kadar bazı noktalarca hem-efkâr [aynı fikirde] değil isem de,bu cümle ile dahi,Vükelâ-yı Fiham Hazarâtına [saygıdeğer Fuad Paşa hazretlerine] isnat etmek istediği nüyet u efkâra karşı söylemekliği ihtiyar etmekliği dahi istemem,çünkü müşarileyhüm hazarâtının melûf bulundukları [karakterleri olan] ehliyet u fetânet [kavrayış],zaten beyân-ı hâle [durumu anlatmaya] kâfi bulunmaktadır.Fakat,öyle bir cümle vardır ki,sükût üzre geçmeklik vacibe-yi zimmetime mugayir olduğundan [üzerimdeki vazifeyle bağdaşmadığından],lâzım gelen cevabın itasına müsâraat ederim [vermek isterim.]

Bu cümle ile,muradım mücadeleye meydan okumak olmayıp,ancak bir hakkaniyetin beyânından ibaret bulunmaktadır ve o da öyle bir hakkaniyettir ki,müellifin ol bapta zeban-dırâzlık etmekliğe [atıp tutmaya] cesâret edebilmesi,bâdî-i taaccübüm [şaşırmama neden] olmuştur.

Mezkûr ol zikrini geçtiğimiz cümlede,Ermeniler aleyhinde şüphe edilmekliğin caiz olmasına dair bazı melakat [görüşler?] görülmüştür.Biz mezkûr cümle hakkında,bir suret-i umûmîyede mübâhasâta girişmeksizin dahi,Fuad Paşa hazretlerinin öyle bir şüpheye zâhib [sahip] bulunmuş olmadığını ispat ve herkesi iskât edebiliriz [susturabiliriz.]

Şöyle ki,gerek Paris'te ve gerek burada,müşarileyh hazretleriyle görüşmek ve konuşmak şerefine nail olduğumuzda,daima kendi mezheptaşlarımızın akl u dirayetinden ve Hükûmet-i Seniyye hakkında ibraz edegeldiği mümteni'ül-tağyir [bozulması imkânsız] sadakatinden dolayı medh u senalar okuduğunu işitmişimdir.İmdi,hakkaniyet eseri olup ve çok defa tekerrür edilmiş olan mezkûr medh u senaları,kendimizce bir iftihar-ı azim [büyük gurur] addederiz.

Müşarileyh hazretleri lisanından milletimiz hakkında zuhura gelmiş mezkûr memnuniyetleri ve sitayişleri işiten yalnız biz olmayıp,illâ sairleri dahi işitmişlerdir.Hattâ müşarileyh hazretlerinin,nice Ermeniler hakkında ibraz eyledikleri hayırhahlık,hattâ bazıları[nı] da kendi mahremiyetine kabul eylemiş olması,söylediğimizi tasdik eylemiş olsa caizdir.Müşarileyhin mahremiyetiyle müftehir bulunan [iftihar eden] zevâtın,buracıkta isimlerini işar etmekliği [belirtmeyi] zait [gereksiz] addederim,zirâ zaten çoklara malûmdur.Fakat şunu söylemeyi unutmayız ki,Fuad Paşa hazretleri[nin] lutf u nimetine nail olan Ermeniler,kendiler[in]e ihale kılınan memuriyet-i mühimmeleri kemâl-i sadakat üzre icra eyledikten başka,hemîşe [daima] şükrâniyet borçlarını dahi tanımışlardır.Ve şunu dahi kaviyyen [üzerine basa basa] ve ma-meserret [mutlulukla] söyleriz ki,Fuad Paşa hazretleri sayesinde nail-i memuriyet olan Ermeniler,vazifelerini edâ etmedikten ve boşa vakıt geçirdikten başka,bila-cezâ kalarak,bir de feyzyâb olmaklığa hâzır u nâzır bulunan kesandan [kimselerden] ibaret olmayıp,illâ kâffesi [aksine,tümü] dahi ehliyet u dirayet ve sadakat u istikametle melûf zevâttan ibaret bulunmuştur.

İmdi,bunlar böyle oldukları takdirde,artık,Fuad Paşa hazretleri,hangi sebebe mebni,Ermeniler aleyhinde öyle bir şüpheye zâhib olmuş olacaktır?Binaenaleyh,müşarileyh hazretlerinin halefleri ve hem-memuriyetleri [mesai arkadaşları] olan Âli Paşa hazretlerinin dahi,bizim itikad-ı kavimize nazaran,Ermeniler aleyhinde şüpheye zâhib olacak bir sebepleri yoktur.

Herkes ile beraber biz dahi,Âli Paşa hazretlerinin melûf bulundukları adâlet u hakkaniyet-şinaslığı rânâ [çok iyi] bildiğimizden ve ol bapta kemâl-i emniyet üzre olduğumuzdan,tarafımızdan meydana konulan suallerin cevaplarına hacet görüleceğin[i] me'mul [zann] etmeyiz.

Mezkûr azviyattan [yakıştırmadan] maksat başka şey olmayıp,illâ bedhahlık [kötülüğünü istemek] ve garaz u adavetten [düşmânlıktan] ibaret olması,kolayca fehm olunmaktadır [anlaşılmaktadır.]

Mezkûr layihayı kaleme alan zâtın,Asya meseleleri hakkında meydana vaz eylemiş [koymuş] olduğu bir uzun bendin dahi aynı niyete mebni idüğü görülmekte ise de,hele bu sahihtir ki,henüz halli mümkün olmamış olan karışık meseleler zımnında [hakkında] Zât-ı Hazret-i Şahaneye [Padişaha] izâhât-ı matlube itasına muktedir yalınız bir zât bulunduğun[u] ve onun dahi ancak Âli Paşa hazretleri olduğun[u] ikrâr u beyâna mecbur olmuştur.

Eğer mezkûr vasiyetnâmeyi kaleme alan zât filhakika [gerçekten] Fuad Paşa hazretleri olmuş olsa idi,meğerçi,dost-ı sadıkı ve birader-i azizi makâmında olduğun[u] itiraf eylemekte olduğu Âli Paşa hazretlerinden dolayı,begâyet derecede [son derece] devlete iktizalı bir zâttır diyerek,Zât-ı Hazret-i Hilâfet-penâhî'ye [Padişaha] tavsiye etmekliğe hacet görmesi ihtimâlden olabilir miydi?Yalınız bu nokta,mezkûr layihanın dizme bir şey olmasına,gerek rûhu ve gerek meali [içeriği] cihetiyle,bir delil-i kavi [sağlam delil] sayılsa sezâdır [yeridir.]

Mezkûr layihanın müellifi politikaca meselelere dahi girişerek,"Rum Kilisesi ile Ermeni Kilisesi'nin birleştirilmesi maksadı ile zuhura gelecek olan fitnekârlıklara müsaade edilmemesini" Zât-ı Hazret-i Şahane'ye nasihat eylemiştir.

