6-7 Eylül 1955

"Her Türk Sizin Gibi Olmalı"

O günlerde her vilayette Yunan aleyhtarı mitingler yapıldı,bağırdılar çağırdılar.Radyolarda,"Palikarya geliyoruz" çığlıkları attılar...Halkı kışkırttılar.

6 Eylül günü,Karaköy'de Reşat Bey adında bir adamın dükkanını yapıyordum.Akşam gazeteleri yeni çıkmıştı."Selanik'te Atatürk'ün evine bomba atıldı" diye yazıyordu gazeteler.Bu haberlerle fitili ateşlemiş oldular ve saldırdılar,yağmalar başladı tüm İstanbul'da.

Ben büyük endişeyle,doğru Kumkapı'ya gittim.Kumkapı'da Çapari Sokak 19 numarada dükkanım vardı.Demokrat Parti ilçe örgütü de benim dükkanın üst katındaydı.Orada Tevfik Bey adında bir adam vardı,akşama kadar ilçe örgütünü beklerdi.Akşam üzeri bir de baktım,Kumkapı meydanında manavlık yapan bir Rum'un dükkanını kırıyorlar,Demokrat Partili Tevfik Bey de çeşmenin yanında kışkırtıcılık yapıyor.

Yedikule'de Gençağa Caddesi'nde oturuyordum.Gedikpaşa'dan yeni taşınmıştım oraya.Büyük oğlum henüz altı aylıktı.Yedikule'de çok Rum yaşıyordu o yıllarda.Ben de kaygılandım,hemen dükkanı kapattım,koşturdum eve.Anarşist Nevzat'la beraber.O da benim dükkanla aynı sokağın içindeki bir evde oturuyordu,sevgilisi Tatar Sabahat ve Murat adında bir arkadaşıyla beraber.Kumkapı'dan Yedikule'ye koşa koşa gittim.Ayakkabının ökçesi düştü yolda.Kapıdan içeri girdim.Baktım,bizim sokağın köşe başında da başlamıştı patırtı...

Annem de şaşırmış,"Ne oluyor,bunlar gene niye kudurdu?" diyor.Haberi yok daha olanların hepsinden.Durumu anlattım.Bir bayrak uydurduk pencereye asmak için...Eşim Ağavni'ye,rahmetliye,"Sen çocuğu al yukarı çık",dedim.Annem de bir müslüman kadının verdiği beyaz bir yazmayı bağladı başına.Kadıncağız benzer olayları daha önce de yaşadığı için ne yapması gerektiğini biliyordu.Kapıyı pencereyi açtık...

Mahalle sakinleri ev sahibini tanıyorlar ama,yeni taşındığım için benim kim olduğumu bilmiyorlardı.İki ağızlı kısa bir bıçak vardı,onu göğsüme koyduktan sonra bir sandalye attım kapının önüne,oturdum.

Yağmacıların lideri Türk bayrağını boynuna peşkir gibi asmış,önden yürüyor,güruh arkasından geliyordu.Girdikleri her yeri kırdılar döktüler,kırdılar döktüler...Bütün cadde kırık eşya parçalarıyla doldu,yatak yorgan kırpıntıları filan...Bir eve bir iki grup girip çıktı mı,ev mağaraya dönüyordu zaten.Sadece Rum evlerine değil hristiyan olarak bildikleri herkesin evine,dükkanına saldırıyorlar,yağmalıyorlardı.Ne de olsa hepsi gavur,birbirinden farkı yok diyerek...Bu sırada bir kadın çıktı evinden çığlıklar atarak,yan sokağın içine daldı,ağlayarak gidiyor.Genç bir kadın,ne yaptılarsa kadına,bilmiyorum.Yedikule Caddesi'nin üzerindeki Rum kilisesini ateşe verdiler.Kıvılcımlar bizim evin üstüne doğru geliyordu.

