1923-2023:Yüz yıl sonra Cumhuriyet üzerine düşünmek/Prof. Dr. Taner Akçam*

Eşitsizliğin temelinin Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atıldığının farkında değiliz.Cumhuriyet'in "Kuruluşu"ndan kaynaklı yapısal bir sorunla karşı karşıya olduğumuzu görmüyoruz.New York Times gazetesi,2019 yılında bir proje başlattı ve ABD'nin bilindiği gibi 1776'da kurulmadığını fakat 1619 yılında Afrika'dan getirilen ilk köle grubu ile kurulduğunu iddia etti.Tezleri çok basit:ABD'nin,İngilizlere karşı,yâni anti-emperyalist bir savaşın sonucu özgür ve bağımsız bir ülke olduğu tartışma götürmez.Ama "Kuruluş"un sadece İngilizlere karşı "Bağımsızlık ve Özgürlük" Savaşı ile olduğunu söyleyenler aslında "Kuruluş"un bir başka özelliğinin üstünü örtüyorlar.Amerikan "Bağımsızlık Savaşı" köleliği korumak için de verilmişti.New York Times,bugün Amerika'daki ırkçılığın yaygın olmasının en önemli nedenlerinden birisinin,ırkçılığın (kölelik sisteminin) yapısal olarak Amerika'nın "Kuruluş"unda yer alması,olduğunu ileri sürdü.Türkiye'nin durumunun da buna benzediğini düşünüyorum.

Cumhuriyet'in yüzüncü kuruluş yılına çok az gün kaldı.Ve nasıl bir Cumhuriyet istediğimiz sorusu merkezde duruyor.Nasıl bir Cumhuriyet istiyoruz gerçekten?Aslında bunu çok kolay formüle edebiliriz.Hepimiz,etnik-dinî kimlik ve inançların ötesinde herkesin eşit vatandaşlık hakkına sahip olduğu,demokratik,insân haklarına saygı duyan ve târihinde yaşanmış haksızlıklar üzerine rahatça konuşan ve yaşanmış adâletsizlikleri giderme konusunda adımlar atan bir Cumhuriyet istiyoruz.Bu basit isteklere hayır diyecek yoktur ve herkes ister ama bu yıllardır olmuyor.

Niye olmuyor?Çünkü bugünün en temel probleminin ve onun kaynağının ne olduğunu tam idrâk edemiyoruz.Türkiye'nin bugün en temel problemi,eşitsizliktir ve adâletsizliktir.Bu toplumda vatandaşlar eşit değildir;insânlar aynı haklara sahip değildirler ve adâlet duygusu ciddi ölçüde zedelenmiştir.Sünni Türk vatandaşlar daha eşittir.Alevî,Kürt ve sayıları çok az kalmış olsa da Hristiyan ve Yahudi vatandaşlar eşit vatandaş değildirler.Hepsi,önemli vatandaşlık haklarından yoksundurlar.Bu eşitsizlik ve adâletsizliğin temelleri bu Cumhuriyet'in "Kuruluş"u ile birlikte atılmıştır.Eşitsizlik ve adâletsizlik "Kuruluş"umuzun temel harcıdır,sistemin esasına ilişkin yapısal bir problemdir.

Ana problem vatandaş eşitliğinin sağlanmasıdır

Ama ana iddiam şu;bu topraklarda eşitlik sağlanamayacaktır.Bu mümkün değil.Çünkü bu eşitsizliğin temelinin Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atıldığının farkında değiliz.Cumhuriyet'in "Kuruluşu"ndan kaynaklı yapısal bir sorunla karşı karşıya olduğumuzu görmüyoruz.Konuyu Sol Parti'nin 30 Ağustos videosu örneğinde ele almak isterim.Video'da,"Büyük Zaferin yüzüncü yılı vesilesiyle Mustafa Kemal önderliğinde bağımsız bir Cumhuriyet'in [zaferin] yolunu açan Kurtuluş Savaşı'nı selâmlıyoruz",deniyor.AKP iktidarı Cumhuriyet'in bağımsızlık ve lâiklik ilkelerinin mezâr kazıcısı ilân ediliyor.Ve "Kurtuluş ve Kuruluş"un ilk yıllarına özlemle insânlar mücâdeleye davet ediliyor.

Bu filmi hazırlayanlara sorarsanız size şüphesiz Türkiye'de,eşitlik ve adâlet için mücâdele ettiklerini söyleyeceklerdir.Ve "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarını selâmlayarak ve ona duydukları özlemle bugünkü eşitlik ve adâlet meselesini çözeceklerine inanıyorlar. 

Bugüne kadar tüm siyâsî akımlarca,Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yılları esas olarak "egemenlik hakkı-bağımsızlık" ekseninde ele alındı,alınıyor.Bu nedenle bugünkü eşitsizlik ve adâletsizliğin tohumlarının "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atıldığı görülmüyor.Bu bakış bir tek Sol Parti'ye ait değil,Türkiye'de önemli bir çoğunluk da böyle düşünüyor. 

Ana tezim şu:"Kurtuluş ve Kuruluş" yılları,sadece "egemenlik hakkı-bağımsızlık" ilkesi değil,"vatandaş eşitliği" ve "adâlet" ilkesi ışığında yeniden okunmalıdır."Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarının-"eşitlik" ve "adâlet" ilkesi ışığında yeniden okunması,nasıl bir Cumhuriyet istediğimiz sorusunun cevabıdır.Eğer bu topraklarda demokrasi ve hukûk devleti egemen olsun istiyorsanız,Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluşu"nu,sadece "bağımsızlık" ve "egemenlik hakkı" ile sınırlamayan,onun "eşitsizliği" ve "adâletsizliği" de bağrında taşımış olduğunu söyleyen yeni bir hikâye anlatmanız şarttır.

