1970 yılında Fransız târihçi François Furet,Annales dergisinde yayımladığı "Devrimci İlmihâl" başlıklı makâlesinde,toplumsal târihçileri târihsel hakikatin peşine düşmek yerine sosyalist idealleri savunmakla suçladı.Furet,1978'de yayımladığı "Penser la Révolution française (Fransız Devrimini Yorumlamak)" adlı kitâbında ise "Fransız Devrimi'nin sona erdiğini" ilân etti.Ona göre devrim,bir yandan hâfızasının siyâsal amaçlarla araçsallaştırılması,öte yandan ideallerinin artık Fransız toplumsal uzlaşmasının parçası hâline gelmesi nedeniyle sona ermişti.
Holokost hâfızasında da benzer bir eşiğe yaklaştığımızı gösteren işâretler var -üstelik aynı iki nedenle.Birincisi şu:Milyonlarca Alman'a göre Holokost hâfızası,Almanya'nın Staatsräson'unu,yâni İsrail'in güvenliğine koşulsuz desteğini meşrûlaştırmak için siyâsal bir araç hâline getirilmiş durumda.İkincisi ise,soykırımcı savaşları önleme fikrinin artık kamusal vicdânın ahlâkî çekirdeğine yerleşmiş olması.Bu açıdan bakıldığında Holokost hâfızası,amaçladığı etkiyi yaratmış sayılabilir.Ama tam da bu nedenle,Holokost'un İsrail'in Gazze'de yürüttüğü ve Almanların büyük bölümünün soykırımcı bir savaş olarak değerlendirdiği askerî harekâtı haklı göstermek için kullanılması,Almanya'da ve genel olarak Batı'da resmî kanallardan aktarılan Holokost hâfızasına duyulan güveni derinden sarsmıştır.Sorun,Holokost hâfızasının "eskimesi" ya da zamanını doldurması değildir;mesele,bu hâfızanın Alman siyâsal sınıfı tarafından siyâsal amaçlarla istismâr edilerek âdetâ tüketilmiş olmasıdır.Peki Holokost hâfızasının yavaş yavaş tükenmesinden neyi kastediyorum?Pek çok medya ortamında şunu gözlemliyorum:İsrail'in Gazze'de yürüttüğü ve soykırımcı olarak algılanan askerî harekât,Batılı devletlerin bu harekâta verdiği destek ve basının bir bölümünün katliâm karşısındaki açık tarafgirliği karşısında genç kuşak,derinden sarsılmış durumda.Bu nedenle,çağın "mutlak kötülüğü"nün artık Holokost değil,bu savaş olduğu sonucuna varıyorlar.Üstelik genç kuşak,bu savaşın Holokost hâfızası kullanılarak meşrûlaştırıldığını düşünüyor.Onlara göre,"bir daha asla" sözü artık yalnızca Yahudilere yönelik bir soykırımı kastediyor;genel olarak tüm insânlığa karşı işlenen soykırımları değil.Bu da hâfızanın evrensel değil,ayrıcalıklı bir şekilde yorumlandığı anlamına geliyor.Daha da kötüsü,Holokost hâfızasının asıl amacı doğrultusunda,yâni en büyük kötülükleri önlemek için değil;tam tersine,büyük bir kötülüğü haklı göstermek için kullanıldığını söylüyorlar.Bu durum onları öfkelendiriyor.Kendilerini aldatılmış ve ihânete uğramış hissediyorlar.
Obama'nın eski konuşma yazarlarından Sarah Hurwitz'in dediği gibi,bugün insânlar konuşmaya başlamadan önce "ölü çocukların oluşturduğu bir duvarla" yüzleşmek zorunda kalıyorlar.Bu,elbette çok yoğun duygular yaratıyor.Bu yoğun duyguların gösterilerde sloganlara ve protesto seslerine dönüşmesi Alman gazetecilerin ve siyâsetçilerin sinirlerini fazlasıyla bozdu.Gazetecilere ve siyâsetçilere güvenmeyen gençler,bilgiye başka yerlerden ulaşmayı seçiyor.Sosyal medyada,Filistinli gazetecilerin Gazze'deki yıkımı cânlı yayınlarla aktardığı görüntüleri izliyorlar -tâ ki o gazeteciler öldürülene kadar.Aynı zamanda,İsrailli askerlerin yıktıkları evlerde buldukları Filistinli kadınlara âit iç çamaşırlarıyla dans ettikleri ya da yıkımı kutladıkları videolar da buralarda dolaşıyor.En çarpıcı olan ise şu:Filistinli gazeteciler öldürüldüğünde kamuoyundan ciddî bir tepki gelmezken bir Alman gazeteciye yönelik karalama kampanyasına karşı güçlü bir dayanışma oluşmuş durumda.İnsânlar bu ikiyüzlülüğü farkediyor ve tepki veriyorlar.