Üç kişi geldi caddenin ortasına,biri sarışın sarkık bıyıklı,Arnavut tipli.Kendi aralarında konuşuyorlar,arada bir de bizim eve bakıyorlardı.Ben anladım,konu bizim ev.Bir kere de kırıp dökmeye başladılar mı,önüne geçilemiyor.Hemen gittim,elimi koydum adamın omuzuna.Döndü baktı,"Ne oluyor?" dedi."Şu üçünüzün arasındaki konu bu evdir,bu evin sahibi Ermeni'dir,ama şimdi Florya'da yazlıktadır.Üst katta o oturur,ama aşağıda ben oturuyorum.Hatırlatıyorum,aşağıda ben oturuyorum",dedim.Adam bana,sen kimsin,diye de sormadı.Yeni taşınmış olmanın avantajını kullanıyorum.Ermeni olduğum bilinseydi,beni sağ bırakmazlardı.Biraz da o yağmacılardan toplandı kapının önüne,onlara kahve pişirdi annem,tam müslüman bir kadın havasında,ikram etti.

Akşam saatlerinde köşe başından düdük sesi geldi...Yavaş yavaş kaçışmaya başladılar,kiminin koltuğunun altında makine başlığı,kimisinde halı...Bulduklarını alıp kaçıyorlar.Bir de baktık yanında askerlerle bir yüzbaşı geldi,kahve fincanı da elimde.Bana aynen şöyle dedi:"Delikanlı,tebrik ederim sizi,kahve içmenin zamanını iyi bilmişsiniz.Kutlarım sizi,her Türk sizin gibi olmalı.Ama artık askeriye bu işe el koydu,kahvenizi lütfen içeride için"."Ooo Türk subayına saygımız sonsuzdur" filan diyerek bir diskur geçtim.Kapıyı kapattım,içeri girdim.Eve girdim ama,ev başıma yıkılıyor sanki.

Sabah oldu,kimse dışarı çıkmıyor.Karşıdan bir pencere açıldı.Bir adam çıktı pencereye,bana baktı,"Tebrik ederim seni delikanlı,paçayı iyi kurtardın,kurnaz delikanlıymışsın",dedi.Adama kızdım kendi kendime.Demek adam biliyormuş benim kimliğimi.Yıllar sonra öğrendim ki,bana bunları söyleyen o adam polismiş.Şimdi Aras Yayınları'nın sahibi olan Tomo'ların evinde oturmuş daha sonraları.Söz 6-7 Eylül'den açılınca,Tomo'nun annesi,"Genç bir çift vardı,bizim evimizi onlar kurtardı" demiş.Polis de olanları anlatmış.Seneler sonra Ercüment'in vasıtasıyla Tomo'yla tanıştıktan sonra öğrendim bunu.

Kumkapı'da Yağma

Daha sonra Kumkapı'ya geldim.İki tane dükkanım vardı.Caddedeki dükkanın kepenkleri sökülmüş,sokağın içindeki dükkanı da arkadaşım Nevzat ve sevgilisi Tatar Sabahat korumuş.Yağmacıları görünce Nevzat'la Sabahat gelip kapıyı kırmışlar,içeri girmişler,gazocağını yakmış çay koymuşlar,pencereye de kırmızı yağlı boyayla "Kıbrıs Türk'tür" diye yazmışlar.Sabaha kadar benim dükkanı beklemiş karı-koca.

Benim diğer dükkanın kepenklerini kırıp içeri girmişler.Meğerse bizim dükkana giren de,iki dükkan aşağımızdaki Karadenizli meslektaşımız,Laz Mehmet'miş,yanında da adamları.Sabahat engellemeye çalışmış onları tek başına,kapının önündeki keresteleri üzerlerine itmiş düşürmüş.Laz Mehmet'le epey tartışmış Sabahat,"Seni bıyıklarından astıracağım,bu gecenin sabahı da var" diyerek tehdit etmiş.Sonra da Nevzat gelmiş,birlikte korumuşlar dükkanı yağmacılardan.

Birkaç gün sonra,bir kadın geldi dükkana,genç bir Rum kadın."Burada bir evimiz var" dedi,"orayı tahrip ettiler,yapılacak işler var,şunlara bir bak".Kumkapı'da Rum zenginlerinden Şekerci Yani isminde birine ait,büyük,kale gibi bir ev.Surp Harutyun Ermeni kilisesinin yan kapısından çıkınca sağdaki büyük ev.Gittik oraya ki ne görelim.Aşağıdan yukarıya her tarafı kırmışlar,dökmüşler.Taban halılarını bir baştan bir başa kesmişler.Üst katlara çıktık.Yukarıda tavan arasında Rumlar'ın ibadet ettikleri ve duvarlarında ikonalar,kandiller,aziz resimleri bulunan bir bölüm vardı.Burada ne varsa hepsini kırmışlar,dökmüşler,odanın ortasına yığmışlar,bir de üşenmeden üstüne s.çmışlar...

