Musa Dağ'daki Savunma ve Savunucuların Fransız Filosunca Kurtarılması*

"Bu anlatılanlar,mültecilerin Mısır'a varışından sonra kaleme alınmış,Kahire'deki Amerikan Kızılhaç Sekreteri Rev. Stephen Trowbridge tarafından İngilizce'ye tercüme edilmiş,tercüman tarafından Londra'daki Ermeni gazetesi 'Ararat'ın editörüne iletilmiş ve 1915 Kasım sayısında yayınlanmıştır."

Türkiye'nin savaşa girdiği günlerde,Zeytun halkı,Türklerin bu dağlık bölgelerin Ermenilerine yönelik epeyce yeni bir baskı ve zulüm uygulayıp uygulamayacağı konusunda büyük endişe duymaktaydı.Zeytun,tümüyle Ermeni 7.000 sakini olan ve Toros dağlarının ortasında,pek çok Hristiyan köyüyle de çevrilmiş bir kenttir -şimdi kentti demek daha doğru olacaktır.

Zeytun'daki Ermeni Protestan Kilisesi papazı olarak bir yıldır hizmet vermekteyim ve aşağıda anlattıklarım bizzat yaşadıklarımdan biridir.

Bu yıl (1915) baharın ilk aylarında hükümet,Zeytun'un yaşlılarını ve ileri gelenlerini çağırarak ve falakalı soruşturmaya girişerek kentte tehditkar bir tutum almaya başladı.Para kopartmak amacıyla Ermenilere saçma sapan ve asılsız suçlamalarda bulunuldu.Bu arada kentin yukarısındaki kışlaya yaklaşık 6.000 muvazzaf asker konuşlandırıldı.Ermeni manastırını bir baskınla alma girişimi Türklere pahalıya mal oldu ve amacına ulaşamadı.Gençler kendilerini cesurca savundular ve sahra topçusunun saldırısı başlayana kadar manastır alınamadı.

Bundan dolayı,Zeytun'un önde gelen erkeklerinden ellisi "kumandanla fikir teatisi için" kışlaya çağırıldı.Hemen hapsedildiler ve aileleri çağırıldı.Herkes endişeyle bu insanların dönmesini bekledi,fakat bir süre sonra bilinmeyen bir yere sürülmüş oldukları öğrenildi.Birkaç gün sonra ailelerden oluşan bir başka ve daha büyük bir grup kışlaya çağırıldı,tehdit ve küfürlerle uzun bir sürgüne yola çıkartıldı.Bu biçimde üç veya dörtyüz aile dağlarda,bir süre Konya yönünde kuzeybatıya,bir süre Mezopotamya'nın sıcak ve tehlikeli düzlüklerine doğru güneydoğuya olmak üzere dolambaçlı yollardan,yanlarında yeterli yiyecek olmaksızın yürütüldü.

Ta ki tek bir komşu kalmayıncaya kadar,kentin çeşitli mahalleleri sakinlerinden temizlendi.Papazlık görevime ilaveten tesadüfen misyon yetimhanesine sorumlu oldum.Bir sabah komutan beni çağırttı ve bana derhal sevke hazırlanmamı söyledi."Hanımın," ve "yetimhanedeki çocuklar da gidecek," dedi.Aceleyle hazırlıklarımızı yaptık,çünkü yanımıza çok az şey almamıza izin verilmişti.Ayrılırken içim burkularak sevgili kilisemizin bomboş haline baktım.Yedibin kişiden oluşan son grup vadiden aşağıya akıyordu!Çok katliam görmüştük,fakat bunun gibisini hiç görmemiştik.Bir katliam en azından çabucak biter,fakat bitmek tükenmek bilmeyen bu zulüm dayanılacak gibi değildi.

İlk günkü yürüyüş hepimizi bitkin düşürdü.Karanlıkta,açık havada uzandığımızda,Türk katırcılar geliyor ve elimizdeki birkaç eşek ve katırı da alıyorlardı.Ertesi gün,çocukların ayakları şişmiş ve su toplamış halde,Maraş'a vardık.Amerikan misyonerlerinin kararlı talepleriyle,validen eşimin ve benim Antakya'nın 17 kilometre batısında,deniz kenarındaki kasabam Yoğanoluk'a dönmemiz için bir emir çıkartıldı.Vali bu izni,eşimin ve benim Zeytun'un yerlisi olmadığımız gerekçesiyle vermişti.Yüreğim,cemaatimin bir bölümüyle sürgünü paylaşma arzusu ile eşimi babaocağındaki nispeten güvenli bir yere götürme arzusu arasında kalmıştı.Fakat bir kez emir verilmişti,itaat etmekten başka seçeneğim yoktu.

Antep'te son derece kaygılı büyük bir Ermeni cemaati buldum,fakat o sıralar terk emri gelmemişti.Denize yakın köylerin tehdit edilmekte olduğu söylentileri geliyordu,fakat böyle bir zamanda yolculuk zor olsa da güneye doğru devam etmenin en iyisi olduğunu düşünüyorduk.

Yolun son bölümü verimli Antakya Ovası'na uzanan tarihi bir vadiden geçiyordu.Burası,(John) Chrysostom'un Bizans'a çağrılmadan önce ilk vaizliğinin şevkiyle vaaz verdiği yerdi.Eskiden dua etmek ve Tanrı ile başbaşa kalmak için çekildiği ıssız bir şapel bizim dağ yamacımızda bulunuyordu.Küçük bir çocukken,Aziz Chrysostom Şapeli'nden kalan kocaman taşlara merak ve saygıyla bakardım.Barnabas ve Paul'un ruhani bir enerjiyle çalıştığı yer,işte bu Antakya idi ve onlar burada Hristiyan inancını yaymak gibi ciddi bir görev yürütmüşlerdi.Antakya'dan Selefke'ye yürüdükleri Roma yolu babaocağı kasabamın aşağısındaki vadide hala görülebilir ve Roma gemilerinin Selefke'de denize açıldığı taş iskeleler fırtınalara ve yüzyılların depremlerine rağmen ayakta kalabilmiştir.

Bir zamanlar Haçlılar tarafından savunulan Antakya kenti uzun zaman Türk egemenliğinde kalmıştır ve İslam minareleri çan kulelerinden on kat daha büyüktür.1909 Nisan ayında Protestan ve Gregoryen cemaatleri tarihin en büyük zulümlerinden birini yaşamışlardı.

Kasabam Yoğanoluk'un halkı basit,çalışkan insanlardır.Esas olarak yıllardır sert ağaçtan ve kemikten tarak kesimi ve cilalanmasıyla iştigal etmektedirler.Erkeklerimizin çoğu da usta tahta oymacısıdır.Komşu köylerdeki ana meşgale ham ipek üretimi için ipekböceği yetiştirmek ve el tezgahlarıyla ipek mendil ve eşarp dokumaktır.Halkımız kiliselerine çok düşkündür ve Amerikan misyonerleri tarafından okullar açıldığından beri çocuklarımızın çoğu okumayı da öğrendi.Her ev dut ağaçlarıyla çevrilidir,güney ve batı yamaçlarında pek çok güzel meyve bahçesi vardır.Güney İtalya'da bulunmuş gezginler,Napoli civarındaki köylerin bizimkilere çok benzediğini söylerler.Arapça'da Cebel-el-Ahmar olarak bilinen Musa Dağ'ın geniş,engebeli sırtı doğudan arkamızda yükselir.Oğullarımız ve erkeklerimiz sevgili dağımızın her kayalığını ve geçidini bilir.

Köyüm hakkındaki bu ayrıntıları,Türklerin ırkımızı imha girişimiyle birdenbire ve gaddarca sona eren mutlu yaşam hakkında biraz bilgi sahibi olmanız için veriyorum.

Ben eve ulaştıktan oniki gün sonra,Musa Dağ'ın altı köyüne,sekiz gün içinde sürgüne hazır olmaları gerektiğine dair Antakya yerel idaresinin resmi bir emri tebliğ edildi.Bu emrin yol açtığı korku ve kırgınlığı anlayamazsınız.Bütün gece oturup,ne yapmamız gerektiğini tartıştık.Türk hükümet güçlerine direnmek umutsuz gibi görünüyordu ve ailelerin uzak bir araziye dağıtılması o denli korkunç bir ihtimaldi ki,hem erkeklerin hem de kadınların eğilimi celbi reddetmek ve dolayısıyla hükümetin öfkesini çekmek biçimindeydi.Ancak herkes böyle düşünmüyordu.Örneğin Beytiyas'daki Protestan Kilisesi papazı Rev. Harutune Nohudyan,direnmenin akılsızlık olacağı ve sürgünün şiddetinin de aynı oranda artırılabileceği kanısındaydı.O baş eğmekten yanaydı.Onun köyünden altmış aile ve yanındaki köyden onunla aynı düşüncede olan pek çok kişi bizden ayrıldı ve Türk muhafızları eşliğinde Antakya'ya indi.Kısa süre içinde aşağı Fırat yönüne sürüldüler.(İzlerini tamamen kaybettik ve bir daha hiç haber alamadık.)

Yakın dostlarımız Amerikan misyonerlerinin yolu,Antep'in kuzeyine 180 kilometre kala kesildi.Dış dünyayla iletişimi neredeyse kesilen bizler kendi başımıza kaldık ve Tanrı'nın insafına kaldığımızı anladık.O'nun görevimizi yerine getirmemiz konusunda bize kuvvet vermesi için dua ettik.

Dağ eteklerindeki köyleri savunmanın imkansız olacağı düşüncesiyle,taşıyabileceğimiz kadar bol erzak ve alet alarak Musa Dağ'ın tepelerine çekilmeye karar verildi.Tüm koyun ve keçi sürüleri de dağın yamacına sürüldü ve eldeki her türlü savunma silahı getirilip bakımdan geçirildi.Yüzyirmi modern tüfek ve çiftemiz,bu sayının üçte biri kadar da eski çakmaklı tüfek ve tabancamız olduğunu gördük.Yine de yarımızdan fazlası silahsız kalmıştı.

Evlerimizi bırakmak çok zor geldi.Annem iki gözü iki çeşme ağladı.Fakat biz Türklerle dövüşürken,Çanakkale Boğazı'nın ele geçirilebileceğini ve ülkenin kurtulacağını umuyorduk.

İlk gün akşam karanlığı çökerken dağın yukarı kayalıklarına ulaşmıştık.Kamp yapmaya ve akşam yemeğini pişirmeye hazırlanıyorduk ki,sağanak yağmur başladı ve bütün gece devam etti.Bunun için pek hazırlıklı değildik.Ne dallardan kulübe yapacak zaman vardı ne de herhangi bir çadırımız ve su geçirmez giysimiz.Erkekler,kadınlar ve çocuklar,beşyüzden biraz fazla sayıda insan,sırılsıklam ıslandı ve yanımızda getirdiğimiz ekmekler hamur gibi oldu.Barut ve tüfeklerimizi kuru tutmaya özellikle dikkat ediyorduk.Bunu da başardık.