Fuad Paşa hazretlerinin fikrinden öyle bir şey asla geçmemiş olduğun[u] buracıkta tasdik edelim.Müşarileyh hazretleri,mezkûr korkunun hayalî bir şey olduğunu rânâ bildiğinden,ol bapta beyân-ı efkâr etmiş olması inanılır mevaddan [şeylerden] değildir.Çünkü,öyle bir vâhî [abes] efkâra zâhib olmaklıktan,kendi usûl u âdâtı,tezekkürât-ı nakliyesi,mevcudiyeti ve istiklâliyet-i rûhânîyesi ile müftehir bulunan Ermeni milletinin duygularından lâyıkıyla haberdar olmamakta bulunması neşet edeceğinde şüphe yoktur.

Vakaa,İncil-i Şerif yolunda kol kola vererek yürümükte olan ve iki kızkardeş makâmında bulunan iki Şark kiliseleri,birbirinden hiçbir azim rûhânî cihetle ayrılmış değillerdir.Ve gerçi onlar için,Papa hazretlerinin boyunduruğunu kabul etmeklikten[se],müstakil surette şartlar ile birbirleri ile ittifak etmeklik daha ziyâde ihtimâldendir.Lâkin,bu cümle ile dahi,Ermeni Kilisesi mârrü'z-zikr [adı geçen] imtiyâzlara mâlik bulunduğundan,hiçbir vakıtta sevmekte ve kemâl derece hürmet etmekte olduğu bir kilise ile birleşmekliği tecviz edemeyecektir [razı olamayacaktır.] Çünkü,mezkûr birleşmekliği caiz görüp ve kabul ettiği takdirde,nüfuzca [kendi[n]den ziyâde olan bir kilisenin ilâvesi ve tâbisi sayılacağı şöyle dursun,mezkûr kilise onu bir niyet u efkâr-ı mahsusaya mebni ve hem de yetim makâmında kabul edeceğinden,Ermeni Kilisesi,şunca dehrlerden [zamandan] beri kendi istiklâliyeti uğrunda ibraz eylediği kâffe-i cehd u ikdamâtı [harcadığı çabaları] mahvedecek ve âbâ u ecdadımızın mezkûr kilisece istiklâliyetin hıfz u vikâyesi [koruma] niyet-i memduhesiyle dökmüş oldukları bî-bahâ [paha biçilmez] ve aziz kanları boşa gitmiş olacaktır.

Şark'ta kilise demek millet ve millet demek kilise demek olduğundan,birbirinden ayırmak pek müşküldür.Ve öyle Evropa'da olduğu gibi,papazlara hükmederek içlerinden fırkalar peydâ eder bir bandera [bayrak] bulunmayıp,illâ papazlara ve banderalara dahi hükmeden haçtır.Yani Evropa'da,bazı Katolik papazları,tâbi bulundukları devletin ve kendi milletlerinin nizâm u şeriatına muhalif hareket ederek,yalınız Roma'nın tesir u nüfuzuna itaat edip ve Papalık kürsüsünün her kürsüden üstün tutulmasına takviyet vermekliğe [desteklemeye] çalışabilirler.Hâlbuki Şark'ta rûhban takımları ancak kendi milletleri kânûn ve şeriatına itaat ve riayet ederler,çünkü bizde papazlara ve vatanperverlere emir verici Roma kamarilla[*] meclisi bulunmadığından,milletlerin en ziyâde akıllı ve ehliyetli papazları,papazlığın istiklâliyetini ancak milletlerinin mezhebinin istiklâliyetinde aramaktadırlar.

Gerek Ermeni ahalisinin ve gerek kendi kilisece mesneddarânının [yetkililerinin] biricik arzu ve maksadı,umûmun müsavatı [eşitliği] üzerinde müesses bir devlet ve bir vatan birliğinden ibaret bulunmuş ve işte Hükûmet-i Seniyye'nin kemâl-i emniyetini [güvenini] de ancak bununla kazanabilmiştir.

Biz sarahaten [açıkça] tasdik edebiliriz ki,öyle sahte bir vasiyetnâmede okunduğu gibi,hiçbir Ermeni['nin] hayalinden bile,Kilikya'da bir padişahlığa mâlik olmaklık arzu ve tasavvuru geçmemiştir.Ve bunun gibi de,hiçbir Ermeni rahibi[nin] hatırına,Rum Kilisesi'yle birleşmeklik efkârı hutur eylememiştir [gelmemiştir.] Öyle bir birleşmeklikten husûle gelecek şey,başka bir şey olmayıp,illâ şunca asırlardan beri kardaşlık bendi ile bağlı bulunmakta olan iki millet meyânesinde [arasında] gizli fesat tohumları ekilmesiyle,zaten sönmüş olan atik ve mühlik münâzaalar [eski ölümcül çekişmeler] ateşlerinin yeniden alevlenmesini mucip olacaktır.

Ahalinin,iki nevi [tür],yani birisi mezhepçe ve diğeri politikaca itikada taksim olunmuş olması meselesine gelindikde;gerçi mezkûr niyet u efkâr pek dakik bir maddedir [ince meseledir],lâkin Ermeniler hakkında dahi öyle düşünülmesi hakkaniyetin dâhilinde değildir çünkü Ermeniler Hükûmet-i Seniyye saye-yi himâyetvaye-yi hayırhahânesinde [himâyesinde] rahat ve adâlet üzre kendi usûl ve nizâmâtları[nın] terakki ve takaddümüyle [ilerlemesiyle] meşgûl olup ve herkesin arzu-yı kebirine tevfikan [uygun olarak] ihsan buyurulmuş olan idâre-yi dâhiliyeler ile serbestiyet-i zamir u zimmetten dolayı kendileri[ni] mesut saymaktadırlar.Ve mugayiri olarak,kendi hüsn-ü rızalarıyla,politikaca itikad [olarak] ancak Devlet-i Osmaniye'nin azametini tanıdıklarından,kendi banderalarında,bizzat Fuad Paşa hazretleri vasiyetnâmesinin şu atideki "kâffe-yi hukûk müsavatı üzerinde müesses devlet ve vatan birliği" lugatlarını yazacaklardır.

Eğer zalim ecel,Türkiye'yi,kendi muazzam evlâtlarından birisinden,bade-i zehirnâkıyla [zehirli içkisiyle] mahrum kılmamış olsa idi,Ermeniler Fuad Paşa Vasiyetnâmesi aleyhinde,bizzat Fuad Paşa hazretlerine müracaatla izhar-ı teşekkî ve taazzür edebilirler [şikâyet sunabilirler] idi.Fakat madem ki müşarileyh hazretleri azm-i dâr-ı bekâ eylemiş [ahirete göçmüş] ise dahi,rûhu baki bulunmaktadır.Yani madem ki mezkûr rûh Zât-ı Fetânet-simat-ı Hazret-i Sadaret-penâhî Âli Paşa hazretlerinde tecessüm etmektedir,imdi Ermeniler de kendi teşekkî ve taazzürlerini,derkâr olan adâlet u hakkaniyetlerine istinaden ve sedalarının sem'-i itibar olunacağına [seslerine kulak verileceğine] emniyeten,müşarileyh hazretlerine takdime müsâraat ederler...