Çıktık geri geldik dükkana,oturuyoruz kadınla,ne yapabiliriz diye konuşuyoruz.O sırada Laz Mehmet dükkanın önünden geçiyordu,kadın bir tuhaf oldu onu görünce,"Bu adam" dedi,"sandığın kapağını açtı,ziynet eşyalarım vardı,aldı cebine koydu.Şu ayağındaki mavi pantolon da kocamın pantolonu".Çok fena oldum.

Dükkan komşumuz,meslektaşımız Laz Mehmet yağmacılardan biriydi yani.Sonra haber gönderdim kendisine,"Gidin söyleyin o hergeleye,bir daha 6-7 Eylül olmasın,aynısını ben kendisine yapacağım",diye.O günden sonra bir daha selamlaşmadık.O da selam veremedi,ne yaptığını iyi biliyordu.Aslan adında bir oğlu vardı,6-7 Eylül saldırıları sırasında babasının yaptıklarını anlatmışlar ona.Şaşırmış çocuk,babam nasıl yapar böyle bir şeyi diye.Beni de çok severdi.

Laz Mehmet,Kumkapı'daki camiiden çıkmazdı,kollarını sıvayarak abdest alır,namaz kılardı.Herhalde cennete gitmek istiyordu.Geçenlerde öldüğünü duydum,kimbilir belki de cennete gitmiştir.

Laz Mehmet gibi bir yığın insan vardı 6-7 Eylül'de.Yedikule'de filan...Hatta bir Rum'a ait inşaat vardı.İnşaatta çalışan ameleler,sırf Rum'un diye,kendi yaptıkları,emek verdikleri bitmiş binayı tabana kadar yıktılar üşenmeden.

Beyoğlu

Beyoğlu'nda teyzemin iki oğlu vardı.Küçük oğlu Arto,Diş Hekimliği Fakültesi'ni bitirdikten sonra Beyoğlu'nda muayenehane açmıştı.Ama o günlerde Amerika'ya gitmeye hazırlanıyordu.Bu yüzden iki kardeşin arası açılmıştı.Çünkü babaları onlar çocukken ölmüştü,küçüğü ağabeyi okutmuştu."Elin biraz para görüyor,bizi bırakıp Amerika'ya gidiyorsun" diye Hrant kardeşine sitem ediyordu.İki kardeş konuşmuyorlardı,teyzem de arada kalmıştı.

Teyzemin büyük oğlu Hrant'ın da Balık Pazarı'nda ufak bir parfümeri dükkanı vardı.Daha önce Kanzuk Eczanesi'nde çalışıyordu.Birara bana,"Ben iflas durumundayım.Annemin haberi yok bu durumdan.İmkanım da yok.Şu dükkanı kiraladım,başarabilirsem kurtulurum,yoksa intihar edeceğim" demiş,dükkanın içindeki rafları da ben yapmıştım.Gündüz kendi işlerimi yapıyordum,akşamları da omuzuma vururum keresteleri,Galata Köprüsü'nden geçer,Yüksek Kaldırım'dan çıkar Balık Pazarı'na gelirdim,Hrant'ın dükkanının raflarını yapardım.O dükkanı öyle yapmıştım.

6-7 Eylül saldırıları oldu.Onların durumunu merak ettim.Sabahleyin gittim ki,Hrant'ın yüzü sapsarı olmuş,uzun boylu bir oğlandı rahmetli.Arto da kapının önünde,yerlere atılmış eşyaların içinde kırılmamış esans şişeleri arıyor,topluyor.

"Hrant" dedim büyük kuzenime,"Arto haklıymış galiba"."Sus" dedi,"o haklıymış,o vapurla gidecekti,ama ben onu uçakla göndereceğim".Öyle de oldu,kardeşini uçakla gönderdi Amerika'ya.Hrant'la hanımı da İngilizce ders aldılar,üç sene sonra çektiler gittiler Amerika'ya.Orada Torikyan isminde bir Ermeni'ye ait ecza deposunda amele olarak çalıştı.Burada Nihat Bey'di,orada amele Nihat oldu.

