Ermeni Sorunu

Ermenilerin çoğunluğu Osmanlı İmparatorluğu içinde,asıl olarak da imparatorluğun yedi eyaletinde (Van,Bitlis,Erzurum,Diyarbakır,Harput,Sivas,Trabzon) ve Kilikya'da bulunuyordu.Tarihsel Ermeni bölgeleri dışında,diğer alanlara da dağılmışlardı.Özellikle de yetkililer karşısında ulusu temsil eden Patriğin bulunduğu İstanbul'da önemli bir cemaatleri vardı.

Yoketme (1894) süreci başlamadan önce Türkiye toprakları üzerinde üç milyon Ermeni ve bir o kadar da Türk vardı;öteki yarı gerçek bir halklar mozaiği (Kürtler,Rumlar,Asur-Keldanileri,Lazlar,Çerkezler vb.) oluşturuyordu.

1914'de Ermeniler artık (kitle kıyımları,zorla müslümanlaştırma ve sürgünün ardından) 2.250.000 kadar kalmıştı.Osmanlı İmparatorluğu içinde Ermeniler resmi bir ayrımcılığa maruz kalmışlardı.Daha çok vergi ödemek zorunda olan ikinci sınıf vatandaşlar olarak değerlendirilmişlerdi.Onların (müslümanların tersine) silah taşıma ve mahkemeler önünde tanıklık edebilme hakları yoktu.Ermenilerin büyük çoğunluğu,düzenli olarak haraç almaya gelen silahlı Kürt göçebelerin şiddetine katlanmak zorunda kalan yoksul köylülerdi.

XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşü ile Ermenilerin durumu daha da kötüleşti;buna bağlı olarak,öteki halklar bağımsızlaştıkları oranda egemenliklerini kazandılar.Yunanistan'ın 1821'de bağımsızlığını ilan etmesi Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanmasının başlangıcını işaret ediyordu.

1877-1878 Rus-Osmanlı savaşı Ermeni sorununun su yüzüne çıkışının başlangıcıdır.Osmanlı İmparatorluğu'nun bozguna uğramasının ardından 1878 Mart'ındaki Ayastafanos Anlaşması Sırbistan,Karadağ ve Romanya'ya bağımsızlık ve Bulgaristan'a özerklik tanıdı.

Ermenistan kendi adına,16. madde uyarınca nüfusunun korunmasını güvenceleyen reformlar elde etmişti.Ermeniler çağın getirdiklerinden fazlasını istememişlerdi.Bu anlaşamaya dayanarak Rusya Osmanlı Ermenistanı'nın bir kısmını ilhak etti ve (işgal ettiği Osmanlı Ermenistanı'nın) öteki kısmından ise ancak reformların uygulanmasından sonra çekileceğini belirtti.

Fakat Almanya ve Avusturya gibi İngiltere de Ermenistan'ın bağımsızlığı kazanacağını tahmin ediyordu.Birkaç ay sonra Ayastafanos Anlaşması'nın revize edildiği Berlin Konferansı'nda İngiliz Salisbury 16. maddeyi,reformların uygulanmasını çok belirsiz kılan 61. maddeyle değiştirdi.Teşekkür olarak Osmanlılar tarafından İngiltere'ye Kıbrıs Adası armağan edildi.

Misillemeler yeniden başladı.Örgütlenen ve hükümetin silahlandırdığı Kürt aşiretleri Ermeni eyaletlerinde,özellikle de bir süre önce Rus ordusunun çekildiği kırsal bölgelerde hiç görülmemiş ölçüde terör saçtılar.

1879'da Sadrazam şöyle bir açıklama yapıyordu:"Bugün,ülkemizin gerek her tür yabancı müdahaleden uzak olmasını isteyen,gerekse tüm bu müdahale bahanelerini dışarıda bırakan İngiltere ile çıkarları aynıdır.Biz Osmanlılar ve İngilizler yalnızca Ermenistan sözcüğünü tanımazlıktan gelmeyeceğiz,ama bu sözcüğü telaffuz eden çeneleri de dağıtacağız.Bu nedenle devletin sağduyusu,bu kutsal amaç uğrunda geleceği güvencelemek için tüm kuşkulu öğelerin ortadan kaldırılmasını gerektirir.Biz,bir orduya ve yeterli silaha sahibiz ve Küçük Asya'da sahip olduğumuz konum çok önemli."

1879'dan itibaren Osmanlının,Sadrazamın sözlerine uygun olarak "Ermeni halkını sonsuza dek yok etmek" niyeti artık daha açık ortaya çıkmıştır.

*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihsel İnceleme,s.111-113.