28 September [Eylül] 1869,Horen Episkopos Nar-Bey,İstanbol.

[*] Despot hükümdarlar yanında bulunup da gizliden ve asla mesuliyet tahtında kalmamak üzre nasihat verenlerin cemiyetine bu ism[i] verirler.

***

1-Zakarya Mildanoğlu,Ermenice Süreli Yayınlar,1794-2000 (İstanbul:Aras Yayıncılık,2014),s.43;Hasmik Stepanyan,Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar ve Süreli Yayınlar Bibliyografyası,1727-1968 (İstanbul:Turkuaz Yayınları,2005),s.569-570.
2-Kevork Pamukciyan,Biyografileriyle Ermeniler (İstanbul:Aras Yayıncılık,2003),s.58.
3-Kevork B. Bardakjian,Modern Ermeni Edebiyatı,(çev.) Fatma Ünal&Maral Aktokmakyan (İstanbul:Aras Yayıncılık,2013),s.513-514.
4-Roderic H. Davison,"The Question of Fuad Paşa's 'Political Testament'",Belleten XXIII,no. 89 (Ocak 1959),s.119-136.
5-Vasiyetnâme-i Siyâsî (İstanbul:Mizan Matbaası,1314/1896),s.22.
6-Belgelerle Tanzimat:Osmanlı Sadrazamlarından Âli ve Fuad Paşaların Siyasî Vasiyyetnâmeleri,(ed.) Engin Deniz Akarlı (İstanbul:Boğaziçi Üniversitesi Yayınları,1978),s.6.
7-J. Lewis Farley,Egypt,Cyprus and Asiatic Turkey (London:Trübner & Co.,1878),s.240.
8-Mehmed Galib,"Tarihten Bir Sahife:Âli ve Fuad Paşaların Vasiyyetnâmeleri",Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası I,no. 1 (Nisan 1326/1910),s.82.

*Bir vasiyetnâme,bir fitne ve "siyâset dizaynı",(hazırlayan) Murat Cankara,Toplumsal Tarih,Sayı:323,Kasım 2020,s.4-7.

Bir Osmanlı Ermenisi askerin "çok kederli bir anısı"ndan hareketle savaşa ve anlatıya dair gözlemler/Yaşar Tolga Cora*

"1916 senesi Ekim'iydi.Türkiye'nin başkenti,Bolis'de bulunuyordum.Her yer asker kaynıyordu.Geceleri şehir derin bir karanlığa bürünüyordu.Şehrin sakinlerinden boşaltılmış olduğunu zannederdiniz.
Galiçya Cephesi'ne hareket etmek için hazırlanmıştık ve nihâî emri bekliyorduk.[1] Fakat bizim desteğimize gerek görülmeyerek,yeni bir emri beklememiz için emir aldık...
Ve geceden sabaha heyecanlı bir işe koşulmuştuk:Tophane denilen yokuştan askerî ve orduya ait edevâtı ve her türlü mühimmâtı naklediyorduk.Gündüzler de kayıp gidiyor ve bizi bekleyen bilinmezliğin düşüncesiyle yaşıyorduk.
Nihayet kaçınılmaz emri aldık.Bizim 16. Fırka'nın içtimâ mevkii Şam olarak belirlenmişti,şu sözlerle:İctimâ mehali:Şam-ı Şerif.[2] Bu yeni emir bizim müfrez bölüğümüzün üç Ermeni askerinde büyük bir endişeye sebep oldu çünkü Suriye'ye gidiyorduk ve oranın çölleri tehcire uğramış Ermenilerin cesetleriyle kaplı idi.Durum derhâl aydınlandı.Anlaşıldı ki bizim fırkamız Mısır üzerine ilerleyen Yıldırım adlı orduya destek kuvvet olacaktı.[3]
Ve bir gün birdenbire,bir gece,Türkiye'nin Anadolu'daki topraklarının ana tren istasyonu,Haydarpaşa Garı'ndan,içtima mahalimiz olan Şam'a doğru yola çıktık.Benim onbaşılığım altında birkaç tane asker var gibiydi ve alayın levâzımatına sahip çıkmamız emri verilmişti.
Bozantı'ya kadar alayımız ile yolculuk ettik fakat o şehirden sonra başladı bizim gerçek eziyetli yolculuğumuz;yetersiz nakliyat araçları,bazı istasyonlarda günlerce beklemek zorunluluğu,açlık ve tüketen bir bitkinlik...
Ve bu şekilde Aryan istasyonuna ulaştık,aç-susuz ve bitkin bir durumda.İlk işim yiyecek bir şey bulmak oldu.O yörelerde Kût'ül Amâre'den,General Townsend'in esir düşmüş sayısız İngiliz ve Hint askeri bulunuyordu.Bir parça ekmek bulmak umuduyla yanlarına aceleyle gittim;hayal kırıklığı!..O zavallılar bizden daha berbat bir hâlde bırakılmışlardı.Öyle böyle ertesi sabah Toroslar'da açılmış olan tünelden yararak İslahiye yakınlarındaki İntilli[4] istasyonuna vardık.İstasyonun raylarının üzerine eğilmiş bir amele gözüme çarptı,rayı kesiyordu.İlgimi çekti,yanına gidip,yaptığını izledim.Fakat o amele,dikkatli bakışlardan tedirgin,rahatsız olduğuna dair işaretler veriyor ve sanki düşünüyordu,biraz sonra itiraf edecekti:'Kaç,uzaklaş ve karanlığın içinde kaybol.' Fakat bakışlarımız birbiriyle rastlaştı.
'Ne mucize!Sen Kırghaghaçlı[5] Krikor'un oğlu değil misin?'
'Evet!Tâ kendisiyim.'
Ve hemşehrim,Margos Mgrdiç Margosof'la kucaklaştık.Savaş sırasında,Almanlar Haydarpaşa-Bağdat Demiryolu'nun inşâsına devam ediyorlardı ve o bölgelerde Alman uzmanlar çalışıyor ve yapılan işleri denetliyorlardı;özel haklara ve ayrıcalıklara sahiplerdi.Bu şekilde,yanlarında istedikleri kişiyi çalıştırabiliyorlar,onları etkin askerî hizmetten ya da çöle tehcirin trajik durumundan kurtarabiliyorlardı.
Ve gerçek bir Helen uzmanı olan arkadaşım Margosof,bir Rum arkadaşının aracılığıyla oranın Alman atölyesine Rum olarak tanıtılmış ve bir makina ustasıymış gibi göreve alınmıştı.Der Zor'un büyük mezbahası yerine,bir Alman atölyesinde bulunuyordu,aynı zamanda yemek konusunda çeşitli kolaylıklara sahipti.
Birbirimizi bulmakla sınırsız bir mutluluk içerisindeydik.Fakat ben şiddetli açlıktan muztaribtim...
Memleketlim durumumun tahammül edilmezliğini tahmin etti ve ilk sorusu bana nasıl yardım edebileceği oldu.
'Üç gündür açım...' oldu cevabım.Memleketlim Almanların yanında çalıştığından,her gün yemek ve çay almaya hakkı olduğunu belirtti ve eğer benim için uygunsa o günkü yemeğini benimle severek paylaşacağını söyledi.
Yemek sırasında,memleketlim neredeyse duyulmayacak biçimde:'Sana karşıdaki dağların ve ovaların hüzün veren manzarasını göstermek isterim,' dedi.
Yemeğimi ancak bitirmiştim ki beni büyük bir dikkatle ilerletti.Çalıların arasından sürünerek bir yüksekliğe ulaştık...Ve önümüze korkunç bir manzara açılmıştı.
Onbine ulaşan karabahtlı Ermeni,neredeyse tamamı kadın,kız ve çocuklar,çok kötü bir hâldeler...
Büyükler taş kırıyor,yeni yapılacak demiryolu hatlarının sağlamlaştırılması için.Sekiz-on yaşında çocuklar,ellerinde tek tek sepetler,kırılmış taşlarla dolu,belirli bir noktaya doğru acele ediyorlar ve ağır yüklerini oraya boşaltıyorlar...
Yorgun ve bitkin,bu biçareler akşamı açık havada geçiriyorlar,gıda yok,temizlik hiç yok.Ve ciddi bir takip,sert zaptiyeler tarafından.Her birinin azılı bir görünüşü var ve kamçı ve sopalarla teçhiz edilmişler.
'Ölenlerin haddi hesabı yok' diyor arkadaşım.Cesetler belirli bir yere atılıyor,üzerlerinde devamlı akbabalar uçuyor,akşamları ise sırtlanlar geliyor...
Ve akıl almaz bir hiddetle bu canavar nöbetçiler,kafatası ve kemiklerden kuleler yapmışlar,âdetâ sadakatlerinin kanıtı olarak [bu kuleleri] Sultan'ın barbar hükûmetine sergiliyorlar.
İstanbul'dan ayrıldığımdan beri türlü türlü vahşetlere şahit olduğum doğru,fakat bu kesinlikle en korkuncu ve iğrenciydi.Bu dehşetli manzaranın sarsıcı etkisi altında arkadaşımdan ayrıldım.Yoldaşlarımla beraber,yolumuza,İslahiye'ye kadar devam ettik ve orada tehcir edilenlerin büyük bir kalabalıkla toplandıklarını gördük.İslahiye'den sonra Halep'e vardık,orada istasyonda onbeş gün kalmak zorunda kaldık.Neredeyse her gün,sayısız milletdaşım asker akrabaları hakkında bilgi toplamak umuduyla beni arar,bulur,çevremi kuşatırlardı.
Bu zavallıları teselli edecek ne diyebilirdim?Her tarafta ölüm yükseliyor ve bitmeden Ermeni yaşamları biçiliyordu...
Halep'te,Tarsuslu bir Ermeni ileri geleninin davetine cevaben,bir dokuma atölyesini ziyaret ettim.Bütün çalışanlar tehcire uğramış ve dul kalmış kadınlardı...Ve şimdi,bir parça kuru ekmek için çalışıyorlar,sevdiklerini katleden canavarlar giyinebilsinler diye barındırılıyorlardı.
Fakat bu ıstırâp yığınına,en korkunç adâletsizliğe,en iğrenç sefalete karşı,o helâk hâldekiler işlerine sıkıca sarılmışlar,yaşamanın,hayatta kalmanın güçlü inancıyla donanmışlardı,çünkü Lusavorich'in fenerinin ışığı Aragats (Alagöz)'ın kibirli tepesinde parça parça ışıldıyordu ve Ermeniliğin kurtuluşunun gündoğumu emin bir şekilde parlayacaktı!.." (Harutyun Karanfilyan,"Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı")

