"1915'i soykırım olarak ilk önce Osmanlı Devleti tanıdı"/Dr.Arsen Avagyan*

Tarih doktoru olan Arsen Avagyan,bir süredir Başbakanlık Arşivi'nde çalışıyor.Avagyan,Mustafa Kemal'in suçladığı İttihatçılar'a Türkiye Cumhuriyeti'nin sahip çıkmasındaki mantığı anlayamadığını söylüyor.İki ülke ilişkilerinin normalleşmesi için Avagyan'ın önerisi,sınırın açılması ve diplomatik ilişki kurulması.

-Başbakan Recep Tayyip Erdoğan,Ermeni meselesini tarihçilere bırakmak gerektiğini söyledi.Bu tarihî bir mesele midir,yoksa siyasî bir mesele mi?

Bizim Dışişleri Bakanı Vartan Oskanyan bunun cevabını vermişti zaten.Oskanyan,net bir biçimde,"Bu tarihçilerin değil siyasetçilerin işidir" demişti.Ben de öyle düşünüyorum.Çünkü tarihçiler söyleyeceklerini söylemişlerdir.Onlar kendi işlerini yaptı.Şimdi işlerini yapması gereken siyasetçilerdir.

-Sizce tarihçiler neye karar verdi?

Tarihçiler 1915'te yaşananların soykırım olduğuna karar verdi.

-Bütün tarihçiler aynı kanaatte değil ama...

Ben bir tarihçi olarak 1915'te yaşananların bir soykırım olduğunu düşünüyorum.Çünkü,dünyada bunu soykırım olarak tanıyan ilk devlet Osmanlı İmparatorluğu'dur.1918 yılındaki tutanaklarda bunu görmek mümkündür.Orada açıkça,Ermeni Tehciri'nin basit bir tehcir olayı olmadığı,soykırım olduğu yazıyor.1919 yılındaki Divan-ı Örfi Mahkemesi kararlarında da aynı şeyi görmek mümkün zaten.Ermeni Soykırımı kararı alan İttihat ve Terakki yöneticileri hakkında idam kararı vermiştir o mahkeme.Boğazlıyan Kaymakamı asılıyor,Diyarbakır Valisi Mehmed Reşid ise idam kararı alınınca intihar ediyor.Ayrıca iki kişi daha suçlu bulunup idam ediliyor.

-"Ermeni soykırımı Osmanlı belgelerinde sabittir" diyorsunuz...

Evet,sabittir.Soykırım hakkındaki en açık belgeleri ben "Takvim-i Vekayi" ve "Alemdar" gibi Osmanlı gazetelerinde okudum.Bu işe karışan adamların mektupları yayımlanıyor gazetelerde.

"Tehcir plânlı bir hareket"

-Peki sizce 1915'te somut olarak ne oldu?

1915'te soykırım oldu.Sayı hakkındaki tartışmalar hâlâ bitmiş değil ama soykırım olduğundan şüphe yok.

-Soykırım olması için plânlı olması gerekiyor.Plânlı bir hareket mi bu sizce?

Plânlı bir hareket.Plânlama,1913 yılının sonlarından itibaren başlıyor.Plânın mimarları da Talat Paşa,Doktor Nâzım ve Bahaeddin Şakir'dir.

-Amaç,Osmanlı Devleti'nin bütün Ermeni vatandaşlarını yok etmek miydi sizce?

Öncelikli amaç,Rus sınırına yakın vilayetlerde yaşayan Ermenileri ortadan kaldırmaktı.Ermeni kaynaklarında "Batı Ermenistan" olarak tanımlanan altı vilayette yaşayan Ermeniler hedef alınmıştı ilk plânda.İstanbul'daki ve İzmir'deki Ermeniler'e çok büyük bir zarar verilmedi.Çünkü onlar Osmanlı Devleti için tehlike teşkil etmiyordu.Ayrıca,kentlerde yaşayan küçük cemaatleri kontrol etmek de mümkündü.