Sorunun kaynağı:Ezbere bildiğimiz "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi

Görmemiz gereken gerçek şu,hepimizin ezbere bildiği "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi toplumu birarada tutmaya yetmiyor.Vatandaşların önemli bir kesimi kendisini bu hikâyede bulmuyor.Türkiye'de bugünkü siyâsî krizin ana nedenlerinden birisi budur.Hepinizin ezbere bildiği ana hikâye şudur:Bu Cumhuriyet'in "Kurtuluşu ve Kuruluşu","Vatanı bölmek isteyen iç ve dış güçlere karşı verilmiş yoktan bir varoluş savaşıdır".Yâni mesele egemenlik hakkını elde etmek ve bağımsız olmaktır.Bu hikâye hem kapsayıcı değildir hem bugünkü sorunların üstünü örtüyor hem de bugünkü sorunların temelinin "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmış olduğunu görmemizi engelliyor.Önerdiğim basit:Bugünkü eşitsizlik ve adâletsizliğin son bulmasını ve yeni bir Cumhuriyet istiyorsanız,yeni bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesine ihtiyâç vardır.

Oysa bizler kendimizi o denli ezberlediğimiz hikâye ile özdeşleştiriyoruz ki bugünümüze bile bu "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarının gözlüğü ile bakıyoruz.Bugün de "Kurtuluş ve Kuruluş" savaşının hâlâ bitmemiş olduğunu düşünüyoruz.Kendimizi târihin kahramanları ile tanımlayarak,bugünkü sorunları çözeceğimize inanıyoruz.Hâtırlarsınız,1968 sol kuşağı verdikleri mücâdeleyi "İkinci Kurtuluş Savaşı" olarak tanımladı ve kendilerini ikinci Kuva-yı Milliyeciler olarak gördüler.AKP 2000'li yıllarda işbaşına gelince,başta CHP,Ergenekoncular ve kendilerini lâik olarak tanımlayan çevreler (Alevîlerin önemli bir kısmı),AKP'ne karşı "İkinci Kurtuluş Savaşı" çağrısında bulundular ve Kuva-yı Milliyeci olduklarını söylediler.2013 Gezi olayları sonrası kendisine Kuva-yı Milliyeci demek sırası AKP çevrelerine gelmişti.Verdikleri "savaşı" "İkinci Kurtuluş Savaşı" olarak tanımladılar.Özetle,bu anlayış bu topraklarda,temelleri Cumhuriyet'in "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmış vatandaş eşitsizliğini yeniden ve yeniden üretiyor.

1619 York Times projesi

New York Times gazetesi,2019 yılında bir proje başlattı ve ABD'nin bilindiği gibi 1776'da kurulmadığını fakat 1619 yılında Afrika'dan getirilen ilk köle grubu ile kurulduğunu iddia etti.Tezleri çok basit:ABD'nin,İngilizlere karşı,yâni anti-emperyalist bir savaşın sonucu özgür ve bağımsız bir ülke olduğu tartışma götürmez.Ama "Kuruluş"un sadece İngilizlere karşı "Bağımsızlık ve Özgürlük" Savaşı ile olduğunu söyleyenler aslında "Kuruluş"un bir başka özelliğinin üstünü örtüyorlar.Amerikan "Bağımsızlık Savaşı" köleliği korumak için de verilmişti.Özellikle güney eyâletlerinin bu savaşa katılmalarının en önemli nedenlerinin başında,emperyalist-sömürgeci İngiltere'nin kolonilerde köleliği kaldırma ihtimâli geliyordu.Kuzey eyâletleri de Güney'i yanlarına çekmek için köleliğin korunmasının "Kuruluş"un esası olmasını kabul etti.Bu nedenle,Amerika bağımsızlığını ilân ettiğinde,ilk Anayasa'da en az üç maddede köleliği koruyan hükümlere yer verildi.Yâni,bağımsızlık yanında eşitsizlik yani kölelik de bu Anayasa'nın ve kurulan ABD toplumunun "Kuruluş" ilkesi olmuştu.

New York Times,bugün Amerika'daki ırkçılığın yaygın olmasının en önemli nedenlerinden birisinin,ırkçılığın (kölelik sisteminin) yapısal olarak Amerika'nın "Kuruluş"unda yer alması,olduğunu ileri sürdü.ABD'nin "Kurtuluş ve Kuruluş"u bir tek İngilizlere karşı anti-emperyalist mücâdele ile açıklanmamalıydı.Vatandaş eşitsizliğinin -köleliğin,ırkçılığın- yapısal olarak kabul edilmesi bu sürecin başka bir özelliği idi.Dolayısıyla,eğer bugünkü ırkçılık ile mücâdele edilmek ve ortadan kaldırılmak isteniyorsa,"Kuruluş" yıllarına yeniden bakmak ve ırkçılığa da yer veren yeni bir "Kuruluş" hikâyesi anlatmak şarttır dediler.Ve sivil halklar hareketinin önderlerinin de Amerika'nın kurucuları arasında sayılmaları gerektiğini savundular.

Türkiye'nin durumunun da buna benzediğini düşünüyorum.Gerek Sol Parti'nin videosu gerek AKP gerek MHP ve gerekse CHP yâni gerek iktidar ve gerekse muhalefet,"bağımsızlık" ve "egemenlik hakkı" ekseninde kurulmuş bir kurucu değerleri ve "Kuruluş" felsefesini esas alıyorlar.Her kesim diğer tarafı bu kurucu değerlerden sapmakla suçluyorlar.Devlet Bahçeli,Cumhuriyet'in "kurucu değerleri ve 'Kuruluş' felsefesi"ni esas almış yeni bir Anayasa öneriyor.CHP "Atatürk gibi düşünmek" seminerleri düzenleyerek,Atatürk ilkeleri üzerine oturmuş yeni bir Cumhuriyet'ten söz ediyor.Sol Parti de aynı değerlere sıkıca sarılarak bugünkü mücâdelesini sürdüreceğini söylüyor.Ben ise,her tarafın ötekisini sapmakla suçladığı bu kurucu değerler ve "Kuruluş" felsefesinin ana sorun olduğunu savunuyorum.