Ertesi sabah şafak sökerken herkes dağın yamacındaki en stratejik noktalara siper kazmaya gitti.Toprağın siper kazmaya elvermediği yerlerde,arkasına keskin nişancılarımızın konuşlandığı sağlam barikatlar oluşturmak için kayaları yuvarladık.Güneş bütün ihtişamıyla doğdu ve bütün gün,kesinlikle geleceğini bildiğimiz saldırıya karşı konumumuzu güçlendirmeye çalıştık.

Akşama doğru altı ayrı cemaat açısından en yüksek otorite olacak Savunma Komitesinin seçimi için toplandık.Bazıları el kaldırma usulüyle seçimi destekledi,fakat diğerleri,son derece hayati bir önem taşıdığı gerekçesiyle,gizli oyla nizami seçim yönteminin izlenmesi gerektiğini ileri sürdüler ve oylamaya yetecek kadar kağıt parçasının toplanmasını teklif ettiler!İnsanlarımız misyonerlerin öğrettiği bu demokratik yöntemlere uymayı tercih ettiler.Daha fazla gecikmeden,yırtık ve ıslak ne kadar kağıt parçası bulduysak topladık ve oylama yaptık.Böylece idari heyet belirlendikten hemen sonra,dağdaki her geçidi ve kampa gelen her yolu savunmaya yönelik planlar yapıldı.Gözcüler,haberciler ve keskin nişancılardan oluşan merkezi ihtiyat grubu seçildi ve görevler paylaştırıldı.

Hükümetin celbi 13 Temmuz günü tebliğ edilmişti.Neredeyse sekiz gün geçmişti ve Türklerin eylemimizden artık haberinin olduğunun farkındaydık.Tüm Antakya Ovası'nın nüfusunu Türk ve Araplar teşkil eder ve Antakya kışlasında daima güçlü bir garnizon vardır.

21 Temmuz günü saldırı başladı.İleri karakol ikiyüz muvazzaftan oluşuyordu ve yüzbaşıları,dağı bir günde temizleyeceğini söyleyerek böbürleniyordu.Fakat Türkler birkaç kayıp verdiler ve üsse çekildiler.Daha kapsamlı bir saldırı için geldiklerinde,bir sahra topu getirmişlerdi ve birkaç denemenin ardından menzili yakalayıp,kampımızı yerle bir ettiler.Keskin nişancılarımızdan biri,aslan yürekli bir delikanlı,çalılıkların ve kayaların arasından süzüldü,düz bir kayaya monte edilmiş sahra topunun çok yakınına kadar gitti.Kendine dallardan bir kamuflaj yaparak,fırsatını kollamaya başladı.O kadar yakındaydı ki Türklerin,topu doldururken birbirleriyle konuşmalarını duyuyordu.Sonra bir topçu görüş alanına girdiğinde genç adam ilk atışta onu vurdu.Beş kurşunla beş topçuyu öldürdü!Bunun üzerine yüzbaşı umutsuzluğa düştü ve keskin nişancımızı göremediğinden dolayı topun korunaklı bir yere götürülmesini emretti.Böylece o gün ve önümüzdeki birkaç gün o feci top ateşinden kurtulduk.

Fakat Türkler daha yoğun bir saldırı için güç topluyorlardı.İnsanları orduya çağırmak üzere pek çok Türk köyüne haber uçurmuşlardı.Katliama susamış dörtbin Türk'ten oluşan güçlü bir grup oluşturulana kadar,Antakya cephaneliğinden ordu silahları ve bolca mühimmat getirildi.Fakat Türklerin asıl gücünü,disiplinle eğitilmiş ve her türlü zorluğa alışkın üçbin muvazzaf asker teşkil ediyordu.

Bir sabah ansızın,gözcülerimiz,düşmanın dağın her geçidinde göründüğünü bildirdiler.Türkler her yerde uçurumları ve yamaçları tutmuşlardı zaten.Savunuculardan oluşan ihtiyat güçlerimiz -çok akılsızcaymış,sonradan anladık- küçük gruplar halinde bu çeşitli noktalara gönderildi.Dolayısıyla kuvvetlerimiz,çok geçmeden dar bir koyakta büyük bir güçle başlatılan yoğun bir saldırı öncesinde bölünmüş oldu.Tüm diğer ilerlemeler savaş hilesiymiş ve adamlarımız durumu anlayıp biraraya toplandıkları sırada,Türkler öncülerimizi vurmuşlar ve önemli bir geçitten geçmişlerdi.Dehşetle gördük ki,kampımızı tehdit eden yüksek bir tepeyi işgal etmişlerdi.Dağa takviye birlikleri gelmeye devam ediyordu ve öğleden sonra olduğunda sayıca üstünlüğü tamamen ele geçirdiklerini gördük.Yine Türk tüfeklerinin menzilinin bizim eski moda ateşli silahlarımızınkinden çok üstün olduğunu da gördük.Güneşin batmasına yakın düşmanın üç bölüğü yoğun çalılık ve ormandan geçerek kulübelerimizin üçyüzelli metre yakınına kadar ilerlemişti.Arada derin nemli bir koyak uzanıyordu ve Türkler karanlıkta saldırmaktansa sabahı beklemeye karar verdiler.

Liderlerimiz hemen,son derece sessizce hareket ederek ve kampta ateş yakılmasına izin vermeyerek,kafa kafaya verdiler.Bir bunalım yaşandığını herkes biliyordu.Sonunda biraz tehlikeli bir plan yapıldı:Gece karanlığında Türk mevzilerine sokulacak ve böylece bir sarma harekatı yapacak,aniden bir yaylım ateşi açacak ve göğüs göğüse çatışma yaşayacaktık.Eğer plan başarısız olursa,her şeyin biteceğini biliyorduk.Adamlarımız karanlık ıslak ağaçların arasından olağanüstü bir beceriyle süzüldüler.İstilacıların kalkışamadığı şeyi yapmamızı mümkün kılan şey,bizim yalçın kayalıklara ve çalılıklara aşina olmamızdı.Adamlarımız,delice bir cesaretle her yandan şimşek gibi saldırıya geçtiklerinde daire neredeyse tamamlanmıştı.

Birkaç dakika içinde,Türk kampı duydukları şaşkınlık ve korkunun etkisiyle pazar yerine dönmüştü.Askerler gecenin karanlığında bir oraya bir buraya koşuyor,kaya ve kütüklere takılıyorlardı;subaylar birbirini tutmayan emirler veriyor ve adamlarını toplamaya uğraşıyorlardı.Çok ciddi bir Ermeni saldırısı izlenimi yaratılmıştı,çünkü yarım saatten az bir süre içinde Türk albayı çekilme emri verdi ve şafaktan önce ormanda neredeyse hiç asker kalmamıştı.İkiyüzden fazla Türk öldürülmüş ve yedi mavzer tüfeği,2.500 mermi ve bir katır olmak üzere bir miktar ganimet elde edilmişti.Yeniden bir muhabere belirtisi yoktu.Fakat düşmanlarımızın yenilmediğini biliyorduk;sadece geri çekilmişlerdi.

Önümüzdeki günlerde birkaç kilometre civardaki tüm Türk ahaliyi -belki 15.000 kişilik bir kalabalık- topladılar.Bu kadar büyük bir sayıyla Musa Dağ'ı kara tarafından kuşatabilirlerdi.Planları bizi açlığa mahkum etmekti.Deniz tarafında ne bir liman ne de bir liman kentiyle iletişim olanağı vardı.Biz yaralılarımızla ilgileniyor ve kamptaki hasarı onarmaya çalışıyorduk.Şimdilik de olsa kurtulduğumuz için Tanrı'ya şükranlarımızı sunmak ve ailelerimizi ve küçüklerimizi koruması için dua etmek üzere özel toplantılar yapılıyordu.Gregoryenler ve Protestanlar bu çetin sınavda tek bir inanç ve duygu etrafında birleşmişlerdi.O sıra eşimin karnı burnundaydı ve kısa süre sonra ilk çocuğunu doğurdu.Eşim,birkaç gün sonra deniz tarafındaki patikadan inişte çok ıstırap çekti,fakat ben mümkün olduğunca onu taşıdım ve yardım ettim.Tanrı'ya şükür,şimdi o da küçük oğlumuz da iyi durumda.

Dağımızın kuşatma altında olduğunu tespit ettiğimizde,yiyecek kaynaklarımızın hesabını yapmaya başladık.Tepelerde geçirdiğimiz ilk hafta boyunca evden getirmiş olduğumuz ekmek,zeytin ve peyniri bitirmiştik.Çok azımız un veya başka tahıl getirebilmişti,dolayısıyla bir aydır,küçük çocuklar ve hastalar için keçi sütü kullanarak ve her gün birkaç koyun ve keçi keserek yaşamaktaydık.Bu sürekli et diyeti iyi değildi,fakat buna da şükür ki,açlıktan ölmüyorduk.Hayvanlarımızı ince ince saydık ve çok az et yesek bile erzağımız en fazla iki hafta daha dayanacaktı.Bu korkunun getirdiği baskıyla denizden kaçış planları yapmaya başladık.

Kuşatma çemberi tümüyle kapanmadan önce,vilayetin merkezi Halep'e doğru Türk köylerinden geçerek yüzyirmi kilometrelik tehlikeli bir yolculuk yapıp,mümkünse bize denizden yardım ulaştırması için Amerikan Konsolosu Mr. Jackson'a ricada bulunmak üzere bir koşucu göndermiştik.Fakat koşucumuzun Halep'e ulaşıp ulaşamadığını hiç öğrenemedik.Kuzeye doğru elli kilometre uzaklıktaki İskenderun Limanı'nda itilaf devletlerinin bir savaş gemisinin bulunma ihtimali aklımıza geldi.Güçlü kuvvetli bir yüzücü olan gençlerimizden biri Türk hatlarından süzülmeye ve kemerinin içine sarılmış İngilizce bir mesaj götürmeye gönüllü oldu.Yüzücü limana hakim tepelere ulaşmayı başardı,fakat savaş gemisi göremeyip,döndü.Planı,denize açılıp savaş gemisine rastlayana kadar çevrede yüzmek ve İskenderun'a giden yollardaki Türk devriyelerinden uzak durmaktı.

Bunun üzerine aşağıdaki yazıdan üç kopya hazırladık ve herhangi bir geminin geçip geçmediğini gözlemek üzere,dalgalarla boğuşacak ve bir gemiye rastlayacak bir açıya kadar yüzecek üç yüzücü seçtik:

"Bu dilekçeyi eline alabilecek,herhangi bir İngiliz,Amerikan,Fransız,İtalyan veya Rus amirali,kaptanı veya salahiyetlisine;Tanrı ve kardeşlik namına ricada bulunuyoruz.

Bizler,altı Ermeni vilayetinin ahalisi,yaklaşık 5.000 can,Damlacık olarak bilinen,Musa Dağ'ın,kuzeybatıya kıyı boyunca üç saatlik uzaklıktaki kısmına çekildik.