-O zaman,"Osmanlı yönetiminin amacı bütün Ermeni vatandaşlarını yok etmekti" demek mümkün değil.

Hayır,sorunlu olan altı vilayetteki Ermeniler'i yok etmekti hedef."Osmanlı Belgelerinde Ermeniler" diye bir kitap yayımlandı.Orada Talat Paşa'nın Diyarbakır Valisi Mehmed Reşid'e gönderdiği bir telgraf vardır.O telgraf bile tek başına her şeyi ortaya koyuyor.Diyarbakır Valisi o kadar vahşi şeyler yapıyor ki,Talat Paşa onu uyarma ihtiyacı hissediyor.Ayrıca Boğazlıyan Kaymakamı'nın mahkemedeki savunması var."Ben kendi başıma bir şey yapmadım,sadece emirleri uyguladım" diyor.Bu da plânlı bir katliam olduğunu gösteriyor.

Üç temel tez var

-1915'le ilgili olarak üç temel tez var.Birisi Ermeni tarafının savunduğu soykırım tezi,Türk tarafının savunduğu soykırım yoktur,tersine Türkler katledilmiştir tezi ve bir de iki taraf da karşılıklı birbirini katletmiştir tezi.Bu tezlerin birbirinden bu kadar farklı olmasını nasıl açıklıyorsunuz?

Osmanlı kendini savunmak için böyle diyor.Ziya Gökalp mahkemede yargılanırken,"mukatele"den söz ediyor.1920'den sonra ise neredeyse her şey inkâr ediliyor.Ermenilerin yaptığı katliamlar ise 1916'dan sonra,Ermeni Soykırımı'na cevap olarak intikam amacıyla yapılmış şeylerdir.Biz böyle bir şey olmamıştır demiyoruz.

-ASALA'nın terör eylemleri ortaya çıkana kadar Cumhuriyet döneminde Ermeni meselesinden pek söz eden olmuyor.Dünyada da farklı değil durum...

Ama romanlarda var.Tarık Dursun'un romanlarında Ermeni Kıyımı'ndan söz edilir.Sadi Koçaş'ın, "Türk-Ermeni İlişkileri" isimli kitabı 1960'lı yıllarda yayımlanmıştır.Esat Uras'ın kitabı 1950'li yıllardadır.Ama ASALA olaylarından sonra Ermeni meselesi tabu hâline geldi.Son yıllarda tabu kırılmaya ve tartışmalar yapılmaya başlandı.

-Viyana'daki toplantıların kesilmesi sizin için sürpriz oldu mu yoksa normal mi karşılıyorsunuz?

Ben ayrıntıları bilmiyorum.Bunun için net bir düşünce beyan edemem.

"Mustafa Kemal suçluyor,siz sahip çıkıyorsunuz"

-Peki ama bu iş böyle kördöğüşü hâlinde mi devam edecek,sizin öneriniz ne?

1926'da "Los Angeles Examiner" gazetesine konuşan Mustafa Kemal,"Savaş sırasında katledilen binlerce Hristiyan vatandaşımızdan İttihat ve Terakki sorumludur" diye demeç veriyor.Türk tarihçiler böyle bir konuşmanın olmadığını söylüyor.Mustafa Kemal İttihat ve Terakki'yi suçlarken,Türkiye İttihat ve Terakki'yi temize çıkarmak için çabalıyor.Ben bunu anlamıyorum.

-Siz de bir tarihçisiniz ve tarihçiler belgeler üzerinde anlaşamazken,siyasiler nasıl anlaşacak sizce?

Soykırım 1918 ile 1920 yılları arasında ispatlanmış zaten.Artık tarihçilere söyleyecek pek fazla söz kalmadı.

-Ama Batılı arşivlerde yeni ortaya çıkan belgeler var ve bu belgelerin bir kısmı iddiaları çürütecek nitelikler taşıyor.

Bence bu yeni belgeler detaylara ilişkin,olayın özünü değiştirecek niteliği olan belgeler değil.