Eşitsizlik ve adâletsizlik "Kurtuluş ve Kuruluş"un parçasıdır

Bazı örnekler vereyim,"Kuruluş" yıllarında T.C. vatandaşı olan Ermeni,Rum ve Süryaniler eşit vatandaş sayılmadı ve temel vatandaşlık haklarından yoksun bırakıldılar.Bazı rakamlar vereyim;1918 sonrası katliâmlardan kurtularak ana yurtlarına,topraklarına dönen Ermeni ve Rumların sayısı yarım milyona yakındı.Anadolu'da kalanlar,İstanbul'dan hiç ayrılmamış Ermeni ve Rumlarla birlikte sayısı bir milyonu aşan Hristiyan vatandaş vardı.Soru şu:Bu Ermeni ve Rum asıllı vatandaşlara 1918-1923 yıllarında ne oldu?

Cevabı da basit:Bağımsızlık mücâdelesinin sembolü olan Kuva-yı Milliye kuvvetleri,geri dönen insânların köylerine saldırmaya ve bu insânları öldürmeye devam ettiler (bazı örnekler:Osmanlı Arşivi,DH.ŞFR. 104/45-96-127;106-114;108/68);1922'de İzmir'e giren Türk Ordu birlikleri,girdikleri evlerde,"burada Ermeni var mı?","Ermeni kaldı mı?" sorusunu sorarak evlerde Ermeni aradılar (Shoah,Ermeni Soykırımı Sözlü Târih Kayıtları.) Ermeniliğini saklayan kurtuldu,saklayamayan öldürüldü.Hristiyanların ülke içinde seyahat etmeleri yasaklandı,mâllarına el konuldu ve kendilerine zorla sadece çıkışı olan giriş imkânı olmayan pasaportlar verilerek zorla yurtdışına sürüldüler.1918 sonrası geri dönmelerine izin verilen ve Lozan Antlaşması'nda geri dönmeleri bir hak olarak tanınan bu vatandaşlara ülkeye giriş hakkı yasaklandı.1920 Nisan'ında Ankara'da toplanacak Meclis için yapılan ara seçimlere Hristiyan vatandaşların katılmaları engellendi [Mustafa Kemal'in 17 Mart 1920 târihli tamimi,"Anasırı gayrı Müslime intihâbâta iştirâk ettirilmeyecektir."] 

1915 Eylül'ünde Ermeni mâllarına zorla el koyan bir kânûn çıkartılmıştı.Bu kânûn 12 Ocak 1920'de Osmanlı hükûmeti tarafından kaldırıldı.El konulan,yağmalanan mâlların geri verilmesi kabul edildi.Daha sonra bu kânûn Sevr Antlaşması'nın 144. Maddesi oldu.1919 yılında,İstanbul'daki işgâlci İngiliz Fransız kuvvetleri,Osmanlı hükûmeti ile birlikte çeşitli karma komisyonlar kurdular.Sevr Antlaşması'nın 142. Maddesi'ne de giren bu komisyonlar Anadolu'ya dağıldı.Komisyon üyeleri gittikleri yerlerde,yerel yöneticilerden iki şeyi yerine getirmelerini istediler.Birincisi,el konulmuş Hristiyan mâllarının sahiplerine geri verilmesi.İkincisi savaş dönemi katliâmlarına katılmış suçluların isimlerinin verilmesi ve tutuklanması.İşgâl güçlerinin bu talepleri,Anadolu'da katliâmlara katılmış ve Ermeni,Rum ve Süryani mâllarını yağmalamış kişileri "Bağımsızlık Savaşı"na katmaya itti. 

"Bağımsızlık Savaşı"nın sembolü olan Meclis ve Ankara hükûmeti,14 Eylül 1922 târihinde Ermeni mâllarının geri verilmesine ilişkin 12 Ocak 1920 târihli kânûnu iptal etti ve İttihat ve Terakki'nin 1915 yağma kânûnunu yeniden yürürlüğe soktu.Sınırlı sayıda da olsa,mâllarını geri almış olanların mâllarına yeniden bu kânûn gereği el konulmaya başlandı.Önce,12 Kasım 1922'de gayrimüslimlerin kendilerine ait taşınmazları yurtdışına gitmeden satmalarına izin verildi.Ama daha sonra mâllarını satmadan gitmeleri görüşü ağırlık kazandı ve 14 Aralık 1922 târih ve 2081 sayılı kararla gayrimüslimlerin gitmeden evvel taşınmazlarını satmaları yasaklandı.Yâni mâlların yağma ve tâlânı devlet eliyle devam etti.Daha sonra çıkartılacak değişik kânûnlarla (31 Mart 1926;6 Ekim 1927;4 Haziran 1932) bu insânların memur olmaları veya bazı meslekleri icrâ etmeleri yasaklandı.Ülkede tam bir apartheid-eşitsizlik rejimi kuruldu.(Konuya ilişkin ayrıntılı bilgiler:Taner Akçam & Ümit Kurt,Kânûnların Rûhu,İletişim Yayınları.)