***

Onbaşı Harutyun'un anıları,onun hem bir asker hem de Birinci Dünya Savaşı sırasında orduda olan bir Ermeni olarak birden çok "savaşta" aynı ânda mücadele verdiğini gösteriyor.Aynı zamanda bu anılar Harutyun'un,Cihan Harbi'ni ve Tehciri nasıl hatırladığını ve yeniden inşâ ettiğini de tartışmaya açıyor.

"Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı"ya Ermeni Tehciri'nin ellinci yılında bir anma etkinliği olarak Beyrut'ta yayınlanmış hacimli bir Houshamadyan (Anı kitabı)'da rastladım.[6] Anının sahibi Harutyun Karanfilyan hakkında kendisinin aşağıda çevirisini bulacağınız [yukarıda çevirisini bulduğunuz -okurun notu] metinde bize sunduklarının dışında bir bilgiye ne yazık ki ulaşamadım.[7] Ama bu eksikliğin tarihçilere bazı varsayımlarda bulunacak bir alan sağladığı da bir gerçek.Asker anılarının hem birer edebî eser olmaları hem de birçok kaynakta bulunmayan bilgileri içermeleri bu alanı yaratıyor.[8]

Bu anı kesitini yayınlamaktaki çeşitli amaçlarıma geçmeden önce,bir noktanın altını çizmekte fayda görüyorum:Harutyun'un diğer binlerce Osmanlı Ermenisi gibi Tehcir sırasında orduda bulunması,detaylarını bilmesek de,bu hikâyeyi anlamayı ve anlatmayı önemli kılıyor.Osmanlı ordusundaki Ermeni askerler hakkında "Yüzbaşı Torosyan tartışması" adıyla bilinen akademik tartışmadan sonra giderek gelişen bir literatür olduğunu,okuduğunuz bu dergi dâhil,birçok yerde bu konunun incelendiğini biliyoruz.Dolayısıyla bu yazı genel anlamda o literatüre bir katkı sağlamayı amaçlıyor.[9] Bunun dışında Harutyun'un bir onbaşı olması,düşük rütbeli Osmanlı askerlerinin sesinin tarihyazımındaki yokluğunda,bu kısa anıyı daha da önemli hâle getiriyor.[10]

Bunların dışında bu yazıda Harutyun'un anısından hareketle birbiriyle bağlantılı iki amacım var.Bunlardan birincisi bu metnin belgesel niteliğinden hareketle,bazı gözlemlerde bulunmak.Harutyun'un Ermenilere karşı kitlesel şiddetin bir parçası olarak zorla çalıştırılan kadınlara dair kısa ama değerli gözlemleri,bu az incelenmiş konu hakkında bilgi verdiği için önemli.Diğer nokta ise Paul Fussell'in klâsikleşmiş "Cihan Harbi ve Modern Hafıza" eserinde belirttiği üzere savaş anılarının,sık sık gözden kaçırılsa da aslında edebî anlamda "kurgu" metinler olmaları.[11] Burada kurgu olma hâli,bu metinlerin hayal mahsulü olmalarına değil,yazarın hatırlama süreçlerine işaret ediyor ve metnin bu süreçlerin sonucu olarak belirli şekillerde inşâ edilmelerinden kaynaklanıyor.Dolayısıyla Harutyun'un anısını ve diğer asker anılarını,kurgusal ile belgesel,yani edebiyât ile tarih arasında sıkı bir ilişki olduğunu akılda tutarak okumamız gerektiğini düşünüyorum.Böylece toplumdaki güç ilişkilerinin kurgu üzerine etkisini ve kurgunun belgesel olanı hatırlamak,tekrar inşâ etmek ve temsil etmekteki rolünü inceleyebileceğimizi iddia ediyorum.Yazının devamında bu iki ana nokta üzerine görüşlerimi ve bu kısa anıdan hareketle Onbaşı Harutyun'a dair neler bilebileceğimize dair gözlemlerimi (daha doğrusu varsayımlarımı) aktarıyorum.Harutyun'un anısının çevirisini bir sonraki sayfada [yukarıda -okurun notu] sunuyorum.