Buraya Türk barbarlığından ve zulmünden kaçmak ve hepsinden mühimi de,kadınlarımızın ırzını korumak için sığındık.

Sir,Türklerin milletimize tatbik ettiği imha siyasetini mutlaka işitmişsinizdir.Ermenileri güya isyana mani olma gayesiyle dağıtma bahanesiyle,halkımız evlerinden çıkartılıyor ve bahçelerinden,bağlarından ve bütün mülklerinden mahrum kılınıyor.

Bu acımasız program Zeytun şehrinde ve Elbistan,Göksun,Yarpuz,Gürün,Diyarbakır,Adana,Tarsus,Mersin,Dörtyol,Haçin başta olmak üzere otuziki köyünde zaten tatbik edilmiştir.Aynı siyaset Türkiye'nin muhtelif kısımlarındaki bir buçuk milyon Ermeni'ye de reva görülüyor.

Bu yazının yazarı birkaç ay önce Zeytun'da Protestan papazıydı ve anlatması zor eziyetlere şahit oldu.Anayolda yürütülen sekiz veya on azalı aileler,yaşlı dede ve ninelerinin yanında,zorlu yolculuktan ayakları şişmiş,çıplak ayak,aç biilaç yürütülen altı-yedi yaşındaki çocuklar gördüm.Yol boyunca hıçkırıklar,küfürler ve yalvarmaların bini bir paraydı.Duydukları büyük korkuyla bazı anneler çocuklarını yol kenarındaki çalılıklarda doğurdular.Hemen sonrasındaysa Türk muhafızlarca onları işkenceden kurtaracak ölümle karşılaşana kadar yolculuklarına devam etmeye zorlandılar.

Yürüyüşün üstesinden gelebilecek kadar kuvvetli olanlar zaptiye kamçısı altında güneyin ovalarına sürüldüler.Bazıları açlıktan öldüler.Bazıları yolda soyuldular.Diğerleri de sıtmaya tutuldu ve yol kenarına terkedildiler.Bu karanlık ve iğrenç trajedinin son perdesi olarak Türkler bütün erkekleri katletti,dul ve kızları aşiretleri arasında paylaştılar.

Hükümet kırk gün kadar önce bize altı köyümüzün sürgüne gitmeye mecbur olduğunu haber verdi.Buna riayet etmektense bu dağa çekildik.Şimdi çok az yiyeceğimiz kaldı ve askerler etrafımızı kuşatıyorlar.Beş kanlı muharebe yaşadık.Tanrı bizi muzaffer kıldı,ama gelecek sefer çok daha büyük bir kuvvetle dövüşmek zorunda kalacağız.

Sir,İsa'nın namına size yalvarıyoruz!

Rica ediyoruz bizi Kıbrıs'a veya bir başka hür memlekete nakledin.Halkımız tembel değildir;şayet iş verilirse ekmeğimizi kazanırız.

Şayet buna imkan yoksa,en azından kadınlarımızı,ihtiyarlarımızı ve çocuklarımızı alın,bize kafi silah,mühimmat ve yiyecek verin;Türk kuvvetlerine karşı sizinle bütün gücümüzle çarpışırız.Lütfen çok geç olmadan elinizi uzatın!

Hürmetlerimle,buradaki bütün Hristiyanlar namına,hizmetkarınız,

Dikran Andreasyan.2 Eylül."

Fakat günler geçti,bir yelkenli bile görülmedi.Savaş kıyı nakliyatını en aza indirmişti.Bu arada,benim önerim üzerine kadınlarımız,birinin üzerine büyük harflerle,İngilizce,"ISTIRAP ÇEKEN HRİSTİYANLAR:KURTARIN BİZİ" yazdığım iki kocaman afiş hazırlamaktaydılar.Bu üzerinde siyah harflerin olduğu beyaz bir afişti.Diğeri,ortasında büyük Kızılhaç bulunan beyaz bir afişti.Bu afişleri uzun fidanlara bağladık ve gün doğumundan karanlık çökene kadar ufku taramak üzere nöbet tutmaya başladık.Bazı günler yağmurda kaldık ve bazen de yoğun siste kaybolduk.

Türkler birkaç kez saldırdılar ve oldukça ciddi çatışmalar yaşadık,fakat ilk randevuda olduğu gibi yakınlaşma olmadı hiç.Yüksek bir noktadan dağın dik yamacından aşağı kayalar yuvarlayarak düşmana feci zarar verebiliyorduk.Barut ve fişeklerimiz azalıyordu ve belli ki Türklerin içinde bulunduğumuz sıkıntıdan haberleri vardı,çünkü teslim olmamız için terbiyesizce bağırmaya başlamışlardı.Ne korkunç günler ve ne uzun gecelerdi!

Bir pazar sabahı,direnişimizin otuzüçüncü günü,insanlarımıza cesaret vermek ve şevklendirmek amacıyla kısa bir vaaza hazırlanmakla meşgulken,avazı çıktığı kadar bağıran bir adamın sesiyle irkildim.Kampın ortasından geçerek dosdoğru benim kulübeme koştu."Papaz,papaz," diye bağırıyordu,"bir harp gemisi geliyor,işaretlerimizi görmüş!-Tanrı'ya şükür!-Dualarımızı duydu.Kızılhaç afişini salladığımızda işaret flamalarıyla cevap veriyor.Bizi görüyorlar ve kıyıya doğru geliyorlar!"

Bunun,dört bacalı bir gemi olan Fransız Guichen olduğu anlaşıldı.Filikalarının birini indirirken,gençlerimizden bazıları sahile koştular ve sanki Tanrı'nın bize göndermiş olduğu görkemli gemiye doğru yüzmeye başladılar.Kumsala koştururken yüreğimiz hızla atıyordu ve kısa süre sonra bir heyetin gemiye çıkması ve durumu anlatması için kaptandan bir davet geldi.Filo amiraliyle bir telsiz bağlantısı kurdu ve çok geçmeden,başka Fransız savaş gemilerinin izlediği amiral gemisi Ste. Jeanne d'Arc ufukta göründü.Amiral teselli edici ve övücü şeyler söyledi bize ve cemaatimizin gemilere alınması emrini verdi.Gemiye alınma işlemi biraz zaman aldı kuşkusuz ve bir İngiliz kruvazöründen Mısır,Port Said'e nakliyede rol alması istendi.Dört Fransız ve bir İngiliz kruvazörüne alındık ve mükemmel bir şekilde ağırlandık.İki gün içinde Port Said'e vardık ve şimdi İngiliz makamlarının temin ettikleri daimi bir kampa yerleşmiş durumdayız.

Özellikle,bu kamptaki mükemmel organizasyon için Mr. William C. Hornblower'a ve bizim için gösterdikleri sonsuz çabaları için Albay Mrs. P.G. Elgood'a ve Miss Russell'a şükranlarımızı sunuyoruz.

Yeni kurulmuş bulunan ve onursal başkanlığını,Gregoryen Piskoposun,müdürlüğünü,Kodak Şirketi'nden Mr. Fermanyan'ın ve sekreterliğini de Prof. Kayayan'ın yürüttüğü Kahire Ermeni Kızılhaç Cemiyeti bize üç doktor ve üç hemşireden oluşan bir ekip gönderdi.

Sağ kalanların sayısını gösteren bir sayım yapıldı:

427 bebek ve dört yaşından küçük çocuk.
508 4 ila 14 arası kız çocuğu.
628 4 ila 14 arası oğlan çocuğu.
1.441 14 yaşından büyük kadın.
1.054 14 yaşından büyük erkek.
4.058 toplam kurtulan can.

Türklerin 13 Temmuz'daki ilk saldırısından sonra,sekiz günü toplantı ve hazırlıkla geçirdik;otuzüç gün boyunca Musa Dağ'da kendimizi savunduk ve iki günlük bir seyirden sonra 14 Eylül günü Port Said'e götürüldük.

Hazreti İsa'nın,güvenliği için bebekliğinde Mısır'a getirildiğini unutmuyoruz ve Yusuf'un din kardeşleri bile,bize verilen mısır ve buğday için duyduğumuz minnettarlığı duymamışlardır.

*Zeytun'daki Ermeni Protestan Kilisesi Papazı Rev. Dikran Andreasyan**'ın tanıklığı.

**[Yoğanoluk'un yerlisi.][A Red Flag that Saved Four Thousand," Ararat,Londra,c. III,no.29.Kitapçık Kahire'deki Nile Mission Press tarafından da basılmıştır. -A.S.]

-------------------------------------------------------------------------------------


***James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. II,s. 296-307.

Merzifon Amerikan Koleji Müdürü Dr. George White'ın Anlatısı*

Ermeniler için sorunlar,bütün diğer milletler için olduğu gibi,asker toplanmasıyla başladı.Hükümet askerlik hizmeti için uygun erkeklerin hepsini silip süpürdü.Yüzlerce eli ekmek tutan erkek,hanımlarını ve çocuklarını beş kuruşsuz bırakarak uygun adım yürüyüp gittiler.Birçok evde son kuruşlar giden askeri donatmak için harcandı ve aileler yürekler acısı bir yoksullukla başbaşa kaldı.Ermenilerin bir kısmı oldukça iyi durumdaydı ve askerlikten muafiyet bedelini ödediler.Onlardan daha fazla sayıda da şu veya bu şekilde kaçan oldu;böylece askerler gittikten sonra şehirde Ermeniden çok Türk kaldı.Bu durum hükümeti kuşkulandırdı ve ürküttü.Başka yerlerde ortaya çıkarılan hükümet aleyhindeki Ermeni komploları da bu duyguyu yoğunlaştırdı.

Ermenilerin sorunları özellikle Mayıs başında başladı.Ulusal Ermeni siyasi partilerinin önde gelen yirmi kadar üyesi geceyarısı toplanıp hala hapis tutuldukları bir yere gönderildiler.Haziran'da hükümet silah aramasına başladı.Bazı Ermeniler yakalandı ve işkenceyle,yüklü miktarda silahın Ermenilerin elinde olduğuna dair ifadeler alındı.İkinci bir sorgulama başladı.Yakma işkencesi kadar falakaya da sık sık başvuruluyordu (bazı yerlerde gözlerin çıkarıldığı söyleniyor).Birçok silah teslim edildi;ama hepsi değil.İnsanlar silahlarını teslim ederlerse 1895'deki gibi toplu kıyıma uğrayacaklarından korkuyorlardı.Bu silahlar anayasanın ilanından sonra hükümet izniyle alınmıştı ve sadece meşru müdafaa amaçlıydılar.İşkenceye devam edildi ve bunun etkisi altında olaylar birer birer dışarı sızdı.Sinir gerginliği ve fiziksel ıstırap altında,gerçeğe dayanmayan bir sürü şey söylendi.İşkenceciler kurbana itiraf etmesini istedikleri şeyi söylüyor,sonra bunu yaptırana kadar dövüyorlardı.Kolejin teknisyeni atletizm oyunları için demirden bir "gülle" yapmıştı;kolejde bomba yapılıyor suçlamasını kabul etmesi için feci şekilde dövüldü.Ermeni mezarlığında bulunan birkaç bomba Türklerin öfkesini gazaba dönüştürdü.Bu bombaların oraya büyük ihtimalle Abdülhamid zamanında gömülmüş olduklarını belirtmek gerek.