Özet,ezbere bildiğimiz "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi aynı zamanda bu ülkenin Hristiyan vatandaşlarının,vatandaşlık haklarının yok edilmesi târihiydi.Yeni ve eşitlikçi bir Cumhuriyet istiyorsak,kânûnlara sızmış idârî yapımızın köşe taşlarını oluşturmuş bu "Kurtuluş ve Kuruluş" felsefesi ile hesaplaşmak zorunda olduğumuz ortadadır.

Kürtler için de durum farklı değil

Bu ülkenin Kürt ve Alevî vatandaşları açısından da durum farklı değil.Bizlere ayaklanma-isyân olarak anlatılan 1921 Koçgiri,1925 Şeyh Said,1930 Ağrı ve 1938 Dersim aslında Kürtlerin,Dersimlilerin Türklerle eşitlik arayışlarıdır.Ana sorun,Cumhuriyet'in kurucu kadrolarının,Sünni-Türk olmayan vatandaşların eşitlik haklarını kabul etmemeleriydi.Sünni Türk çoğunluk,Sünni ve Türk olmayanlarla eşit ve eşdeğer koşullarda yaşamayı kabul etmedi ve bugün de etmiyor.Alevîler bu nedenle inançlarına eşit muamele istiyorlar.Vatandaş eşitliğinin kabul edilmemesinin temelleri İslâmî "Millet-i Hâkime" ilkesine bağlı olarak çok daha gerilere gitmekle beraber,"Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmıştır.Ve bu eşitsizlik bugün ülkenin hukûk sisteminin içine bir nakış gibi işlenmiştir. 

Târihe bu gözle bakarsak göreceğiz ki,Osmanlı döneminde Ermeniler,Süryaniler ve Rumlar,Cumhuriyet döneminde Alevîler,Kürtler ve Çerkesler eşit haklara sahip olmak dışında bir talepte bulunmadılar.Fakat biz târihimizi sadece egemenlik hakkı ve bağımsızlık kategorileri ile açıkladığımız için,"Kuruluş" döneminin Ermeni ve Rum vatandaşlarını işbirlikçiler olarak ilân ediyor ve eşitsizlik üzerine kurulmuş bir yapıyla karşı karşıya olduğumuzu göremiyoruz.

"Kuruluş" dönemine sadece "bağımsızlık" değil "eşitlik ve adâlet" ekseninden bakmamayı öğrenirsek,Koçgiri'yi,Pontus'u,Şeyh Said'i,Ağrı'yı ve Dersim'i eşitlik uğruna verilmiş mücâdeleler olarak okumamız mümkündür.Örneğin,Şeyh Said hareketi ya dinci ve gerici bir ayaklanma ya da dinî rengi olmakla birlikte Kürtlerin millî ayaklanması olarak bilinir ve tartışılır.Oysa Şeyh Said hareketine geniş bir Hristiyan katılımı vardır.Mahkeme edilmeden öldürülenler ve çeşitli hapis cezâlarına çarptırılanlar hariç,on'un üzerinde Süryani ve üç Ermeni bu ayaklanmaya katıldıkları için idâm edilmişlerdir.Ayaklanma sonrası ise 10 bin civârında Ermeni Suriye'ye kaçmıştır.Bugüne kadar pek bilinmeyen bir başka gerçek ise,Şeyh Said Ayaklanması sırasında,Batı Anadolu'daki Çerkes köylerine karşı da askerî tedbirler alındığıdır.Ağrı,sadece bir Kürt başkaldırısı değildir,bir Ermeni başkaldırısıdır da...

Eğer Cumhuriyet'in Türkleri ve yöneticileri,diğerleri ile eşit yaşamayı kabul etselerdi eşitlik ve adâlete ilişkin ne dünkü ne de bugünkü sorunların hiçbirisi yaşanmayacaktı.Bunu görmek için ise dünü ve bugünü sadece ulusal egemenlik perspektifinden okumaktan vazgeçmek,eşitlik ve adâlet fikri etrafında okumayı öğrenmek gerekir.Ancak eşitlik ve adâlet ekseninde okunan ve hâtırlanan bir târih sayesinde,hem o dönemde dışlananların varlığını anlarız,onların hikâyelerini "Kuruluş" hikâyesinin bir parçası hâline getirebiliriz hem de bugün eşitliği esas almış bir vatandaşlık hukûku geliştirebiliriz.

Son söz:İhtiyâcımız olan toplumsal sohbettir,dinlemeye hazır olmaktır. 

Sünni Türkler dışındakiler sadece vatandaşlık haklarından mahrûm kalmadılar.Onların hikâyeleri de unutturuldu.Çektikleri acılar,yıkımlar yok sayıldı.Nüfusunu önemli bir kesiminin acısını,yıkımını yok sayan,onlara en temel vatandaşlık haklarını vermeyen bir Cumhuriyet kuramazsınız,kurarsanız da çöker.Nüfusun önemli bir kesimi eğer anlattığınız "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesinde kendilerine ait bir şey bulamazlarsa kendilerini o topluma ait hissetmezler ve bu dağılmanın ilk habercisi olur.Bu nedenle,"eşitliği ve adâleti" merkezine almış,Hristiyan'ın (Ermeni,Rum,Süryani),Yahudi'nin,Alevî'nin ve Kürd'ün çektiği acıları kabul eden,bu acıları "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesine entegre eden bir bakış şarttır.Zaferlerin ve kahramanlıkların değil çekilen acıların kendisini bulabildiği bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi gerekiyor.

Bunu "diğerini dinlemeye hazır olmak" olarak tanımlamak istiyorum.Türkiye ciddi bir sohbet susuzluğu çekmektedir ve toplumsal sohbet kaçınılmazdır.Eşitsizliğe ve adâletsizliğe kurbân gitmişlerin hikâyelerini dinlemek ve bu hikâyeleri "Kurtuluş ve Kuruluş"un bir parçası yapmak şarttır. 