Harutyun'un anısı I:Yazar

Bu kısa anıdan,anı parçacıkları demek daha doğru olabilir,Onbaşı Harutyun'a ve savaşa dair neler öğrenebiliriz ve bunların anının kurgusuyla olan ilişkisi nedir?

Öncelikle Harutyun'a dair çok az şey çıkarabileceğimizi itiraf ederek başlamalıyız.İntilli'de karşılaştığı memleketlisi askerin Manisa'ya bağlı Kırkağaçlı olması ve Harutyun'un ona öyle hitap etmesi o bölgeden geldiğini,muhtemelen de bu köye yakın Akhisar ya da Kasaba gibi bölgedeki daha büyük bir şehirden olduğu sonucunu çıkarabiliriz.Memleketlisi Ermeni'nin Rumca bilmesi ve istasyona Rum arkadaşlarının sayesinde girmiş olması,Tehcir öncesi Rum ve Ermenilerin beraber yaşadığı böyle bir bölgeden gelme ihtimâlini daha da kuvvetlendiriyor.

İkinci olarak Harutyun'un onbaşı olması,belki okuma-yazma bildiğini gösterirken yüksek eğitim almadığına delâlet edebilir.Aksi takdirde eğitimli Osmanlı Ermenileri gibi yedek subay olarak görev yapması daha akla yatkın gözükmektedir,bununla alâkalı olarak eğitimli Ermenilerin,sayılarını bilmesek bile seferberliğin ilânından sonra yedek subay olarak orduya alındıklarını aklımızda tutabiliriz.[12] Yalnızca elimizdeki bilgilerin kısıtlığında şimdilik bunun Tehcir'den önce olduğunu ve ve İstanbul'daki Ermenilere mahsus bir durum gibi gözüktüğünü de belirtmek isterim.Yakın zamanda yayınlanan başka bir Ermeni asker anısından,göreceli olarak iyi eğitim almış bir Sivaslı Ermeni olan Yervand Aleksanyan'ın Sivas'ta yedek subay yapılmadığını,önce bir imâlâthânede çalıştırıldığını,daha sonra da anısında yazdığına göre -ihtida ile ölüm arasındaki tercihinden sonra- Yusuf Ziya adıyla,İstanbul'a yedek subaylık eğitimine gönderildiğini öğreniyoruz.[13] Ermeni askerlerin ordudaki tecrübelerine dair bilgimizin noksanlığına istinaden genellemelerden kaçınsak da,en azından Ermenilerin geldikleri şehirlerin ve gönderildikleri orduların bu tecrübeleri belirlediğini ve bunları göz önüne alarak farklı sorular sormamız gerektiğini söyleyebiliriz.[14] Başka bir ifade ile Ermenilerin tecrübelerinin yeknesak bir deneyim oluşturmadıklarını unutmamalıyız.[15]

Bunun dışında,Onbaşı Harutyun'un memleketlisinin Rum arkadaşları aracılığıyla iş bulmuş olması ve Harutyun'a yardım etmesi orduda çeşitli gayri-resmî kişisel ağların önemini göstermesi açısından önemli,zaten hayatta kalan bazı Ermenilerin anılarında,Müslüman-Türk devlet görevlilerini de içeren çeşitli sosyal ve kişisel ağların varlığı göze çarpıyor.[16] Anıdan hareketle varlığına dair yorum yapabileceğimiz böyle bir ağ da gayri-resmî iletişim ağı.1916 sonbaharında Tehcir'in vahşetinin haberlerinin Harutyun gibi düşük rütbeli bir askere ulaşmış olması da kayda değer bir nokta.Bunda Harutyun'un iletişim ve haber kanallarının kısıtlandığında daha da önem kazanan söylenti ve rivayet ağlarının merkezlerinden olan İstanbul'da bulunmasının etkisi olduğu sonucuna varabiliriz.Yine levâzımatçı olmasının onun ordu-dışı iletişim ağlarına erişimini sağladığını düşünebiliriz.Harutyun'un anısı bize bu konularda dolaylı bilgi verse de ordudaki düşük rütbeli askerin savaş sırasında neyi,ne kadar,ne zaman ve nasıl bildiklerine ve bildiklerini nasıl anlamlandırdıklarına dair soruların da önemine işaret ediyor.

Harutyun'un anısı II:Belgesel bir metin olarak anı

Harutyun'un anısına belgesel bir metin olarak yaklaştığımızda,bu anının Tehcir sırasında zorla çalıştırılan ve emekleri sayesinde hayatta kalabilen Ermeni kadınlar hakkında bize farklı bilgiler verdiğini görüyoruz.Bunlardan ilki,yani demiryolu hattında zorla çalıştırılan kadın ve çocukları farklı eserlerden takip ve bir ölçüde teyit edebiliyoruz.Raymond Kévorkian 1915'in sonlarından itibaren bölgede demiryolu çalışmalarında kullanılmak üzere toplam 20.000 Ermeni'nin olduğunu,zanaatkâr ve işçilere ailelerini de yanlarına alma izni verildiğini belirtiyor.[17] Ama 1916 yazından itibaren bu kalabalık Ermeni gürûhunun İstanbul'un dikkatini ve hiddetini çektiğini,tehcir edilmelerine dair emirler geldiğini ve bu emirlerden sonra Haziran ayında 2900 Ermeni'nin tehcir edildiğini de biliyoruz.Bu,demiryolu inşâatında çalıştırılan önemli sayıda Ermeni'nin bölgede kaldığını gösteriyor.[18] İstanbul'daki yetkililerin orduyu bu miktarda iş gücünden alıkoyacak olan bu kararını ekonomik ve stratejik açıdan meşrûlaştırmak için de Kût'ül Amâre'den esir alınan Britanya ordusu askerlerini demiryolu inşâatında kullanmayı tartıştığını belirtmeliyiz.[19] Harutyun'un da rastladığı esirlerin bunlar olma ihtimâli çok yüksek.Bunlardan hareketle Harutyun'un İntilli'deki Ermeni kampı için verdiği 10.000 rakamı mübâlâğalı dururken,kadın ve çocukların varlığı ve iş gücünden faydalanıldığına dair söyledikleri ise akla yatkın görünüyor.Hattâ İntilli'de yetimhâne açacak kadar Ermeni çocuğun olması durum hakkında daha net bir fikir veriyor.[20]