Ne var ki,Alman ve Batılı siyâsetçiler,Gazze'deki ölüm ve yıkım karşısında toplumlarında oluşan tiksinti ve öfkeyle yüzleşmek yerine,sorunun mesajda değil mecrâda olduğunu öne sürüyorlar.Suçlu olarak sosyal medya gösteriliyor.Gençlerin "ölü çocuk duvarlarını" görmesinin nedeni olarak TikTok algoritmasının Çin ve Katar'ın kontrolünde olması gösteriliyor.Buna karşı önerdikleri "çözüm" ise TikTok'un sahipliğini değiştirip gençlerin telefonlarını İsrail yanlısı içeriklerle doldurmak.
Siyâsetçilerle medya çevrelerinin kaygılanmak için geçerli nedenleri var.Amsterdam'da,İsrailli futbol taraftarlarının Hollandalı sivillere saldırmasını cep telefonuyla kaydeden bağımsız bir gazeteci olmasaydı,ana akım medyanın yaydığı şu yalanla yetinmek zorunda kalacaktık:Saldırıyı başlatan taraftarlar değil,bizzât onların hedef aldığı kişiler sanki İsraillilere karşı bir "pogrom" düzenlemiş gibi gösterilmişti.Ama o gazeteci videoyu internete yükleyince,televizyon kanalları haberlerini düzeltmek zorunda kaldı.
Bizi George Orwell'ın tarif ettiği o karanlık dünyâdan ayıran tek şey,bağımsız bilgi kaynakları ve Nazi geçmişinden evrensel bir ders çıkarmış toplumların sağduyulu refleksleridir.Bu ders şudur:Gazze gibi bir bölgenin neredeyse tamamen yok edilmesi -iki yıl önce Hamas'ın İsrailli yerleşimlere düzenlediği korkunç saldırıya rağmen- meşrû değildir;bu bir suçtur ve asla kabul edilemez.
İsrail'in yürüttüğü bu soykırım niteliğindeki karşı-atak stratejisi,"kalıcı güvenlik" adına yeterince Filistinliyi öldürmeyi ve geri kalanını da kendiliğinden göçe zorlayacak koşullar yaratarak kısmen yok etmeyi hedefliyor.Üstelik bu hedef,bizzât İsrail'in önde gelen bakanları ve medya figürleri tarafından açık açık,defalarca dile getiriliyor.Bugün çok geniş bir kesim bu durumu artık "mutlak kötülük" olarak görüyor.Hukûken hangi teknik terimler kullanılırsa kullanılsın,insânlar buna "soykırım" diyor.
Buna rağmen Batılı hükûmetler ve medya kuruluşları bu gerçeği ya görmezden geliyor ya da hafife alıyor.Aynı ânda hem bu tespitleri geçersiz kılmaya çalışıyor hem de haklı gerekçeler sunuyormuş gibi yapıyorlar.Oysa medyaya duyulan güvenin sarsıldığını gösteren akademik araştırmalar var;insânlar artık alternatif bilgi kaynaklarına ve yeni siyâsî hareketlere yöneliyor.Çünkü savaş sonrası düzenin mantığı -etnik temizlik ve soykırım savaşı fikrini zımnen kabullenen yapı- giderek daha görünür hâle geliyor ve dünyâ kamuoyu bu düzeni reddetmeye başlıyor.
Bu sonucu,daha önce çeşitli yayınlarımda öngörmüş olmaktan herhangi bir memnûniyet duymuyorum.Yıllar önce bile,Holokost hâfızasının ve ona eşlik eden anti-Semitizm suçlamalarının,muhâlifleri susturmak için kullanıldığı açıkça görülüyordu.Bu eğilim,artık şu noktaya vardı:İsrail büyükelçisi,kendi ülkesinde herkesin eşit haklara sahip olacağı iki uluslu bir siyâsal düzeni savunduğu için,İsrailli filozof Omri Boehm'i anti-Semitizm'le suçladı ki bu,meselenin ne kadar absürt bir hâl aldığını gösteriyor.