26 Haziran cumartesi günü saat 13:00 sularında jandarmalar şehri dolaşıp bulabildikleri genç ya da yaşlı,zengin ya da yoksul,sağlam ya da hasta tüm Ermeni erkekleri topladılar.Bazı yerlerde evlere zorla girilip hasta adamlar yataklarından sürüklenerek çıkarıldı.Kışlalara hapsedildiler ve birkaç gün içinde otuz ila yüzellişer kişilik gruplar halinde [Amasya'ya] gönderildiler.Yayan gidiyorlardı ve çoğunun ayakkabıları ile giysileri çalınmıştı.Bazıları zincirlenmişlerdi.İlk kafile [Amasya'ya] vardı ve çeşitli yerlerden haber gönderdiler.(Bunun diğerlerini yüreklendirmek için hükümetin bir oyunu olduğu söylendi.Öbürlerinin hiçbirinden haber alınmamıştı.Bir sürü söylenti dolaşıyordu;genelde kabul gören tek rivayet öldürülmüş olduklarıydı.Bir Rum sürücü,altına gömülmüş oldukları tümseği gördüğünü söyledi.Devletle teması olan başka bir adam,doğrudan sorulan bir soruya adamların öldürüldükleri yanıtını vermişti.)

Kolej,bir Türkün araya girmesiyle,toplam 275 Türk lirası karşılığında daha önce alınmış olan öğretmenlerini serbest bıraktırabildi ve tüm öğretmenleri ile çalışanları için yürütmeyi durdurma kararı aldırdı.Daha sonra aynı Türk,300 lira daha verilirse tüm kolej topluluğu için sürekli bir muafiyet sağlayabileceğine inandığını söyledi.Para için söz verildi,ama bazı görüşmelerden sonra kesin bir muafiyet sözü verilemediği görülünce bu işten vazgeçildi.

Ermenilerin gruplar halinde [Amasya] istikametine doğru gönderilmesini takiben,şehrin sokaklarında dolaşan tellallar,yaşları onbeş ile yetmiş arasındaki tüm Ermeni erkeklerinin kışlalara teslim olacaklarını ilan etti.Duyuruda buna uymayı reddedenlerin öldürüleceği ve evlerinin yakılacağı bildiriliyordu.Ermeni papazları ev ev dolaşarak insanlara bu duyuruya uymalarını öğütlediler.Kışlalara teslim olanlar kafileler halinde gönderildiler;sonuçta birkaç gün içinde şehirdeki tüm Ermeni erkekler uzaklaştırılmış oldu.

Temmuz'un 3'ü ya da 4'ünde,kadınların ve çocukların bir sonraki çarşamba günü ayrılmaya hazır olmaları emri çıktı.Hükümetin her ev için bir kağnı temin ettiği ve yanlarına sadece bir günlük yiyecek,,birkaç kuruş ve küçük bir giysi bohçası alabilecekleri söylenmişti.İnsanlar bu emre uygun hazırlık yapabilmek için ev eşyalarını sokaklarda satışa çıkardılar.Mallar gerçek değerlerinin %10'undan bile az paralara satılıyordu;civar köylerden gelen karlı alışveriş peşindeki Türkler sokakları doldurmuştu.Bazı yerlerde bu Türkler malları zorla almaktaydı.Ancak hükümet bunu yapanları yakaladığı yerde cezalandırıyordu.

Temmuz'un 5'inde,kadınların ihraç kararı uygulanmadan önce,çalışanlarımızdan biri hükümete gidip bu emrin uygulanmasını insan hakları adına protesto etti.Ona bu kararın yerel yetkililer tarafından alınmadığı,şehirde bir tek Ermeni bile bırakılmaması hususundaki emirlerin daha yukardakilerden gelmiş olduğu anlatıldı.Ancak kumandan koleji sona bırakmaya söz vermiş ve Amerikan kurumlarıyla bağlantısı olan herkesin kolej arazisine taşınmalarına müsaade etmişti.Böyle yapıldı ve bir defasında kolej binalarında yaşayan Ermenilerin sayısı üçyüzü aştı.

Halka çarşamba günü yola çıkacak şekilde hazır olmaları emredilmişti.Ama salı günü sabaha karşı 03:30'da boşaltılacak ilk mahallenin kapılarında kağnılar belirdi ve insanlara derhal yola çıkmaları buyuruldu.Bazıları yataklarından çıkarılıp doğru dürüst giyinemeden sürüklendiler.Bütün sabah boyunca,kadınlar,çocuklar ve şurada burada önceki sürgünlerden kaçmış olan erkeklerin acılı kalabalığıyla yüklenip şehirden çıkan kağnıların gıcırtıları yankılandı.Bütün kadınlar ve kızların üzerinde Türk kıyafeti vardı;böylece yüzleri sürücülerin ve başka yörelerden toplanmış vahşi adamlardan oluşan jandarmaların bakışlarından gizlenmiş oluyordu.Bu kadınların birçoğunun beyleri uzaklarda,ordudaydılar ve Türk hükümeti için savaşıyorlardı.

Şehirdeki panik korkunç boyutlardaydı.Halk hükümetin Ermeni ırkının kökünü kazımaya kararlı olduğunu hissediyordu ve karşı koyacak gücü yoktu.Erkeklerin öldürüldüğünden ve kadınların kaçırıldığından kimse kuşku duymuyordu.Hapisteki mahkumların çoğu salıverilmiş,[Merzifon'un] çevresindeki dağlar haydut sürüleriyle dolmuştu.Kadınların ve çocukların şehirden belli bir mesafeye kadar çıkarılıp ondan sonra bu adamların merhametine bırakıldıklarından korkuluyordu.Bu mümkündür;çünkü [Merzifon'daki] Türk görevlilerin cazip genç kızları kaçırdıklarına dair kanıtlanabilir öyküler mevcut.Müslümanlardan biri,bir jandarmanın kendisine bir mecidiyeye iki kız satmayı teklif ettiğini anlatmıştı.Kadınlar ölümden daha kötüsüne gittiklerine inandıkları için birçoğu gerektiğinde kullanmak üzere ceplerinde zehir taşıyordu.Bazılarında,öleceğini bildikleri yakınlarını yol kenarına gömmek için kazma-kürekler vardı.Dehşetin hüküm sürdüğü bugünlerde,kurtuluşun kolay olduğunu bildiren bir duyuru yapıldı.İslamiyet'i kabul eden herkesin güven içinde evinde kalmasına izin verilecekti.Başvuruları kabul eden avukatlık büroları Müslüman olmak için dilekçe verenlerle dolup taşmaya başladı.Birçoğu bunu hanımlarını ve çocuklarını kurtarmak için yapıyordu,çünkü kurtuluşun sadece birkaç hafta uzaklığında olduğuna inanmaktaydılar.

Bu sürgünler aralıklarla iki hafta kadar devam ett.[Merzifon'daki] yaklaşık 12.000 Ermeni'den sadece birkaç yüzünün kaldığı tahmin ediliyor.İslamiyet'i kabul edeceklerini bildirenler bile gönderildiler.Bu yazı kaleme alındığı sırada,bu kafilelerin hiçbirinden kesin bir haber alınmamıştı.(Bir Rum sürücünün anlattığına göre,[Merzifon'dan] birkaç saat uzaklıktaki küçük bir kasabada,az sayıdaki erkekler kadınlardan ayrılıp dövülmüş ve zincirlenmiş,ayrı bir kafile halinde gönderilmişlerdi.Bir Türk sürücü de konvoyu [Merzifon'a] iki günlük yolda gördüğünü söyledi.İnsanlar öylesine toza toprağa bulanmış haldeydiler ki,zorlukla seçilebiliyorlardı.)Bu sürgünlerin hayatları kurtulsa bile,sıcak,tozlu tepelerde güneşten korunmasız,kötü gıdalar ve azıcık suyla ve hep var olan ölüm ya da daha kötü bir yazgının korkusuyla dolu yolculuğun zorluklarına kaçının dayanabileceği meçhul.

[Merzifon] bölgesindeki Ermenilerin çoğu tamamen umutsuzdu.Birçoğu bunun toplu katliamdan daha kötü olduğunu söylüyordu.Kimse kendilerini neyin beklediğini bilmiyordu,ama hepsi sonlarının geldiğinden emindiler.Papazlar ve liderler bile yüreklendirici ya da umutlandırıcı sözler söyleyemez olmuşlardı.Birçok insan Tanrı'nın varlığından bile kuşku duymaya başlamıştı.Kimisi buhran geçirmeye başladı,kimisi tümüyle aklını oynattı.Büyük kahramanlık ve inanç örnekleri de vardı;bazıları cesaret ve soğukkanlılıkla yola çıkarken şöyle veda etmişlerdi:"Bizim için dua edin.Bu dünyada sizi bir daha göremeyebiliriz,ama bir gün tekrar buluşacağız."

*Merzifon'daki Amerikan Koleji Müdürü Dr. George White'ın anlatısı;Amerikan Ermeni ve Süryanilere Yardım Komitesi tarafından aktarılmıştır.

[Komite'nin Ekim 1915'te yayınladığı belge 9.][Orijinali:Dr. White'ın "Conditions in Marsovan" isimli raporunun kopyası,Büyükelçi Morgenthau'dan Dışişleri Bakanına gönderilen İstanbul 26 Temmuz 1915 tarihli yazışmanın içindedir.NA/RG59/867.4016/106. -A.S.].

-------------------------------------------------------------------------------------

**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. II,s. 54-58.

Sivas'taki Kız Yüksek Okulu Müdürü Mary L. Graffam'ın Mektubu*

Sivas'ı terketmeye hazır olduğumuzda,hükümet kentin Protestanlarına kırkbeş öküz arabası verdi,ancak öğrencilerimiz ve öğretmenlerimiz için hiçbir şey verilmedi;bu yüzden biz de on öküz arabası,iki at arabası,beş ya da altı eşek satın aldık ve yola çıktık.Topluluğumuz,kolejin tüm öğretmenleri,yaklaşık yirmi erkek kolej öğrencisi ve kızlar okulundan otuz kız öğrenciden oluşuyordu.Valinin,henüz hapsedilmemiş erkeklerin aileleriyle birlikte gitmesine izin vermesi,devrimle ilgili hiçbir şey yapmamış olan Sivas halkına tanınan özel bir ayrıcalıktı.