Harutyun'un Halep'teyken ziyaret ettiğini söylediği dokuma imâlâthânesi ise Tehcir'in bir parçası olarak kadın emeği sömürüsünün başka bir tezâhürü olarak ortaya çıkıyor.Harutyun'un ziyaret ettiği imâlâthânenin,hayatta kalan Ermenilerin bulunduğu IV. Ordu mıntıkasında birçok yerde ordunun ihtiyâçlarını karşılamak amacıyla kurulan işletmelerden bir tanesi olduğu aşikâr.[21] Bu ve benzeri imâlâthânelerde Ermeni kadın ve çocukların,hayatta kalmalarının karşılığı olarak çalıştıklarına dair çeşitli anlatılar mevcut.[22]

Ermeni kadınların zorla çalıştırılmalarına dair bu bilgi kırıntıları hem Amele Taburları dışında zorla çalıştırılarak emekleri sömürülen Ermenilerin varlığına hem de kitlesel şiddetin cinsiyet boyutuna dair bize önemli ipuçları veriyorlar.[23] Ermeni kadın emeğinin bu şekilde sömürülmesi,savaş sırasında girift etnik kimlik,cinsiyet ve sınıf arasındaki ilişkilere dair,başka bir çalışmada belirttiğim üzere Cihan Harbi sırasında cephe gerisinde kolektif şiddet,emek ve cinsiyet üzerine birçok soru sormamıza imkân sunuyorlar.

Harutyun anısı III:İnşâ edilmiş bir metin olarak anı

Peki bu bilgilerin Onbaşı Harutyun'un kısa metninin kurgusuyla olan ilişkisi nedir?Bu soruya metindeki belgesel nitelikteki verilerin birçok asker anısında rastlanan ve Hristiyanlıkla da yakın ilişkileri olan üç kademeli romantik bir anlatının öğeleriyle olan ilişkisine atıfla cevap verebiliriz.Ayrıca bu anlatının Tehcir sırasında bir hayatta kalma mücadelesi olarak bir esaret-kurtuluş anlatısı olduğunu da aklımızdan çıkarmamalıyız.Bunların ilki,yani üç kademeli romantik anlatı,Fussel'e göre masumiyet,düşüş ve kurtulma ya da asker anılarında görülen şekliyle,talim,muharebe ve tekrar doğumdur.[24] Harutyun'un anlatısının genel anlamda bu alışılmış anlatım yapısının ana hatlarını,yani İstanbul'dan yapılan yolculuk sırasındaki zorluk,gözlemlediği üzere Ermeni kadınların ve çocukların durumu ve kurtuluşa giden yol olarak takip ettiğini ve çeşitli yollarla kuvvetlendirdiğini söyleyebiliriz.Tabiî ki bunu söylerken bir Ermeni (asker) olmasına bağlı olarak bu yapıdan farklılık gösterdiğini de aklımızdan çıkarmamalıyız.

Harutyun'un Galiçya'ya gönderilmeyi beklerken İstanbul'da geçirdiği günler,masumiyet dönemini oluştururken,bunu "muharebe" takip ediyor.(En azından anının elimizdeki bölümünde) Harutyun aktif olarak savaşmasa da,anı,Harutyun'un savaşın şartlarından etkilendiğinin altını çiziyor.Metin boyunca iki temel bedensel acıyı,açlık ve bitkinliği,birden fazla kez dile getirmesi,bunların Harutyun için önemini ve hafızasındaki yerini göstermesi açısından önemli görülebilir.Ama bunun dışında,Harutyun'un karşılaştıklarıyla da ilişkisini bu kavramlar üzerinden kurması ve onları öyle betimlemesi,bu fiziksel hâlleri,anlatının temel unsurları hâline getiriyor.Britanyalı savaş esirlerine ekmek için gitmesi ama "zavallılar bizden daha berbat bir hâlde bırakılmışlardı" diyerek yaşadığı hayal kırıklığı;rastladığı memleketlisinin yemeğe ulaşımındaki kolaylığı vurgulaması ve yine arkadaşının nasıl yardım edebileceğine dair sorusuna verdiği ilk cevabın "üç gündür açım" olması,ordudaki rütbesiz askerlerin savaş tecrübelerini ve katlandıkları zorlukları göstermesi açısından şüphesiz ki önemliler.Harutyun'un savaş tecrübesini bu şekilde hatırlaması ve anlatısını bu şekilde inşâ etmesi ise Cihan Harbi sırasında her asker gibi Harutyun'un da,Janet Watson'un Cihan Harbi'nin Britanya edebiyâtındaki savaş tecrübesi ve hafıza üzerine olan incelemesindeki ifadesini kullanırsak,"farklı muharebelerde savaştığı"nı gösteriyor.[25] Harutyun savaşını cephede ölmenin korkusu yerine -ya da en azından bunun yanında- açlık ve bitkinlikle mücadele olarak tanımlıyor.

Harutyun Ermeni kadınlara dair yaptığı gözlemlerde ise onların durumunu yorgunluk,açlık ve esirlik üzerinden betimliyor;özne değiştiğinde anlatının yapısı da değişiyor.Buradaki anlatının daha çok bir esaret (captivity) anlatısı olarak karşımıza çıktığını söyleyebiliriz.Bu yazın türünün ana öğeleri olan vahşilik ve barbarlık karşısında varolma ve kurtuluş,özellikle de kadının saflığını ve dirayetini koruması,Harutyun'un anlatısının da ana unsurları.[26]

Bununla beraber Harutyun'un farklı esaretleri anlattığını da belirtmemiz gerekiyor.Demiryolu için çalışan kadın ve çocuklara dair,"Yorgun ve bitkin,bu biçareler akşamı açık havada geçiriyorlar,gıda yok,temizlik hiç yok.Ve ciddi bir takip,sert zaptiyeler tarafından.Her birinin azılı bir görünüşü var ve kamçı ve sopalarla teçhiz edilmişler" şeklindeki anlatı ile imâlâthâneye dair,"Bütün çalışanları tehcire uğramış ve dul kalmış kadınlardı...Ve şimdi,bir parça kuru ekmek için çalışıyorlar,sevdiklerini katleden canavarlar giyinebilsinler diye barındırılıyorlardı" şeklindeki anlatıların ikisinin de temelinde Ermeni kadınların yaşadığı "farklı muharebeler" var.

Burada önemli bir nokta ise,Ermeni kadınların yaşadıkları zorlukların,Harutyun'un gözünde zaptiye denetiminde de Ermeni müteşebbisin altında da olsa farklı seviyelerde devam ediyor olması.Harutyun bu iki anlatıyı art arda koyarak,Tehcir'in yarattığı ortamda ortaya çıkan farklı sömürüler arasında okuyucunun hiç de zor olmayan bir bağ kurmasını sağlıyor.Hem de bu esaretten sonra gelecek bir kurtuluş beklentisinin altını çizerek.