Önerdiğim,sadece yeni bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi değildir.Bunun da ötesinde,"Kuruluş"tan bu yana eşitlik ve adâlet için mücâdele eden insânların da bu ülkenin ve de yeni Cumhuriyet'in kurucuları sayılmaları gerekiyor.Koçgirili Alişer,Ağrı direnişinin sembolü İhsan Nuri,Dersim'in efsâneleşmiş önderi Seyyid Rıza,Hrant Dink ve Tahir Elçi bu yeni eşitlikçi ve adâleti esas almış Cumhuriyet'imizin kurucuları olarak ilân edilmelidir. 

Eşitsizliği ve adâletsizliği ortadan kaldıracak bir Cumhuriyet için,yeni bir "Kuruluş" hikâyesi anlatmak ve onun yeni kurucularını ilân etmek şarttır...

(Not:Bu yazı 17 Aralık 2022'de Yeryüzü Güncesi grubunda yapılan konuşmadır.Konuşmayı bu bağlantıdan [https://www.youtube.com/watch?v=X-aNKUPDOos] izleyebilirsiniz.

*Prof. Dr. Taner Akçam,1923-2023:Yüz yıl sonra Cumhuriyet üzerine düşünmek,Agos,30 Aralık 2022.

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/27968/1923-2023-yuzyil-sonra-cumhuriyet-uzerine-dusunmek

Savaşa dâir bütün yanlışlarınızı düzeltiyoruz/Sevan Nişanyan*

Rusların satrançta Amerikalılardan çok daha başarılı olduğu gerçeği akılda tutulmalıdır.

İddia 1:Rusya egemen bir ülkeye saldırmıştır.Gerekçesi ne olursa olsun suçtur ve lânetlenmelidir.

Cevap:Uluslararası hukûkta böyle bir kural geçmişte var mıydı bilmiyorum,ancak eğer var idiyse son dönemde yürürlükten kalkmış olduğu açıktır.ABD ve müttefikleri 1999'dan bu yana Sırbistan,Irak,Afganistan,Lübnan,Somali,Libya,Suriye ve Yemen'e gerek havadan bombalama,gerek askerî işgâl veya yerel saldırganları silâhlandırma yoluyla saldırmış ve bundan dolayı herhangi bir yaptırıma marûz kalmamıştır.Kezâ Türkiye egemen devletler olan Kıbrıs ve Suriye'yi istilâ ve işgâl etmiştir.Bazı devletlerin serbestçe ihlâl edebildiği kuralların evrensel geçerliğe sahip olduğu iddia edilemez.

Mesele sadece emsaller meselesi değildir.Herhangi bir ülkenin diğerine fiilen saldırmasa dahi düşmânca eylemlere başvurması,tehdit oluşturacak şekilde silâhlanması veya düşmân ittifaklara katılması da devletler arasındaki dostane (kurallı) ilişkilerin ortadan kalkması anlamına gelir.Tehdide marûz kalan ülkenin böyle bir durumda iş işten geçinceye kadar pasif kalması beklenemez.Saldırı bazen savunmanın tek makûl yöntemi olabilir.

Bir devletin kendi vatandaşı olan azınlık topluluklarını ezmeye,yurtlarından sürmeye veya yok etmeye yönelik eylemleri,geleneksel diplomaside çoğu zaman geçerli savaş sebebi sayılmaz.Ancak bu kuralın da son dönemde ortadan kalkmış olduğu görülüyor.Sırbistan'ın bombalanması için ileri sürülen gerekçe Kosovo'daki Arnavut azınlığın ayrılma talebiydi.Kıbrıs'ta Türklere yönelik tehditler Türkiye'nin bu ülkeyi işgâline gerekçe sayılmış,Irak'ın Kürtlere,Çin'in Uygurlara,Myanmar'ın Rohingyalara yönelik uygulamaları çeşitli düşmânca girişimler için yeterli sebep kabul edilmiştir.

Demek ki "egemen bir ülkeye askerî saldırı düzenlemek yanlıştır" tezi genel bir doğru olarak ileri sürülemez.

İddia 2:Rusya'nın Ukrayna'ya saldırması için haklı bir sebep yoktu.

Cevap:NATO takriben 2002 yılından itibâren Rusya'yı "düşman devlet" (hostile power) ilân etmiş ve gitgide artan bir dozda savaş ihtimâlini ve savaş hazırlığını imâ eden eylem ve söylemleri benimsemiştir.Ukrayna'nın 2014'ten itibâren açıkça dile getirdiği NATO'ya katılma talebi,bu ülkenin Rusya'ya düşmân bir askerî ittifakta yer alması anlamına gelir.Ukrayna yönetimi bununla yetinmeyip 2022 başında ülkeye nükleer silâhların konuşlandırılmasını talep etmiş ve bu talep özellikle İngiltere tarafından hararetle desteklenmiştir.İlâveten ABD Silâhlı Kuvvetleri'nin ülkede biyolojik savaş amacıyla kullanılabilecek otuz kadar tesis kurduğu bilinmektedir.Bunlar savaş eylemidir ve karşı güç kullanımını meşrû kılarlar.Görünürde açık bir saldırı yoktur.Ancak bir gün ansızın Ukrayna'nın NATO'ya katıldığı ve nükleer füzelerle donatıldığı ilân edildiğinde,Rusya'nın dünyâ savaşı çıkarmadan kendini savunma imkânı ortadan kalkmış olacaktır.