İlk gece öylesine yorgunduk ki,sadece birer parça ekmek yedik ve nerede yorgan (battaniye) serebileceğimiz bir yer bulduksa orada uyuduk.Zaten hava karardıktan sonra durmuştuk.Sivas'ın çok yakınındaydık,bu yüzden jandarmalar bizi korudu ve özel olarak bir zarar görmedik;ancak ikinci gece bizi nelerin beklediğini görmeye başladık.Jandarmalar önden gidiyor ve köylülerle uzun uzun konuşuyor,sonra geride kalıp biz bağırmaya başlayıncaya kadar köylülerin insanları soyup rahatsız etmesine izin veriyor,ardından gelip onları uzaklaştırıyordu.Yorganlar,kilimler ve buna benzer şeyler bu şaşkınlık sırasında ortadan yok oluyor ve eşekler kayboluyordu.Birçoğumuz ineklerini getirmişti,ancak ilk günden başlayarak birer birer yok oldular,bir tanesi bile kalmadı.

Soyulmaya alışmıştık,ancak üçüncü gün bizi yeni bir korku sardı ve bu da Kangal'da erkeklerin bizden ayrılacak olmasıydı.Burayı öğle saatlerinde geçtik ve kokudan başka önemli bir şey olmadı.Mancaluk'taki öğretmenimiz,annesi ve kızkardeşleriyle oradaydı.Onlar da diğer kadınlar ve çocuklarla birlikte köyü terketmiş ve erkeklerin öldürülmek üzere alındıklarını görünce,öğretmen dört saatlik bir mesafedeki başka bir köye kaçmış;burada polis onu bulup ailesiyle birlikte sağ salim Kangal'a getirmiş,zira onları Mancaluk'dan alan çavuş kızkardeşini istiyordu.Onları bir odada hapsedilmiş buldum.Kaymakama giderek onların da bizimle gelmeleri için emir çıkarttım.

Kangal'da bazı Ermeniler Müslüman oldu ve köyde kaldı,diğerleri ise köyden ayrıldı.Bir gece önce tamamen boş olan Kazi Mahara'da kalmıştık.Buranın yakınındaki vadinin askeri birliklerle dolu olduğu söylendi.Kangal'da,Tokat'tan gelen sürgünleri de görmeye başladık.Görüntü,her yüreğin korkuyla çarpmasına yol açacak türdendi;bunlar bir grup yaşlı kadındı ve bütünüyle her şeyleri çalınmıştı.Tokat'ta,erkekler önce hapsedilmiş,ardından da hapisten alınarak yola çıkarılmışlardı.Vaizin hanımı da bu gruptaydı ve bize öyküyü anlattı.Erkekler gittikten sonra yaşlı kadınları ve otuz-otuzbeş yaşlarındaki gelinleri tutuklamışlar.Onlarla birlikte birkaç genç kadın ve çocuk da varmış.Tüm genç kadınları ve çocukları Tokat'ta bırakmışlar.Papaz Avedis'in yedi çocuğu vardı:biri bizim okulun kızlarındandı,diğer altısı,onlara bakacak anne ve babaları olmaksızın Tokat'ta kalmıştı.Tokat'tan gelen bu insanlar üç gündür açtı;bundan sonra henüz fazla bir kaybı olmayan Sivas grubunun yardımıyla yaşadılar.

Onlara baktığımızda,bizimle birlikte olan az sayıda erkeğin bile kalmasına izin verileceğini düşünemiyorduk.Kuşkularımız uzun sürmedi;ertesi gün erkekleri ayırmak için Hasançelebi'ye özel bir kaymakamın geldiğini duyduk.Yüreklerimizde büyük bir korkuyla öğleye doğru bu köyü geçtik.Ancak bir yerde kamp kurduk ve huzur içinde yemeklerimizi yedik.Hatta bunun doğru olmadığını bile düşünmeye başlamıştık ki,müdür jandarmalarla geldi ve kaymakamın onların ismini alacağını,kısa sürede geri döneceklerini söyleyerek erkekleri toplamaya başladı.

Gece geçti ve sadece bir erkek geriye döndü;anlattığına göre,erkekler paralarının tümünü vermeye zorlanmış ve tümü de hapse gönderilmişti.Ertesi sabah,bir gece önce kaçan erkekleri topladılar ve grubumuzdan,bizi koruması için jandarma vereceklerini vaat ederek zorla kırkbeş lira aldılar.Bir "grup" tahminen 1.000-3.000 kişiden oluşuyordu.Bizimki muhtemelen 2.000 kişilikti ve jandarma sayısı en çok beş ya da altıydı.Buna ek olarak,bir Kürt köylüsünün koluna kırmızı bir bez parçası dikerek eline bir silah verdiler;bu kişinin bizi istediği gibi soyma ve ezme hakkı vardı.

Kadınlar,tamamen umutlarını yitirmiş olarak yolculuklarına devam etti.Erkek çocuklarımıza dokunulmamıştı ve ufak tefek olan öğretmenlerimizden ikisi kurtulmuştu ve grupla birlikte kaldıkları sürece bizim için çok yararlı olacaklardı.Müdür,erkeklerin Sivas'a geri döndüğünü söyledi;gördüğümüz köylülerse bu erkeklerin tümünün derhal öldürüldüğünü anlattı.Hapishaneden ve kafileden alınan erkeklere ne olduğu sorusu tam bir sırdır.Birçok Türk'le konuştum ve neye inanacağıma karar veremedim.

Erkekler gider gitmez Türk sürücüler:'Hepiniz Tohma Suyu'na atılacaksınız,bu yüzden eşyalarınızı bize vermelisiniz,biz de yanınızda kalır sizi korumaya çalışırız' diyerek kadınları soymaya başladı.Karşılaştığımız her Türk kadını da aynı şeyi söylüyordu.En kötüsü gerçekten oldukça kötü şeyler yapan jandarmalardı.Öğrenci kızlarımızdan biri iki kez Kürtler tarafından kaçırıldı ancak arkadaşları o kadar çok yaygara kopardı ki geri getirildi.Ben sürekli grubun bir ucundan diğerine koşturup duruyordum.Bu soyguncu,katil Kürtler eşyalarınızı çalıyorlar ancak her şeyi değil.Ekmeğinizi ve değneğinizi almıyorlar.

Tohma Suyu üzerindeki köprüye yaklaştığımızda görüntü gerçekten korkunçtu.Ova boyunca şu yavaş yavaş ilerleyen öküz arabaları göz alabildiğine uzanıyordu.Saatler boyunca yolda bir damla su bile yoktu ve kızgın güneş altındaydık.İlerledikçe bir gün önceki gruplardan kalan ölüleri görmeye başladık ve gücü tükenenler de yollarda düşüp kalmaya başladı.Tarlalarda çalışan Kürtler sürekli saldırıyordu ve biz yarı-bilinçsiz haldeydik.Olabildiğince fazla sayıda insanı arabalarımıza bindirdim ve kız-erkek tüm öğrencilerimiz kahramanca çalıştılar.Bir kız ölen annenin kollarından aldığı bir bebeği akşama kadar taşıdı.Diğeri ölmek üzere olan bir kadını ölünceye kadar taşıdı.Erkek çocukların yiyeceği kesin olan dayağa aldırmadan Kürtlerden su satın aldık.Ben kırkdokuz ölü saydım,ancak daha fazla olmalı.Bir kadının çıplak bedeni yara-bere içindeydi.Kürtleri henüz tam olarak ölmemiş insanları soyarken gördüm.Köprüyü görünceye kadar bir ileriye bir geriye yürüdüm,daha doğrusu koştum.

Her iki taraftaki tepeler yavaş yavaş köprüye doğru ilerleyen Ermenileri taşlayan Kürtlerle bembeyaz kesmişti.İleriye doğru koştum ve köprünün üzerinde gücüm tükeninceye kadar bir Kürt kalabalığının ortasında durdum.Suya kimsenin atıldığını görmedim,ancak söylenen ve doğru olduğuna inandığım şu ki,yıllarca benim için elişleri yapan Elmas bir Kürt tarafından suya atılmış.Badvelli'nin hanımı kucağında bir bebekle atın üzerindeydi,bir Kürt onu tutup aşağıya atmak istedi ve diğer bir Kürt "kucağında çocuk var" deyince onu bıraktılar.Köprüyü geçtikten sonra,bizden önce Sivas'ı terkedenlerin hepsini,aynı zamanda Samsun,Amasya ve diğer bölgelerden gelen grupları nehir kenarında bekler bulduk.

İlk kez burada polis bana müdahale etmeye başladı;benim hakkımda bir şeyler kararlaştırıldığı açıktı.Köprüye vardığımız günün ertesinde,sabahleyin Malatya'ya gitmemi istediler;ancak Ermenilerle kalma iznim olduğunda ısrar ettim.Ne var ki,gün içinde mutasarrıfın Malatya'ya gitmemi emrettiğini,diğerlerinin Kahta'ya gideceğini söylediler.Kısa bir süre sonra da Urfa'ya gidileceğini ve orada köyler,kentler vb. inşa edileceğini duyduk.

Malatya'da derhal komutana gittim,bu yüzbaşının sürgünlerden bir servet elde ettiği söyleniyordu.Ona,geçen kış Erzurum'a nasıl gittiğimi,bu kadınlara ve çocuklara ne kadar acıdığımızı ve onlara yardım etmek istediğimizi anlattım,sonunda beni mutasarrıfa gönderdi.Mutasarrıf Kürt'tü ve görünürde doğru şeyler yapmaya istekliydi,ancak geldiğinden beri çoğu zaman hastaydı ve buradaki 'beyler' her şeyi az çok kendi bildikleri gibi yapıyordu;kuşku yok ki korkuyorlardı.Sivas'a telgraf çekip bu sürgünlerle sonuna kadar gitme iznim olduğunu öğrenmelerini söyledim;Sivas'tan gelen yanıtta buradan öteye gidemeyeceğimin belirtildiği söylendi.

Buradaki dostlarım onlarla birlikte olmamdan çok memnunlar,zira çok büyük sorunları var ve burada yaşadıkları dehşet nedeniyle neredeyse çıldıracak hale gelmişler.Mutasarrıf ile hem buradaki,hem de Sivas'taki diğer görevliler bana tekrar tekrar İstanbul'dan gelen ve sürgünlerin yaşamlarının korunmasına ilişkin emirleri okudular ve onların hareket tarzından bu tür emirler aldıkları sonucuna varıyorum;ancak her kentte pek çok insan öldürdükleri kuşkusuzdur.Burada,askerlerin askeri amaçlarla kazdığı büyük hendekler vardı.Şimdi bu hendekler dolduruldu ve dostlarımız geceleri kentten geri dönen arabalar gördü.Bir tanıdığım yaptığı bir işi kontrol etmek için dolaşırken,besbelli bu hendeklerden çıkartılmış -muhtemelen köpekler tarafından- bir ceset gördüğünü söyledi.Hükümete haber vermiş,bunun sonucunda onunla birlikte kalan iki hizmetçisi paşanın onları istediği söylenerek,asker nezaretinde alınmış ve öldürülmüş.Buranın belediye reisi,on yaşından büyük tüm erkeklerin ve onbeş yaşından büyük tüm kadınların öldürüldüğünü,bir kişinin bile bırakılmadığını söylüyor.Öyle görünüyor ki gerçek bu iki uç arasında bir yerlerde.