Harutyun kısa anısını şöyle bitiyor:
"Fakat bu ıstırâp yığınına,en korkunç adâletsizliğe,en iğrenç sefalete karşı,o helâk hâldekiler işlerine sıkıca sarılmışlar,yaşamanın,hayatta kalmanın güçlü inancıyla donanmışlardı,çünkü Lusavorich'in fenerinin ışığı Aragats (Alagöz)'ın kibirli tepesinde parça parça ışıldıyordu ve Ermeniliğin kurtuluşunun gündoğumu emin bir şekilde parlayacaktı!.."

Savaşın dinî öğelerle açıklanması ve en dipsiz karanlıktan sonra ilâhî kurtuluşun gelmesi de şüphesiz ki savaş anlatılarının en temel öğelerinden birini oluşturuyor.[27] Ermenistan'da bulunan Aragats Dağı'na yapılan vurgu ve "Ermeniliğin" bir soyut isim olarak kullanılması kurtuluşun bir millet olarak,hem etnik ve dinî hem de toprak üzerinden tanımlanan hâliye,bütün Ermenilere geleceğini belirttiği aşikâr.Ama bu kurtuluşu kadınların bireysel inançlarının ve dirayetlerinin sağlayacak olması,milletin varoluşunun onların hayatta kalmasına bağlı olarak sunulması,kadın bedeni ve Ermeni toplumunun yeniden doğuşu üretim ve üreme arasındaki bağlantıyı göstermesi açısından oldukça önemli ve Lerna Ekmekçioğlu'nun kitabında altını çizdiği Ermeni kadınının savaş sonrasında ulusun tekrar inşâsındaki merkezî rolüne dair görüşlerini destekliyor.[28] Son olarak,metnin kurgusal yapısına dönersek,Harutyun'un kurtuluşa dair inancının,anlatısının asker anısı anlatılarında yaygın olarak görülen düşüş ve kurtulma (ya da tekrar doğum) ile esaret anlatısındaki kurtuluşu birleştirmesine imkân tanıdığını söyleyebiliriz.

Bu kısa anıda Harutyun'un kendisi hakkında bilgi vermemesinin ve katıldığı muharebelerden bahsetmemesinin şüphesiz ki bir önemi var.Bunlar satır aralarından çıkardığımız bilgi kırıntıları dışında,bu bireysel metni (ego-document) birçok asker anısından ayırıyor.Ne yazık ki anlatılanlar kadar önemli olan bu yokluklara dair sorular sormak için de yeterince bilgimiz yok.Muharebeye katılmamış mıydı,katılmış ama hatırlamak ve aktarmak mı istemiyordu,Tehcir ve kitlesel şiddet üzerine olan bir kitapta Osmanlı ordusuna yaptığı hizmetlerden bahsetmek istememiş ya da en azından kadın ve çocukların gördüğü şiddeti yazmanın ve hatırla(t)manın daha önemli olduğunu mu düşünmüştü Harutyun? "Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı" başlığını koyarken kederli olmayan anılarının da olduğunu mu imâ ediyordu?Şu ân bu ve benzeri sorulara cevap veremiyoruz.Onbaşı Harutyun'un hem bir asker olarak hem de Birinci Dünya Savaşı sırasında orduda olan bir Ermeni olarak birden çok "savaşta" aynı ânda mücadele verdiğini,Cihan Harbi'ni ve Tehcir'i yukarıda sunduğum şekilde hatırladığını ve yeniden inşâ ettiğini söylemekle ve cevap veremediğimiz soruları düşündürmesiyle yetiniyoruz...