Amerika'dan gönderdiği mektuplarda,"Bizi bu hallere getirenlerin sonu da böyle olsun" diye yazıyordu.Sonra da kanserden öldü Hrant.Arto da Boston'da diş hekimliği yapıyor hala.

Böyle bir dram...

O Beyoğlu,öyle bir hale getirildi ki,manzaraya inanmak mümkün değil.Çingeneler günlerce eşya topladılar sokaklardan.Saatler,dikiş makineleri,buzdolapları...sokaklara atılmış.İngiliz kumaşlarını top olarak arabaların arkasına takıyorlar;biri bir tarafa çekiyor,biri diğer tarafa,iplik haline getiriyorlar kumaşı.Nasıl da düşünmüşler bunu,koca bir top kumaş gidiyor,ip oluyor!

Menderes hükümeti,güya Rum vatandaşların zararlarını tazmin amacıyla,o yılki bütçeden 60 milyon lira para ayırdı.60 milyon lira neyi karşılar?Asıl amaç göz boyamak tabii.Zaten sonradan iyice ortaya çıktı ki,Selanik'te Mustafa Kemal'in evine bomba atan MİT mensubuymuş.Bu,Celal Bayar-Menderes yönetiminin yaptığı bir provokasyondu.Sonuçları çok yıkıcı oldu.

Bu olayların ardından çok sayıda Rum ve Ermeni İstanbul'u terkedip yurtdışına gitti.

1964'te Rumlar'ın Yunanistan'a gönderilmeleri sırasında yıkma,yağma,öldürme gibi olaylar olmadı benim bildiğim kadarıyla ama,herkesi Emniyete çağırdılar,"kendi rızamla gidiyorum" diye imza aldılar.Formalite tabii,tehditle aldılar bu imzaları.İnsanların çoğu ağlayarak gitti."Potansiyel düşmanlar"!Sedyeyle bir kadın gidiyor,yürümeye gücü yok,o da "alternatif düşman" sayılıyor.Sınırdışı ediliyor,kadın sedyeyle gidiyor,"potansiyel düşman"!

Bunlar da İsmet Paşa'nın marifetleriydi.Halk cahil,"iyi oldu gavurlara" dedi çıktı.Onu anlamak mümkün.Ama bizim aydınımıza hala aklım ermemiştir.Bu politikalara karşı kendini ortaya atan,tepki gösteren aydın yok.Hepsinin kulakları Ankara'da.Resmi ağız,derin devlet ne derse,onu yapıyorlar,onun dışına çıkmaya korkuyorlar.

Halbuki iktidardakilerin aşiret partisinden farkı yok!Cumhuriyet ne,demokrasi ne bildikleri yok.Halk ismini söylemeyi bile bilmiyor,demirkrıt diyor,demirkrat diyor.Pekiyi demokrasinin ne olduğunu bilmeyen,nasıl demokrat olur?Celal Bayar,Batı'ya karşı,"demokrat olduk",dedi.Eee hoşgeldin,nasıl oldu bu?"Olduk işte!"Dünkü İttihatçı...bir günde nasıl demokrat olur?...

Demokratlarmış!Demokrat insan barbar mı?Ne kadar insanın başını yediler ya!..Nazım Hikmet gibiler başka memleketlerde öldü.Neydi suçu Nazım'ın?Hazineyi mi boşaltmıştı,birilerini öldürmüştü,ne yapmıştı bu adam?..Layık mıydı böyle olmaya?Aziz Nesin,zavallı adam,çat içeri,çat dışarı.Marko Paşa'yı çıkarırdı,o yasaklanır,Yedi-Sekiz Hasan Paşa'yı çıkarır,o kapatılır Öküz Ahmet Paşa'yı yayınlar.Başedemezler Aziz Bey'le,bu kez de matbaalara,"bunu basmayacaksın" derler.Ama ona da çare bulunur;dergi basılır ve "Gutenberg matbaasında basıldı" diye yazar...

*Sarkis Çerkezyan;hazl. Yasemin Gedik,Dünya Hepimize Yeter,Belge Yayınları,İstanbul,2003,s.189-196.