Benim bu sürgünlerle birlikte gitmekteki en büyük amacım,gittikleri yerde yaşamlarını kurmalarına yardımcı olmaktı.Pek çoğunun,çeşitli yerlerde mektupla ulaşabileceğim akrabaları var ve tahminime göre yardımların bu insanlara ulaşması için bir kanal olabilirim.Hükümeti eleştirmiyorum.Yüksek rütbeli görevlilerin çoğu bu tacizleri sona erdirmek ve aldıkları emirleri yerine getirmek için ne yapacaklarını şaşırmış haldeler;ancak bu bir sel ve önüne gelen her şeyi sürükleyip götürüyor.

Sadece gördüklerimi ve doğru olduğuna inandıklarımı yazmaya çalıştım.Bildirilenler ve olasılıklar pek çok,ancak bizim bildiğimiz gerçek doğrular en içten dua ve çabalarımızı bekliyor.Bugünlerde Tanrı pek çoklarının yanındadır.

*Sivas'taki Kız Yüksek Okulu Müdürü Mary L. Graffam'ın Malatya'dan İstanbul'daki muhabir Peet'e yazdığı mektup;Aralık 1915 tarihli Boston "Missionary Herald" gazetesinden alınmıştır.

[(William Peet?).][Orijinali:13 Eylül 1915 tarihli Büyükelçi Morgenthau ile Dışişleri Bakanı arasındaki yazışmalar arasında bulunan,Mary L. Graffam'ın William Peet'e yazdığı Malatya 7 Aralık 1915 tarihli mektubun kopyası.NA/RG59/867.4016/187. -A.S.]

-------------------------------------------------------------------------------------

**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. II,s. 21-25.

Harput Amerikan Koleji Müdürü Ernest W. Riggs'in İfadesi*

Burada yitirdiğim yüzlerce dostumun bana verdiği acıyı bir süre için aklımdan çıkaracağım;korkunç trajediyi durduramamanın hatta biraz olsun engelleyememenin getirdiği yenilgi duygusunu unutacağım;size kolejle ilgili olarak,son ayların somut gerçeklerini soğukkanlılıkla vermeye çalışacağım.Bu somut gerçeklerin burada geriye kalan birkaç ilgiliye yardım etmenize yarayacağı umuduyla bunu yapacağım.

Binalar

Binalarımızın yedisi hükümetin elinde,ancak geri kalanlar bizim elimizde.Sözkonusu yedi bina bomboş,yirmi muhafız tarafından bekleniyor.Para ve eşya olarak,kırıp dökme ve soygunlar sonucu yitirdiklerimizi anlatamam,bu binaların da hükümet tarafından bize geri verileceğine ilişkin bir belirti ortada yok.

Öğrenciler

Kız öğrencilerin üçte ikisi ve erkek öğrencilerin yedide altısı öldürüldü,sürgüne gönderildi yahut da Türklerin evlerine götürüldü.

Öğretmenler

Dördü gitti,üçü kaldı.Şu şekilde:

Öğretmen [Tenekeciyan]:Okula 35 yıllık hizmeti vardı.Hükümette Amerikalıların temsilcisiydi,Protestan ve Türk dili ve tarih öğretmeniydi.Daha önceki kargaşalıklar sırasında,1 Mayıs'ta hiçbir neden yokken tutuklandı;saçı,sakalı,bıyığı yolundu,boş yere ağzından birtakım bilgiler almaya çalıştılar.Aç bırakıldı,günler ve geceler boyu kollarından asılı olarak tutuldu,birçok kez hunharca dayak atıldı.20 Haziran'da Diyarbakır'a götürülürken genel katliam sırasında yolda öldürüldü.

Öğretmen [Nahikyan]:33 yıl koleje hizmet vermişti.Ann Arbor'da eğitim görmüş,matematik öğretmeniydi.5 Haziran'da tutuklandı ve yolda öğretmen A. ile aynı kaderi paylaştı.

Öğretmen [Vorperyan]:Bir adama tanıklık yapmak için götürülüp öldüresiye dayak atıldı.Akli muvazenesi bozuldu.5 Temmuz'da ailesiyle birlikte jandarmaların muhafızlığı altında sürgüne gönderildi ve Malatya yakınlarında öldürüldü.Hazırlık bölümünün müdürüydü.Princeton'da eğitim almıştı.Koleje 20 yıllık hizmeti vardı.

Öğretmen [Bucikyan]:Kolejde 16 yıl çalışmıştı.Eğitimini Edinburgh'da yapmıştı.Psikoloji,mantık ve ahlak öğretmeniydi.Öğretmen [Tenekeciyan] ile birlikte tutuklanmış ve aynı işkencelere uğratılmıştı.Üç tırnağı kökünden sökülmüştü,aynı katliamda öldürüldü.

Öğretmen [Soğikyan]:25 yıl kolejde hizmet vermişti.1 Mayıs'ta tutuklandı;işkence yapılmadı ama hapishanede hastalandı.Kızılhaç hastanesine kaldırıldı,büyük çapta rüşvetler verdikten sonra şimdi serbest.**

Öğretmen [Haçaduryan]:Kolejde 15 yıldan fazla çalıştı.Eğitimini Stuttgart ve Berlin'de yapmıştı;müzik öğretmeniydi.Tutuklama ve işkenceden kaçtı,sürgün ve ölümden de kurtuldu,çünkü kişisel hizmetleri dolayısıyla kaymakamla iyi ilişkiler içerisindeydi.

Öğretmen [Lüleciyan]:15 yıl koleje hizmet verdi.Eğitimini Cornell ve Yale Üniversitelerinde yapmıştı;biyoloji öğretmeniydi.5 Haziran'da tutuklandı,kaymakam tarafından ellerine,vücuduna ve başına sopalarla vuruldu.Sonra dinini ve yurdunu sevenlerin dayak atmaya devam etmesi için çağrıda bulunuldu.Karanlık bir hücrede bir süre baygın yattıktan sonra Kızılhaç hastanesine kaldırıldı.Parmakları kırılmıştı ve vücudunda ciddi yaralar,ezikler vardı.Şimdi serbest.

Erkek Eğitmenler

Dördü yolda,çeşitli katliamlarda öldürüldü,ortalama hizmet süreleri sekiz yıldı.

Üçünden haber alınamadı,yolda öldürülmüş olmaları olasıdır.Kolejde ortalama hizmet süreleri dört yıldı.

İkisi Amerikan hastanesinde hasta yatıyor.

Biri başka bir yerde.***

Birisi,kaymakamın hizmetinde ve serbest.

Birisi de kaymakamın işgal ettiği evin sahibi,serbest.

Kadın Eğitmenler

Birisinin [Cunkuş'da] öldürüldüğü haber verildi.Kolejde 20 yıllık hizmeti vardı.

Birisi bir Türk haremine alındı.

Üçünden haber alınamadı.

Dördü sürgüne gönderildi.

On kişi serbest.

Toplam Kayıplar

Sekiz binadan yedisi,öğrencilerin dörtte üçü ve öğretmen kadrosunun yarısı.

Tümüyle Ermeni halkının dörtte üçünün gittiği kanısındayız.Buna toplumun ileri gelen üyeleri de dahil -tüccarlar,meslek sahibi insanlar,papazlar,piskoposlar ve hükümet memurları.Şimdi serbest olanlar hakkında da kesin bir bilgi yok.Vali hepsinin gitmek zorunda olduğunu söylüyor.Rüşvet ve özel hizmetler gibi geçici önlemlerle,ceza yalnızca geciktirilebiliyor.Onların akıbetini bildiğimizden,Erzurum ve Erzincan'dan yola çıkanlardan hayatta kalanların acınacak durumundan haberdar olduğumuzdan ve çok küçük bazı yardımlar dışında onların imdadına yetişmemiz,yolda onlara refakat etmemiz yasaklandığından bizimle kalanların kurtulması için çaba göstermek istiyoruz,onlar için endişeliyiz.

Az sayıdaki bu kişileri kurtarmak için bir şeyler yapmak mümkün gibi görünüyor bize.Alman misyonuyla temas halindeki Alman elçiliği aracılığıyla,öğretmen ve ailelere,yetimler ve hizmetkarlardan oluşan birkaç yüz kişinin [Mezre'de] kalması için gerekli izin alındı.Şimdi bizimle olan sağ kalmış birkaç kişinin [Harput'ta] kalması için elçi aracılığıyla izin alabilmemiz için gerekenin yapılmasını rica ediyorum.

Eğer izin alınamazsa,belki de çoluk çocuğumuzun,henüz istedikleri kadar kızı esir diye alıp götürememiş olanlar tarafından,haremlere kapatılacağından endişeliyiz.Yerel olarak hiçbir şey yapılamaz.Kaymakam ve [Harput'taki] yandaşları burada validen daha güçlüler ve çaresizliğimizi yüzümüze vurmaktan zevk duyuyorlar.

Bu kadarı yeter.Bu korkunç terör ve çekilen acıların görüntü ve öyküleri bizi hasta ediyor.Hedef bir ırkın yok edilmesi gibi görünüyor ve bu amaçla,burada anlatılanlardan çok daha zalimce araçlar kullanılıyor.Emirler genel karargahtan veriliyor ve ceza ertelemeleri de ancak,yine aynı kaynaktan sağlanabilir.****

*Harput Amerikan Koleji Müdürü'nün 19 Temmuz 1915 tarihli ifadesi;Amerikalıların Ermeni ve Süryanilere Yardım Komitesi tarafından bize iletilmiştir.

[Harput (Euprates) Kolej Müdürü Ernest W. Riggs'in (İstanbul'daki William W. Peet'e yazdığı) mektubundan alıntı.][Orijinali:19 Temmuz 1915 tarihli Ernest Riggs ve William Peet yazışması,HL/ABC/15.9.7/25d/273. -A.S.]

**["Serbest" sözcüğünden sonra "gizlice yaşamaya devam ediyor" ibaresini ekleyin.]

***["Başka yerde"den sonra "saklanarak yaşıyor" ibaresini ekleyin.]

****[Son paragraftan sonra şu cümle eklenmiş:"Arta kalan bir avuç insanı kurtarabilmek için ne yapabileceğiniz,size ve onurlu elçinize kalıyor".]

-------------------------------------------------------------------------------------

*****James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 509-512.

Erzurum İçin A.S. Safrastian'ın Tanıklık İfadesi*

Geçen Ekim ayından beri,Ermenilere karşı yapılan zulmün tüm dünyada duyulmasından sonra,gerçekler apaçık ortada olduğu halde,söylenenlerin hepsinin doğru çıkmayacağını umduk.Türkiye Ermenistanı'nda,bazı ücra köylerde Ermenilere dokunulmadığını,büyük yollara yakın yerlerdeki köylerin yakılıp yıkıldığını sanmıştık.Ne yazık ki,Erzurum ve Bitlis'in kapladığı bütün bölgeden Türkler çekilip gittikten sonra,neler olup bittiğini kendi gözlerimizle gördüğümüzde,bu büyük katliamın boyutlarını daha net bir biçimde kavrayabildik.Bu iki vilayette ve buradaki köy ve kasabalarda,Ermeniler tarihte benzeri görülmemiş bir zalimlikle yok edilmişlerdi.