***

1-Ordunun aynı yılın yazından beri Galiçya Cephesi'ne yaptığı sevkiyatın bu beklentideki etkisi muhakkaktır.Bakınız Edward J. Erickson,Ordered to Die:A History of the Ottoman Army in the First World War (Westport:Greenwood Press,2001),s.138-139.
2-16. Tümen,1915'te V. Ordu'ya takviye olarak Gelibolu'ya gönderilmişti daha sonra da Kanal Harekâtı için IV. Ordu'ya katılmıştır.16. Tümen'in Suriye'ye gönderilmesi için bakınız,Edward J. Erickson,Ordered to Die,a.g.e.,s.161.Metinde Türkçe olarak yazılan bu ibare olduğu gibi verilmiştir.
3-Mısır harekâtı ve Cemal Paşa'nın hazırlıklarına dair yeni bir çalışma için bakınız Talha Çiçek,"The Holy War in Syria:Cemal Pasha and the Ottoman Plan to Conquer Egypt in the First World War",War & Society 35 (2016),s.39-53,askerî hazırlıklar için özellikle s.48-52.
4-İntilli,bugünkü adıyla Kozdere,İslahiye'ye bağlı bir köydür.İntilli'deki istasyon 1915-1917 arasında diğer istasyonların inşâsı sırasında ara istasyon olarak hizmet vermişti.
5-Manisa sancağına bağlı Kırkağaç yaklaşık 1.000 Ermeni'nin yaşadığı bir nahiye idi.Tehcir sırasında Manisa bölgesindeki Ermeniler büyük oranda yerlerinde bırakılırken,Kırkağaç'takiler Kasım 1915'te Konya'ya sürüldüler.Bakınız Raymond Kévorkian,Armenian Genocide:A Complete History,(London;New York:I.B. Tauris,2011),s.570.
6-Harutyun Karanfilyan,"Shad Tkhur Hishadag mı Zinvoragan Gyankes [Askerlik Yaşamımdan Çok Kederli Bir Anı]",1915-1916 Houshamadyan Metz Yegherni,(Beyrut:Zartonk Yayınevi,1965),s.623-624.Houshamadyanlar ile ilgili olarak şu yazıya bakılabilir.Elke Hartmann,"Houshamadyan Projesi:Osmanlı Ermenilerinin Tarihine Yeni Bir Yaklaşım",Toplumsal Tarih 222 (2012),s.8-10.
7-Karanfilyan hakkında bilgi toplama çabalarım sırasında bana yardımcı olan Vahé Tachjian ve Ara Sanjian'a teşekkürlerimi sunarım.
8-Trudi Tate,Birinci Dünya Savaşı'nda Britanya İmparatorluğu'nda yayınlanan savaş edebiyâtına dair incelemesinde,bu eserlerin yoğun sansüre uğrayan gazetelerdeki haberlerden farklı bir gerçeklik sunduğunu belirtmektedir.Trudi Tate,"The First World War:British Writing" içinde The Cambridge Companion to War Writing,(ed.) Kate McLaughlin (Cambridge University Press,2009),s.167.Mehmet Beşikçi de Birinci Dünya Savaşı'na dair anıların incelenmesinde bu ve benzeri sorulardan hareketle askerlerin benlik belgeleri (ego-document) üzerine metodolojik yaklaşımlara dikkat çekiyor.Mehmet Beşikçi,"Tarihyazımında Hatırat ve Günlükler Nasıl Kullanılmalı?:Birinci Dünya Savaşı'na Katılan Osmanlı Askerlerinin Benlik Belgeleri Özelinde Metodolojik Bir Analiz",Toplum ve Bilim 144 (2018),s.255-256.
9-Burada sayıları her gün artan bu çalışmaların listesini vererek yer işgâl etmek istemiyorum.Genel hatlarıyla Bülent Somay'ın derlediği Tarih,Otobiyografi ve Hakikat:Yüzbaşı Torosyan Tartışması ve Türkiye'de Tarihyazımı (İstanbul:İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,2015) ve Journal of Genocide Research'ün 17. cildindeki (2017) Taner Akçam,Ayhan Aktar ve Edhem Eldem'in ilgili yazılarının ve referanslarının bu tartışma konusunda okura bilgi verebileceğini belirtmek isterim.
10-Mehmet Beşikçi,rütbesiz askerler arasında okur-yazarlık oranının düşüklüğüne işaret ederek,erlere göre göreceli (daha iyi) eğitim almış ihtiyat zabitlerinin anılarının bu boşluğu doldurmada kullanılabileceğini belirtiyor.Askerî Tarihçiliğin Gayri-Resmî Kaynakları:Asker Anıları ve Günlükleri,Osmanlı Askerî Tarihini Araştırmak:Yeni Kaynaklar & Yeni Yaklaşımlar,(derl.) Cevat Şayin&Gültekin Yıldız (İstanbul:Tarih Vakfı Yayınları,2012),s.98 ve devamı.
11-Paul Fussell,The Great War and Modern Memory,(New York:Oxford University Press,1975.) Mehmet Beşikçi de Birinci Dünya Savaşı'na dair anıların incelenmesinde bu ve benzeri metodolojik yaklaşımlara dikkat çekiyor.Bakınız Mehmet Beşikçi,"Tarihyazımında Hatırat ve Günlükler Nasıl Kullanılmalı?",a.g.m.,s.269-270.
12-Yaşar Tolga Cora,"Hagop Siruni'nin Anıları:Harbiye'de Birkaç Ay",Toplumsal Tarih 253 (2015),s.72-76.
13-Yervant N. Alexanian,Forced into Genocide:Memoirs of an Armenian Soldier in the Ottoman Turkish Army,(ed.) Adrienne G. Alexanian,(New York:Transaction Publications,2017),s.70-71.
14-Erik-Jan Zürcher,Amele Taburları hakkındaki sıkça atıfta bulunulan makalesinde Ermeni askerlerinin tecrübelerinin hangi orduda görev yaptıklarına bağlı olarak değiştiğini belirtir.Bakınız Erik-Jan Zürcher,"Ottoman Labour Battalions in World War I",The Armenian Genocide and the Shoa,(ed.) Hans-Lukas Kieser&D.J. Schaller (Zurich:Chronos,2002),s.192.
15-Rober Koptaş,"Two Pastermadjians across the War Front:Deliberate Silences of Turkish Nationalist Historiography",Fifth Workshop for Armenian/Turkish Scholarship (WATS) "The Boundaries of Genocide:Intentions,Histories,Peoples"da sunulan tebliğ,New York University,14-16 Mayıs 2006.
16-Vahé Tachjian,Daily Life in the Abyss:Genocide Diaries,1915-1918 (New York:Berghahn Books,2017),s.109 ve devamı.Ankaralı bir Katolik Ermeni olan Simon Arakelyan'ın da anılarında benzer ağlara rastlamak mümkün.Bakınız Ankara Vukuatı:Menfilik Hatıralarım,(yay. haz.) Murat Cankara,(İstanbul:Aras Yayınevi,2017.)
17-Raymond Kévorkian, Armenian Genocide,a.g.e.,s.687.
18-Hilmar Kaiser,"The Baghdad Railway and the Armenian Genocide,1915-1916:A Case Study in German Resistance and Complicity",Remembrance and Denial:The Case of the Armenian Genocide,(ed.) Richard G. Hovannisian,(Detroit:Wayne State University Press,1999),s.86-87;Taner Akçam,Killing Orders:Talat Pasha's Telegrams and the Armenian Genocide,(New York:Palgrave Macmillan,2018),s.144 f.
19-A.g.e.,s.688-689.
20-A.g.e.,s.688.
21-IV. Ordu'nun birinci sınıf ikmal malzemesi olan "...yazlık elbise,çamaşır,pamuklu mintan,çorap,kabalak,beylik kundura olup,bunlar ordu bölgesinde açılmış olan fabrikalarda yaptırılmaktaydı" ve Cemal Paşa bu fabrikaların çoğaltılması için bir subayı Avrupa'ya malzeme almaya göndermişti.Bakınız Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi,cilt 4 kısım 1:Sina-Filistin Cephesi,(Ankara:Genelkurmay Basımevi,1979),s.666.
22-Yervant Odian'ın anılarında bu Ermeni kadın ve çocukların çalıştırıldıkları atölyelere dair anektodal bilgiler mevcuttur.Bakınız Yervant Odian,Accursed Years:My Exile and Return from Der Zor,1914-1919,(London:Gomidas Institut,2009),s.400.
23-Vahakn N. Dadrian,"Children as Victims of Genocide:The Armenian Case",Journal of Genocide Research 5 (2003),s.421-438;Katharine Derderian,"Common Fate,Different Experience:Gender-Specific Aspects of the Armenian Genocide,1915-1917",Holocaust and Genocide Studies 19,1 (Mayıs 2005),s.1-25;Matthias Bjørnlund,"'A Fate Worse than Dying':Sexual Violence during the Armenian Genocide", içinde Brutality and Desire:War and Sexuality in Europe's Twentieth Century,(ed.) Dagmar Herzog,(New York:Palgrave Macmillan,2009,s.16-58;Vahé Tachjian,"Gender,Nationalism,Exclusion:The Reintegration Process of Female Survivors of the Armenian Genocide",Nations and Nationalism 15 (2009),s.60-80;Lerna Ekmekcioglu,"A Climate for Abduction,a Climate for Redemption:The Politics of Inclusion during and after the Armenian Genocide",Comparative Studies in Society and History 55:522-553;Vahé Tachjian,"Mixed Marriage,Prostitution,Survival:Reintegrating Armenian Women into Post-Ottoman Cities",Woman and the City,Women in the City,(New York:Berghahn Books,2014),s.86-106.
24-Paul Fussell,The Great War and Modern Memory,a.g.e.,s.129.
25-Janet S.K. Watson,Fighting Different Wars:Experience,Memory,and the First World War in Britain,(Cambridge University Press,2004.)
26-Kendall A. Johnson,"Captivity Narratives",in Oxford Bibliographies in American Literature,(ed.) Jackson Bryer,Richard Kopley&Paul Lauter,(New York:Oxford University Press,2016.) Online erişim: http://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/obo/9780199827251-0115
27-David Jasper,"The Bible", içinde The Cambridge Companion to War Writing,a.g.e.,s.62.
28-Lerna Ekmekcioglu,Recovering Armenia:The Limits of Belonging in Post-Genocide Turkey,(Stanford University Press,2016),s.21-52.

*Yaşar Tolga Cora,Bir Osmanlı Ermenisi askerin "çok kederli bir anısı"ndan hareketle savaşa ve anlatıya dair gözlemler,Toplumsal Tarih,Sayı:322,Ekim 2020,s.10-16.