-Peki rakamlar nasıl bu kadar farklı olabiliyor?

Osmanlı'nın ilk resmî belgeleri 800 bin rakamından söz ediyor.Ermeni tarafından verilen rakamlar bir-bir buçuk milyon kişinin öldüğünü söylüyor.

-İyi ama o yıllarda Osmanlı'da yaşayan toplam Ermeni nüfus 1,4 milyon kişi civarında değil mi?

Bence o rakamlar sağlıklı değil.Doğru dürüst sayım yapılamıyor,farklı kaynaklar farklı şeyler söylüyor.

-Sizin kanaatiniz nedir?

Ben bir milyona yakın Ermeninin katledildiğini düşünüyorum.Ben Osmanlı kaynaklarının verdiği bilgilere yakın rakamların doğru olabileceğini düşünüyorum.

-Sizin çözüm öneriniz nedir?

Bence bu işin çözülmesinin yolu,Ermenistan ile Türkiye arasında normal ilişkiler kurmaktan geçiyor.Diplomatik ilişkiler kurup sınırı açmak,önemli bir aşama olacaktır.Bu sayede normal bir ortam oluşturulabilir.Normal bir ortamda bu konu tartışılabilir.Soykırım tek başına Ermeni toplumunun değil,aynı zamanda Türk toplumunun da problemidir.Ben üç yıldır Türkiye'de yaşıyorum,konuştuğum insanlar,1915'te ne olduğunu bilmek istiyor.Unutmamak gerekir ki,bu ortak bir acıdır.

Ermeni mülkleri ne olacak?

-Diasporanın Ermenistan ile Türkiye arasında kurulabilecek ilişkileri baltaladığına dair yaygın bir kanaat var.Siz ne diyorsunuz?

Türkiye ile Ermenistan,iki devlet olarak arasındaki ilişkileri normalleştirme gayretine girerse,diasporanın bunu engellemesi mümkün değildir.Hem Ter-Petrosyan,hem de Kocharyan,her zaman, "Biz Türkiye'yle herhangi bir koşul olmadan ilişki kurmaya hazırız" diyorlardı.

-Ermeni trajedisinde en az konuşulan konu,Ermeni mülkleri konusudur.Bu mülklere ne oldu sizce?

Bu mülklerin sahiplerinden bir kısmı bellidir.Büyük sermaye sahiplerinden bir kısmının mülkü Ermeni mülküdür.Sabancı'ların Adana'daki mülkleri arasında Adana Ermenileri'ne ait pek çok yer vardır.Kendisi el koymuş değildir,ona geçmiştir bir şekilde,muhtemelen de satın almıştır.1918'de tehcir edilen Ermenilerin mülklerinin kendilerine verileceğine dair bir kanun çıkarılıyor ama uygulanmıyor.Çünkü mülklere el koyanlar bunlardan vazgeçmek istemiyor.En büyük endişe kaynaklarından birisi budur.Soykırım tanınırsa,insanlar mülklerini geri isteyecekler.O zaman da sermaye kesimi bundan rahatsızlık duyacak.Çünkü,sermayenin önemli bir kısmı azınlıklarındı.İnsanların ellerinde tapuları var.Ben sonuç olarak şunu ilave etmek istiyorum.1915 yılında yapılan Ermeni Soykırımı'nı tanıma sürecinin amacı kin ve nefret değil,dostluk kurmaktır.Yani bu problemin ortak biçimde çözülmesine hem Ermeni,hem de Türk toplumu açısından önem veriyorum.Çünkü böylece dostluğa giden yoldaki esas engel ortadan kalkmış olacaktır.

*Dr.Arsen Avagyan,"1915'i soykırım olarak ilk önce Osmanlı Devleti tanıdı";Sefa Kaplan,90. Yılında Ermeni Trajedisi:1915'te Ne Oldu?,İstanbul:Hürriyet Gazetecilik,2005,Söyleşiler,s.51-55.