Erzurum ve Van'da bazı şeyleri kendi gözlerimle gördükten ve Bitlis,Muş,Hınıs'taki olayları Rus subayları ve daha başka kaynaklardan öğrendikten sonra,1915 Nisan ayında,Erzurum ve Bitlis vilayetlerinde,Türklerin hakimiyeti altında kalan Ermenilerin 250.000 kadarı geçen yaz,kaçarak ya da Rusların ilerlemesi karşısında bulundukları yerlerden ayrılarak gitmişlerdi ve şimdi Transkafkasya'da bulunuyorlardı.Sadece 10.000 kişi,Türklerin de uğradığı felaketler sonucu,hastalık ya da savaş koşulları yüzünden ölmüştü;geri kalan 240.000 kişi hiçbir insanın yapamayacağı kadar gaddarca,hunharca yöntemlerle öldürülmüştü.

Felaketin,Avrupa ve ABD basınında yer aldığı boyutlarıyla tamamen gerçek olduğu kanaatindeyim.Bu bilgiler,tarafsız konsolos ya da misyonerlerin gözleriyle gördükleri olayları anlatmalarıyla elde edilmişti.Fakat,en korkunç olaylar gözden ırak yerlerde yaşanmış,en müthiş bir gaddarlık ve kinle işlenen cinayetler,kuş uçmaz kervan geçmez yurt köşelerinde işlenmişti.

Erzurum kentinin,Türkiye Ermenistanı'ndaki bu büyük askeri müstahkem mevkiin,savaştan önce 50.000 sakini vardı,bunlardan 20.000'i Ermeni'ydi.Erzurum yaylası,kentin kuzeybatısında uzanan verimli alüvyonlu topraklara sahipti ve burada en azından 45.000 nüfuslu 60 Ermeni kasabası vardı.Bu kasabaların halkı güçlü kuvvetli,sağlam yapılı köylülerden oluşuyordu.

Avrupa'da savaş başladığında,Jön Türk Merkez Komitesi,Bahaeddin Şakir Bey adında birini Erzurum'a gönderdi.Bu kişi,komitenin liderlerinden biriydi ve Erzurum'daki Ermenileri yok etmekle görevlendirilmişti.Çılgın bir fanatik olan Cemal Efendi ise,bu işlerde yardım etmek üzere onunla birlikte gelmişti.Komitenin İstanbul'dan gönderilen bu iki sadık adamı yapacakları şeytanca işte,yerli halktan iki kişinin,Edip Hoca ile Cafer Bey'in de yardımını alacaklardı.

Erzurum'da,her yerde olduğu gibi,Ermeniler askeri müsadere adı altında,soyulup soğana çevriliyordu.1915 Ocak'ında,Türkler Sarıkamış'ta yenilgiye uğradığında,Ermeni gönüllülerin bu savaşta oynadığı rolü abarttılar,Erzurum'da yaşayan halkların birbiriyle olan ilişkilerine zehir saçtılar.Sarıkamış'tan dönen bir Türk subayı,Erzurum'da Ermeni Piskoposu Sempad'a,savaş alanında daha çok Ermenilerle çarpıştıklarını anlattı."Askerlerimizden birçoğu Ermeniler tarafından öldürüldü," dedi,"köylerimizi yakıp yıkan,keşfe çıkan birliklerimize saldıranlar da gönüllülerdi."

Bunun sonucunda,Jön Türk liderleri tarafından,Ermeni halka karşı kara çalma ve provokasyon kampanyası başlatıldı.Türk ordusundaki Ermeni askerlerin silahları ellerinden alındı,bunlar yol inşası işlerinde çalıştırılmak üzere yol taburlarına verildi.Çaresiz halkın üzerine her türlü baskı uygulandı ve varı yoğu elinden alındı.Türkler,18 Nisan günü,kentin dışında büyük bir miting düzenlediler.Ermeniler "hain" ve "İmparatorluk düşmanı",onları destekleyen herkes de Türkiye'nin düşmanı ilan edildi.Ermeni dostlarını korumak isteyen Müslümanlara kesin emirler verildi;eğer bunu yaparlarsa korudukları kişilerle aynı muameleye tabi tutulacaklardı.

Kendilerini bekleyen akıbetin farkında olan Ermeniler,genel vali Tahsin Bey'e sığınıp korunmalarını istediler.Vali,merkezi hükümetten gelen emirlerin dışına çıkamayacağını söyledi.Ermeniler,Alman Konsolosu Herr Anders'e gidip yardım dilediklerinde,o daha da haşin davrandı.Konsolos,baskıların Türk hükümeti tarafından emredildiğini,Ermenilere saldıran çetecilerin haklı olduğunu,yasadışı bir iş yapmadıklarını,kendisinin de bu işlere karışmak istemediğini söyledi.

Nisan ve Mayıs aylarında Ermenilerin çektiği acıların büyüklüğünü insan gözönüne getirebilir.Dört bir yanından amansız düşmanla çevrili ve her türlü silahlı ya da yasal korumadan yoksun olan Ermeniler,bu benzeri görülmemiş feci durumdan kurtulmak için ellerinden geleni yapmaya çabalıyorlardı.Aralarındaki hemen hemen bütün entelektüeller,önde gelen kişiler,öğretmenler hapishanede korkunç işkencelerle can vermişlerdi.Pilos,Atruni ve daha nicelerinden hapse konuldukları günden beri haber alınamıyordu.Kentin ileri gelen sakinlerinden biri olan Pastırmacıyan,sokak ortasında vurulup öldürülmüştü.Bu terör rejimi ovadaki köy ve kasabalara da yayılmıştı.

Van'ın 16 Mayıs günü Ruslar tarafından alınması ve Ermeni gönüllülerin kente girişi,Erzurum'daki Türk yöneticiler üzerinde büyük bir etki yarattı.Aynı gün,Hınıs'ta ve komşu 38 köyde Ermeniler,tek bir erkek kalmamacasına öldürülmüş,kadınlar Kürtler arasında dağıtılmıştı.

Hınıs'ın Ruslar tarafından alınmasından sonra,3.000 kadar Ermeni kadın ve çocukları Hınıs dolaylarına sığındı.Bunlar,Sancak ve Hınıs'ta yaşayan 22.000 Ermeniden sağ kalanlardı.

Bu sırada,Ruslar Malazgirt ve Bitlis'e doğru ilerliyorlardı.Türkler Malazgirt ve Pasin'i Ermenilerden boşaltıp,bunların hepsini Erzurum'a doğru sürdüler.Açlıktan yarı ölü gibi olan bu köylüler,zorla yaptırılan yürüyüşlerden bitkin bir halde,kentin kapılarına geldiklerinde,içeri girmelerine izin verilmedi;yedi gün yağmur altında bekletildiler.1915 Mayısında durumları o kadar kötüleşmişti ki,Alman Konsolosu bile,onları görmeye gelmiş "isyancı hergeleler" arasında dağıtmak üzere elbiseler ve ekmekler getirmişti.Daha sonra,bu sürgünler Erzincan'a gönderildiler ve Fırat'ın sularında boğuldular.

4 Haziran günü,Erzurum yaylasındaki Ermeni köylülerden ilk kafile,15.000 kişilik bir yığın halinde evlerini terkedip Erzurum'un batısındaki Nenehatun istikametinde yola çıktı.Bunlara çeteler (Türk gönüllüleri) muhafızlık ediyordu.Bu çeteler,cihad ilan edildikten sonra cezaevlerinden salıverilen suçlulardan oluşuyordu.Bellerine kadar çamur içinde ve inişli yokuşlu arazide,çocuklar ve zayıf kadınlar yol kenarında düşüp kalıyor,çeteciler buna gülüp geçiyordu.Her akşam,köylülerden haraç toplanıyordu.Yavaş yavaş neleri varsa -para,elbise,at,vb.- hepsini vermek zorunda kaldılar.Türk köylerinden geçildikçe,kadın ve kızlar Türkler arasında paylaştırıldı.Nenehatun'a birkaç saatlik uzaklıkta,Kemah Boğazı denilen vadinin girişinde,konvoy "kim oldukları bilinmeyen haydutlar" tarafından sarıldı.Bir tabanca atışıyla işaret verildi,akabinde Ermenilerin üzerine yaylım ateşi açıldı.Bu kafileden sağ kalanlardan biri olan 18 yaşındaki bir delikanlıyı Erzurum'da gördüm,üzerlerine ateş edilen kadın ve çocukların feryatlarının,çığlıklarının tüyler ürpertici olduğunu söyledi.Birçokları kaçmaya çalışmış,onları da kendilerine güya muhafızlık eden çeteciler vurmuştu.İki saat içinde vadi toprağa gömülmemiş ölülerle dolu bir mezarlığa dönmüştü.Yola çıkan 15.000 kişiden pek azı sağ kaldı.Bunlar kaçıp Türk köylüsü kılığında Erzurum'a ulaştılar.

18 Haziran'da,sıra kente gelmişti.Ermenilere hazırlanmaları için 15 günlük süre verilmişti,eşyalarını kutulara ve denklere yerleştirip Amerikan misyonu başkanı Mr. Stapleton'a ve Ermeni katedraline emanet bıraktılar.Vali,onlar yola çıkmadan önce koruma ücreti olarak 1.000 Türk lirası aldı.İlk önce gidecek kafileye,ileri gelenler arasından 160 aile seçildi.Bunlar varlıklı ve iyi eğitimli insanlardı.Erzurum'daki Alman subayları,erkeklerinden ayrılan Ermeni kadınlarına çok gaddarca ve zalimce davrandı.Almanlar,kadınları evlerinden zorla çıkarıp onlara tecavüz ediyorlardı.Yüzbaşı Schapner adında biri,güzel bir hanım olan Bayan Çilingiryan'ı taciz etmiş,kendisiyle birlikte gelmeye zorlamıştı.Bayan direnince,onu sokaklarda sürüklemiş,çok zalimce davranmıştı.Bu Alman subayı,İsviçre'de eğitim görmüş genç bir hanım olan Bayan Sarafiyan'ı da kaçırmıştı.Bir Alman Teğmeni Karl,beş kadını zorla sürükleyerek odasına götürmüştü.

160 aileden oluşan konvoy,arabalarla ve bazı yüklerle yola çıktı.Kendinden önce gidenlerle aynı yönde ilerliyorlardı,yani Nenehatun'a ve Erzincan'a doğru gidiyorlardı.Yolda soyguna uğradılar,her şeyleri ellerinden alındı,elbiseleri bile çıkartıldı.Erzincan'ın dış mahallelerine vardıkları biliniyordu,fakat bundan sonra onlardan bir daha haber alınamadı.

Piskopos Sempad arabasıyla,tek başına Erzincan'a gönderildi,ondan da bir daha haber alınamadı.