İkinci Dünyâ Savaşı sonrası düzenin hâfıza mantığı -"bir daha asla soykırım" ve "bir daha asla anti-Semitizm"- artık tükenmiş durumda.Bu hâfıza bugün,etno-milliyetçi bir ideolojiye sadakat göstermeyen herkesi paranoyak bir şekilde hedef alan bir arayışa dönüşmüş görünüyor.
Kamuoyunun vardığı sonuç da şu:Bu hâfıza kültürü,öğrenme süreçlerinden doğal olarak doğmamış;topluma yukarıdan dayatılmış."Bir daha asla" gibi ahlâkî buyruklar da bugün soykırımcı bir askerî harekâta ve devlet politikalarına karşı çıkan evrenselci tutumlara karşı yürütülen bir cadı avını meşrûlaştırmak için kullanılıyor.Bu da sözkonusu hâfızanın inandırıcılığını yerle bir ediyor.
Bugün Holokost hâfızasına olan inancı tüketenler,onu açık bir kötülüğü savunmak için araçsallaştıran Batılı siyâsal sınıflardır.Bu kötüye kullanım,Holokost hâfızasının ahlâkî değerini ve toplumsal geçerliliğini tüketmiştir.
İsrailli târihçi Moshe Zimmermann da aynı sonuca vardı ve 17 Aralık 2025'te Fritz Bauer Enstitüsü'nde yaptığı sunumun başlığı şuydu:"Gazze Savaşı:Holokost hâfızasının sermâyesi nasıl hebâ edildi?"
Almanya ve Batı toplumlarında Holokost hâfızasının giderek silinmeye başlamasını üzüntüyle karşılıyorum.Almanların,atalarının kurduğu Nazi rejimi sırasında Yahudilere,Romanlara,Slavlara,queer bireylere,başka topluluklara ve direnişçilere yaptıklarını asla unutmamaları gerektiğini düşünüyorum.Aynı şekilde,ülkelerini "istenmeyen" azınlıklardan arındırmak için Nazi rejimiyle işbirliği yapan diğer Avrupalıların da bu geçmişle yüzleşmesi gerekiyor.Bana gelince,asıl kaygım,Holokost hâfızasını dâimâ cânlı ve anlamlı tutmak oldu.Bunu da Holokost'u,kendinden önceki bazı kitlesel şiddet örnekleriyle -eşitlemeden ama bağ kurarak- birlikte düşünerek yapmaya çalıştım.Örneğin,Alman Güneybatı Afrikası'nda Herero ve Nama halklarına uygulanan soykırım ya da Birinci Dünyâ Savaşı öncesinde ve sırasında Ermenilere yönelik katliâmlar ve soykırım,hem sivil halka yönelik sistematik devlet şiddetinin erken örnekleridir hem de Nazilere ilhâm veren süreçlerdendir.
Ama benim görüşlerim,Alman gazeteciler için hazmedilmesi zor bir yaklaşım oluşturuyor.Nitekim,bu metnin bir versiyonunu sunduğum konferansla ilgili haber yapan Die Zeit muhâbiri Peter Neumann,benim Holokost hâfızasının sona ermesini memnûniyetle karşıladığımı iddiâ edecek kadar ileri gitti.Ama gazete kısa süre içinde bu hatâyı düzeltmek zorunda kaldı.
Bu tür olaylar,sıradan Alman yurttaşlarının medyaya olan güvenini sarsıyor.Kamuoyundan yükselen ses çok net:Kalıcı ve etik açıdan savunulabilir bir hâfıza rejimi,distopik bir "kalıcı güvenlik" hedefi doğrultusunda uygulanan kitlesel devlet şiddetinin ve terörün tüm kurbânlarını tanımalı ve onurlandırmalıdır.Siyâsetçiler,toplumun hem kendilerine hem de medyaya olan güvenini yeniden kazanmak istiyorlarsa,işe kamuoyunun evrensel ahlâkî değerlerine saygı göstererek başlamalıdırlar... *A. Dirk Moses,Is Holocaust memory over?,the Diasporist,23 Aralık 2025;A. Dirk Moses,Holokost hâfızasının sonuna mı gelindi?,(İngilizceden çeviren) Barış Özkul,Birikim,1 Ocak 2026. https://thediasporist.de/is-holocaust-memory-over/ https://birikimdergisi.com/guncel/12329/holokost-hafizasinin-sonuna-mi-gelindi