Ukrayna nüfusunun yüzde 30 küsûru kendini Rus olarak tanımlamaktadır.Konuşulan dil itibâriyle Rus sayılabileceklerin oranı daha da yüksektir.Buna rağmen 2014'te kanlı bir darbeyle başa geçen Ukrayna yönetimi ülkedeki Ruslara yönelik gerek resmî kurumlar gerek gayri-resmî silâhlı gruplar aracılığıyla ağır bir baskı politikası uygulamış,Rus yanlısı siyâsî parti ve liderleri tasfiye etmiş,Rusça eğitimi sınırlamış,Rusça yayınları yasaklamıştır.Yönetimde etkili olan militan gruplar,hattâ hükûmet mensûbu bakanlar (meselâ İçişleri Bakanı Arsen Avakov),Rusları öldürmeyi,yok etmeyi,ülkeden sürmeyi,kadınlarının ırzına geçmeyi savunan söylemleri açıkça dile getirmiştir.Darbeden sonra bağımsızlık ilân eden iki vilâyete karşı sekiz yıldan beri son derece kanlı bir savaş sürdürülmüştür.

Bu çerçevede değerlendirildiğinde Rusya'nın saldırı gerekçeleri en azından Türkiye'nin 1974'te Kıbrıs gerekçeleri kadar meşrûdur.Hattâ daha meşrûdur.Çünkü Kıbrıs'ta Türk azınlığın oranı yüzde 30+ değil yüzde 18'di.Rum militanlarca katledilen Türk sayısı 14.000 değil onlar düzeyindeydi.Ayrıca Kıbrıs'ta Türkçe yasaklanmamıştı,devletin resmî dillerinden biriydi.

İddia 3:Rusya iki ili savunmakla yetinebilirdi,Kiev'e saldırması için sebep yoktu.

Cevap:Rusya'nın Donetsk ve Lugansk'a girmesi,ABD ve müttefiklerinin Rusya'ya karşı düşmânca yaptırımları açısından bugünkünden farklı bir sonuç doğurmazdı.Artı,"saldırıya uğramış ülke" konumunu ileri süren Kiev rejiminin NATO şemsiyesi altına girmesi ve muhtemelen nükleer silâhlar dâhil askerî desteklerle donatılması kaçınılmaz olurdu.Rusya'nın iki cumhuriyeti ilhâkı Rusya'nın askerî ve diplomatik konumunu güçlendirmez,radikal bir şekilde zayıflatır.

İddia 4:Savaş sebebi ne olursa olsun Rusya'nın sivilleri öldürmesi,şehirleri bombalaması kabul edilemez.Rus Ordusu doğum hastanesini,sinemaları,camileri,alışveriş merkezlerini top ateşine tutmuştur.

Cevap:Savaşlarda sivil zâyiât olur.Acı bir gerçektir.Kınanmalıdır.

ABD ve müttefiklerinin Sırbistan,Irak,Afganistan,Libya ve Yemen'de askerî hedef gözetmeden şehirleri ve sivil tesisleri bombalaması bu husûsta son yılların en çarpıcı insânlık suçları arasındadır.Kezâ Suriye,Afganistan,Somali ve diğer ülkelerde sivil militanların iç savaşı körükleyecek sûrette silâhlandırılması,havadan bombardımana oranla daha yıkıcı sonuçları olan bir savaş suçu sayılmalıdır.

Rusya Ukrayna'da bugüne dek havadan bombardıman ve uzun menzilli füzeleri sadece askerî tesislere karşı kullanmıştır.Şehirler ve sivil yerleşimler havadan bombalanmamıştır.Şu âna kadar inandırıcı kaynaklarca teyit edilen sivil zâyiât yüzler veya alçak binler düzeyindedir.Bu zâyiâtın ne kadarına Rus Ordusu'nun,ne kadarına ülkenin Rus sivil halkını meşrû hedef sayan Ukrayna milislerinin yol açtığı açık değildir.

Batı yanlısı medyada sansasyonel bir şekilde haberleştirilen saldırılar savaş propagandasından öte bir değer taşımıyor.Cami saldırısının yalan haber olduğu ilk günden anlaşılmış fakat bu husûs Batı yanlısı medyada göz ardı edilmiştir.Mariupol'deki doğum hastanesi ile Kiev'deki alışveriş merkezinin askerî karargâh veya sığınak olarak kullanıldığı bizzat Batı basını tarafından (satır arasında) teyit edilmiştir.Mariupol'de sivillerin sığındığı sinemanın Ruslar değil Ukrayna milisleri tarafından bombalandığını katliâmdan kurtulan mülteciler ifâde etmektedir.

Mariupol ve Harkov kentlerinin yerle bir edildiğine ilişkin sansasyonel haberler,son günlerde bu iki kentten yayınlanan drone görüntüleriyle yalanlanmıştır.Tahrip edilmiş binaları gösteren münferit görüntüler kamuoyunda duygusal tepkiler yaratabilir fakat genel durum hakkında bilgi vermez.

İddia 5:Ruslar sivil halkın tahliyesini önlemektedir.

Cevap:Bu iddia askerî açıdan anlamsızdır.Rus stratejisinin,sivil halkın kaçmasını sağlayarak geride kalan askerî kuvvetleri ve silâhlı milisleri yalıtmak olduğu anlaşılıyor.Nitekim Doğu Ukrayna'da sivil halkın belki yarıdan fazlasının yavaş ilerleyen Rus cephesinden kaçmaya fırsat bulmuş olduğu söylenmektedir.Mariupol kuşatmasında Rus Ordusu,sivil kılığına girerek kaçmaya çalışan Ukrayna milislerini önlemeye çalıştığı için Batı yanlısı basında suçlamalara marûz kalmıştır.

Kezâ Gomel müzakerelerinde Rus tarafının Doğu Ukrayna'nın Rus halkını savaş süresince Rusya'ya tahliye etme önerisi Ukrayna hükûmetince reddedilmiştir.

İddia 6:Rus Ordusu Ukrayna'da batağa saplanmıştır,ilerleyememektedir.

Cevap:Savaşın ilk günlerinde Rusya'nın yıldırım savaşı ile Kiev'i birkaç günde ele geçireceği beklentisi yaygındı.Bu beklenti gerçekleşmemiş veya gerçekleştirilememiştir.Savaşın üçüncü gününden bu yana Rus Ordusu son derece temkinli bir harekâtla her gün kontrolü altındaki sahayı genişletmektedir.Ukrayna Hava Kuvvetleri ve Donanması savaşın ilk günlerinde devre-dışı bırakılmıştır.Doğudaki Ukrayna kuvvetlerinin batı ile irtibâtının kesilmesine ramak kalmıştır.

Rusların yavaş ilerlemesinin nedeni askerî yetersizlik olabileceği gibi,belki sivil halkın kaçışına fırsat tanımaya yönelik bilinçli bir strateji de olabilir.Bilhassa Rus Hava Kuvvetleri'nin savaşın başından beri hemen hiç kullanılmamış olması gibi şaşırtıcı bir olgu böyle bir plânlamayı akla getirir.

Her hâlükârda Rusların satrançta Amerikalılardan çok daha başarılı olduğu gerçeği akılda tutulmalıdır.

İddia 7:Ukrayna halkının kahramanca direnişine saygı gösterilmelidir.

Cevap:Ukrayna halkının şimdilik yüzde onu (4 milyon kişi) yurtdışına kaçmıştır.Askerlik yaşındaki erkeklerin çıkışına izin verilmediği için gerçekte kaçmak isteyen ve imkân bulursa kaçacak olanların sayısının bundan çok daha yüksek olduğu varsayılabilir.Yurt-içinde savaştan kaçanların sayısı on milyon kişi olarak tahmin edilmektedir.

Romanya,Bulgaristan,Moldova ve Yunanistan gibi ülkelere sığınan mültecilerle yapılan söyleşilerde kaçanların büyük kısmının -belki yüzde 80 gibi bir oranın- savaştan Zelensky hükûmetini ve fanatik Ukrayna milliyetçilerini birincil sorumlu saydığı görülmektedir.Hemen oybirliğiyle dile getirilen görüş "Ukrayna ve Rus halklarının kardeş olduğu" yönündedir.(Putin'i suçlayanlar da az değildir.)

Ukrayna Ordusu'nun düzenli birliklerine mensûp askerlerin savaşmaktan kaçındığı ve ilk fırsatta teslim olduğu bilgisi Rus tarafınca ileri sürülmektedir.Bu iddianın doğruluğunu bu aşamada teyit etmek mümkün görünmüyor.Ancak Mariupol,Nikolayev ve Harkov'da etkili bir şekilde savaşan birliklerin düzenli ordu birlikleri değil NATO ülkeleri tarafından örgütlenen,eğitilen ve silâhlandırılan milliyetçi milis grupları olduğu konusunda Batılı ve Rus kaynakları büyük ölçüde mutâbakat içindedir.

İddia 8:Rusya Ukrayna'yı yenmeyi başarsa da Batılı devletlerin ekonomik yaptırımlarına direnemez.

Cevap:Bu doğru olabilir.Ancak yaptırımların, a) Batı ittifakına ve özellikle Avrupa'ya ilişkin hangi sonuçları doğuracağı ve b) önemli bazı Asya ülkelerinin tavrını nasıl etkileyeceği henüz açık değildir.

Rusya yaptırımlara karşı şimdilik son derece yumuşak bir tepki göstermiş,Avrupa'ya gaz ve petrol sevkiyatını kesmeye niyetli olmadığını bildirmiş,Batı bankalarında bulunan 300 milyar dolar rezervine el konduğu hâlde vadesi gelen tahvillerini dolarla ödemeye devam etmiştir.Bu "dostane" politikanın,Avrupa ülkeleriyle el altından sürdürülen birtakım pazarlıklarla ilgili olması pekâlâ mümkündür.

Daha önemlisi,kilit bir dizi Asya ülkesi,beklentilerin aksine,yaptırımlar konusunda şimdilik ABD'ne karşı ve Rusya'dan yana bir tavır takınmıştır.Türkiye,Suudi Arabistan ve BAE,Çin,Hindistan ve hattâ İsrail bu meyanda sayılabir.Özellikle Hindistan'ın 1947'den bu yana ilk kez cân düşmânı Pakistan'la uluslararası bir meselede aynı safta yer alması düşündürücüdür.

Sonuç olarak ekonomik savaşın ABD'ne mi Rusya'ya mı daha çok zarar vereceği henüz belirsizliğini korumaktadır.

İddia 9:ABD-karşıtı görüşler Rus propagandasının ürünüdür.

Cevap:Savaşın bu âna kadarki en çarpıcı olgularından biri,hattâ başlıcası,Rus propagandasının -kamuoyunu iknâ etme çabasının- olağanüstü zayıflığıdır.Dünyâ medyasının neredeyse tümü ABD yanlısı savaş propagandasının etkisi altındadır.Batı medyası onyıllardan beri görülmemiş bir şekilde ortak bir anlatı çevresinde coşkuyla birleşmiştir.Rusların -haklı olmasa bile en azından- makûl sayılabilecek karşı tezleri hemen hiç duyulmamaktadır.İlginçtir ki Rusya dâhilinde dahi savaşı önemseyen veya haklı gösteren sesler son derece cılız çıkmaktadır.

Bu koşullarda,dünyâ haberleriyle ilgilenen aklı başında birinin Rus propagandasından nasıl ve neden etkilenmiş olabileceğini anlamak mümkün değildir.

İddia 10:Rusya gırtlağına kadar yolsuzluğa batmış oligarkların egemen olduğu bir ülkedir.

Cevap:Doğrudur,öyledir.Eski Sovyet ülkelerinin hepsi öyledir.Ukrayna da öyledir.Şu farkla ki,Ukrayna'nın aksine Rusya oligarklarının kendilerine bağlı silâhlı milis güçleri yoktur.Ya da varsa,iç politikada Ukrayna'dakiler kadar etkin değildir.Örneğin Ukraynalı oligark Igor Kolomoyski gibi emrindeki bir televizyon oyuncusunu cumhurbaşkanı seçtirme güçleri yoktur.Ayrıca Rus oligarşisi ülkedeki çeşitli etnik ve dinî kimlikler konusunda -Ukrayna'nın ve diğer Sovyet ülkelerinin hemen hepsinin aksine- son derece kapsayıcı ve önyargısızdır.Milleti,devleti ve özellikle Rusları tâlân eden Ukrayna oligarklarının aksine,milleti ve devleti tâlân etmekle yetinirler.

Oligark tabirini "devlet organlarıyla özel ilişkileri sayesinde büyük servete kavuşan ve bu serveti siyâsî ve finansal güçlerini artırmak için kullanan kişi" olarak tanımlayabiliriz.Batı ülkelerinde bu nitelikteki kişiler genellikle birey değil tüzel kişilik adıyla tanınırlar (Boeing,Exxon,BlackRock,Amazon vs.) ABD'nin tanıma uyan en zengin üç oligarkının net kişisel varlığı Rusya'nın önde gelen 113 oligarkının net varlığına eşittir.Hükmettikleri tüzel kişilikler açısından bakıldığında aradaki fark bunun on katından fazladır.

İddia 11:Rusya diktatörlüktür.Diktatörlükle liberal demokrasilerin savaşında ikincisinden yana olmalıyız.

Cevap:Münferit siyâsi muhaliflere uygulanan baskılar açısından ABD ile Rusya'nın uygulamaları arasında kayda değer bir fark yoktur (bkz. Assange,Snowden,Donziger,Guantanamo vs.) ABD cezâevi nüfusunun genel nüfusa oranı Rusya'nın iki katı kadardır.ABD'nde her yıl polis tarafından öldürülen kişi oranı da çeşitli tahminlere göre Rusya'nın on ilâ yirmi katı olabilir.İdâm cezâsı ABD'nde uygulanmakta,Rusya'da 1996'dan bu yana uygulanmamaktadır.

ABD kültüründe ifâde özgürlükleri geleneksel olarak geniş yer tutardı.Ancak bunlar son yıllarda a) üniversitelerde ve yayın kuruluşlarında norm-dışı görüşlere yönelik gitgide sertleşen baskılar ve b) dijital medyada çığırından çıkan sansür nedeniyle radikal olarak kısıtlanmıştır.Rusya'da yayın dünyâsı Türkiye'yi andıran resmî ve gayri-resmî baskılara marûzdur.Buna rağmen,Türkiye'deki gibi,belli çizgiler dâhilinde sert muhalefet yapan yayın organlarının yaşamasına izin verilmektedir.Rusya'da gazeteci sayısı nüfusa oranla ABD'nin dört katı (102 bin vs. 54 bin),basılı gazete sirkülasyonu yine nüfusa oranla iki katıdır (günde 22 milyon vs. 24 milyon.)

Rusya'da siyâsî iktidar,tıpkı ABD'ndeki gibi,görünürde serbest çok partili seçimlerle belirlenmektedir.2018 başkanlık seçiminde üç siyâsî parti tarafından desteklenen Vladimir V. Putin oyların yüzde 76'sını,çeşitli ölçülerde Putin rejimine muhalif olan yedi aday yüzde 23'ünü almışlardır.ABD'nde tüm kilit konularda birbirinin eşi politikaları savunan (ve her hâlükârda seçim sloganları ile iktidardaki uygulamaları arasında mantıkî bir bağ bulunmayan) Coca Cola ve Pepsi Cola partileri genellikle oyların yüzde 98 ilâ 99'unu alırlar.

Bu verilerden,iki ülkeden hangisinin daha fazla "diktatörlük" veya "liberal demokrasi" olduğuna dâir net bir sonuca ulaşmak mümkün değildir.

İddia 12:Nişanyan Ermenistan yanlısı olduğundan Rusya'yı savunuyor.

Cevap:Ermenistan halkının genellikle Ukrayna'ya sempati duymadığı gerçektir.Buna karşılık bir-iki aşırı görüşlü kişi dışında Rusya'nın müdâhalesini savunan kimseye rastlamadım.Konuştuğum kişilerin büyük çoğunluğu,savaşın Ermenistan'a verebileceği zararlardan dolayı kaygı içindedir.Her hâlükârda bugüne dek yaşadığı ülkelerin resmî-millî görüşüne boyun eğmemeyi şiâr edinmiş bir kimsenin bu yaştan sonra neden tavrını değiştirmek isteyeceğini anlamak zordur.

Vicdânını ve aklını kişisel çıkarına kurbân etmeye razı olacak birinin bu savaşta takınacağı tutum bellidir.Pazar sohbetlerimi izleyenlerin sayısı son dört haftada yüzde 30 oranında düştü.Patreon destekçilerinin sayısında da kaygı verici bir azalma var.Çıkarını gözeten biri bu durumda ne yapar?Susar.Ya da sürünün çağrısına uyup göze batmamayı seçer.

Merak etmeyin,yapmam öyle şey...

*Sevan Nişanyan,Savaşa dâir bütün yanlışlarınızı düzeltiyoruz,23 Mart 2022.

https://nisanyan.substack.com/p/savasa-dair-butun-yanlslarnz-duzeltiyoruz