Haziranın son haftasında,Erzurum'dan ardı ardına birçok kafile yola çıktı.Bunlardan çoğu da yollarda katledildi,ya vuruldular ya da nehirlere atılıp boğuldular.İçlerinden biri,Zaruhi hanım,varlıklı,yaşlı bir kadındı.Fırat Nehri'ne atıldığında,bir kayaya tutunup kurtulmayı başarmıştı.Kıyıya çıkmış ve Erzurum'a dönmüş,bir Müslüman arkadaşının evinde gizlenmişti."Tüm Rusya Şehir Meclisleri Birliği"nin temsilcilerinden biri olan Prens Argutyan'a (Argutinski) yüzlerce çocuğun süngülerle öldürülüp Fırat Nehri'ne nasıl atıldığını hatırladığında titremeye başladığını anlattı.Kadın ve erkekler çırılçıplak soyundurulmuştu;yüzlercesi birbirine bağlandı,vuruldu ve nehre atıldı.Erzincan yakınlarında,nehrin dönemeç yaptığı bir yerde,üst üste yığılan cesetler öyle bir baraj meydana getirmişti ki,Fırat'ın yatağı yüzlerce yarda yer değiştirmişti.Bu son partiden olan birçok Ermeni,bu korkunç olaylardan sonra sağ kalmıştı.Bunlar Kuzey Suriye'deki Rakka'dan Mr. Stapleton'a mektup yazıp para ve yardım istediler,çünkü çok zor durumdaydılar.

Son zamanlarda,kentin Ruslar tarafından alınmasından sonra,Erzurum'da 100 kadar Ermeni ve 25.000 Türk kaldı.Otuz kadın ve kız,Stapleton'un evinde koruma altındaydı.Bazı kadınlar,kentte yaşayan Müslümanlar tarafından kurtarıldı;eğer askeri çevreler gerekli önlemleri alsalar ve Ermenilerin soydaşlarını ortaya çıkarmalarında yardımcı olsalardı,belki yüzlercesi daha kurtarılabilirdi.

İslam dinini kabul eden çocuklardan çoğu,Müslümanların adet ve geleneklerine alışmıştı.Bunlar,doğuştan Türkmüş gibi Türkçe konuşuyor ve davranıyordu.Bunlar şimdi Ermenilerin elinde bu alışkanlıklarını unutmaya çalışıyor.

Birisi Kars Kapı denilen ve kente doğudan girişi sağlayan kapının önünde durduğunda ve 1916 Mart'ında Erzurum'un manzarasına baktığında,kentin genelde pek değişmediğini farkeder.Ama kente girdiğinde ve şeytani bir zevkle her yeri yağmalayan,ganimetleri kapışan Türkleri gördüğünde şok geçirir.Artık kentte Ermeniler yok,katedralse yerle bir edilmiş.

Gelecekleri konusunda konuştuğum Erzurumlu Ermeniler,savaştan önce kenti terkeden binlerce Ermeni'nin geri döneceğini,ortalık yatışınca bunların geri dönüp mallarına mülklerine yeniden sahip olacağını düşünüp avunmaya çalışıyorlardı,ama pek zayıf bir avuntuydu bu.

*Erzurum:Mr. A.S. Safrastian'ın tanıklık ifadesi,Tiflis,15 Mart 1916

[Yazar tarafından Lord Bryce'a gönderilen tanıklık ifadesi.][Orijinali:"Erzurum'da Ermeni Faciası" NA (UK)/FO96/209/90-95- A.S.]

-------------------------------------------------------------------------------------

**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 456-461.

Trabzon'daki İtalyan Eski Konsolosu Gorrini İle Yapılan Röportaj*

Dört yıldan fazla zamandır,Trabzon'da konsolostum.Bütün Karadeniz kıyısı,Rus-Türk sınırından İstanbul yakınlarına kadar olan bölge ve Ön Asya içlerinde beş vilayet (Doğu Anadolu'da Türklerin,Ermenilerin ve Kürtlerin yaşadığı kentler) ayrıca dağınık olarak İranlılar,Ruslar,Rumlar ve Arapların da bulunduğu bütün bu bölge benim konsolosluğumun yetki sınırları içine giriyordu.Son on ayda,üstelik,çok sayıdaki Rus uyruklu kişinin ve Rus çıkarlarının da korunmasından sorumlu sayıldım.Rumlardan ve belirli bir ölçüde,az sayıdaki Fransız,İngiliz,Amerikalılardan da sorumluydum.

Osmanlı İmparatorluğu'nun içinde bulunduğu şimdiki koşullar hakkında,ancak kendi bölgem için sorularınıza cevap verebilirim.Bugün,bu bölgedeki koşullar insanı umutsuzluğa düşürecek kadar kötü.Halk olaylar karşısında tam bir Müslüman tevekkülü gösteriyor.Bireyler ve topluluklar mahvoluyor,soykırım yapılıyor;ve bütün bunlar kimsenin istemediği bir savaşın sürüp gitmesi yüzünden oluyor.Halkı bu savaşa Enver Paşa zorluyor.Bu savaş,Osmanlı İmparatorluğu'ndan geriye ne kaldıysa hepsinin yıkımına,parçalanmasına neden olacak.İslam ve Hristiyan toplulukları,artık daha fazla bir şey yapamazlar;güçlerinin son sınırına eriştiler artık.Oksijen sağlayanlar Almanlar,onlar ölmekte olan imparatorluğun can çekişmesini uzatmaya çalışıyor;ama bir cesedi diriltme mucizesini gösteremeyecekler.Birkaç kaçığın dışında herkesin duası,Osmanlı toprağını yabancıların işgal etmesi pahasına bile olsa,barışın bir an önce sağlanması.İsyan etmek için kimsede cesaret yok.Almanlardan ve "İttihat ve Terakki Cemiyeti"nden herkes nefret ediyor;ama bunları ancak güvendikleri kimselere ve alçak sesle anlatabiliyorlar,çünkü bu cemiyet ve Almanlar bugün Türkiye'de güçlü durumdalar ve duruma hakimler;hangi türden olursa olsun silah kullanmaktan da çekinmezler.Bu cemiyet,cüretkar,korku saçan,gizemli ve hunharca intikam peşinde koşan bir kurum.

Ermenilere gelince,onlar her vilayette farklı muamele görüyorlardı.Onlardan kuşku duyuluyordu,casuslar her yerde peşlerindeydi.Katledilmekten de beter,tam bir dışlanmışlık içinde,"Ermeni Vilayetleri" denilen yerlerde yaşıyorlardı.Bu vilayetlerin sayısı yediydi,bunlardan beşi (en büyükleri ve nüfus yoğunluğu en büyük olanları) ne yazık ki benim Konsolosluk bölgeme giriyordu.Bu iller Trabzon,Erzurum,Van,Bitlis ve Sivas'tı.

Benim bölgemde,24 Haziran'dan sonra,Ermeniler "tehcire" uğratıldı;yani evlerinden zorla çıkarılıp muhafız ve jandarma gözetiminde bilinmeyen bir yere götürüldüler.Pek azı için tehcirin anlamı,gidilecek yer olan Mezopotamya içleriydi;beşte dördü içinse yollarda benzeri görülmemiş,duyulmamış zalimlikler sonucunda ölüm anlamına geliyordu.

Tehcirin resmen ilanı emri,İstanbul'dan gelmişti.Bu merkezi hükümetin ve "İttihat ve Terakki Cemiyeti"nin işiydi.Yerel yetkililer ve genellikle Müslüman halk,direnmeye,alınan kararda belirtilen önlemleri hafifletmeye çalıştı,bunun uygulanmasının uğursuzluk getireceğine inanıyorlardı,bu yüzden ertelenmesini istediler.Ama merkezi hükümetin kararı kesindi,herkes boyun büküp sonuçlara katlanmaya razı edildi.

Konsoloslar araya girdi,hiç değilse kadın ve çocukları kurtarmaya çalıştılar.Birçok kişinin hariç tutulmasını talep ettik;ama buna saygı duyulmadı,"İttihat ve Terakki Cemiyeti"nin yerel şubesinin müdahalesi ve İstanbul'dan yeni gelen emirler yüzünden girişimimiz başarısızlığa uğradı.

Bu gerçek bir katliamdı,suçsuz insanlar öldürüldü;benzeri görülmemiş,duyulmamış bir faciaydı.İnsanlığın,Hristiyanlığın ve milliyetçiliğin en kutsal hakları ayaklar altında çiğneniyordu,tarihte kanla lekeli kara bir sayfaydı bu.Geçmişte her türlü katliam ve baskının dışında tutulmuş olan Ermeni Katoliklere karşı da,bu kez herkesten daha kötü davranıldı.Bu kötülükler de,merkezi hükümetin emriyle yapılmıştı.Trabzon'da 14.000 kadar Ermeni vardı,bunlar Gregoriyen,Katolik ve Protestandılar.Hiçbir zaman kargaşalığa neden olmamış,polisi toplu önlem almak zorunda bırakmamışlardı.Ben Trabzon'dan ayrıldığımda,onlardan geriye yüz kişi bile kalmamıştı.

Uğursuz kanunnamenin yayınlanma tarihi olan 24 Temmuz'dan başlayarak,Trabzon ayrılışıma kadar ne yedim içtim,ne de uyudum.Sinirlerim çok bozulmuştu,midem bulanıyordu;savunmasız,suçsuz insanların topluca öldürülmesine tanık olmak böylesine müthiş bir işkenceydi.

Sürgüne gönderilen Ermenilerin,Konsolosluğun pencereleri altından,kapısı önünden geçişlerini izlemek;ne ben ne de başka biri onlara cevap veremez,elimizden hiçbir şey gelmezken,yardım için yalvarışlarını duymak korkunçtu.Kent kuşatma altındaydı;her noktası,tam bir savaş donanımına sahip 15.000 kişilik bir askeri birlik tarafından korunuyordu,binlerce polis memuru,gönüllüler alayı ve "İttihat ve Terakki Cemiyeti" üyeleri de bu muhafızlık görevine katılıyordu.Feryatlar,gözyaşları,ayrılıklar,birçok intihar olayı,korkudan aniden ölenler,delirenler,yangınlar,suçlu sayılanların kentin ortasında vurularak öldürülmesi,evlerde ve köylerde hiç nedensiz aramalar yapılması;yolda her gün yüzlerce ceset bulunması,genç kadınların zorla Müslüman yapılması ya da ötekiler gibi tehcire zorlanması,çocukların ailelerinden ayrılması,Hristiyan okullarından çıkarılıp sokağa atılması,zorla Türk ailelere verilmeleri;yüzlerce insanın üzerlerindeki gömleklerle gemilere bindirilmesi,sonra Karadeniz'in sularına atılıp boğulmaları,kimisinin Değirmendere'de boğulması -Trabzon'dan ayrılmadan önceki günlere ait son unutulmaz anılarım bunlar.Aradan bir ay geçti,ama hala belleğimde capcanlı duruyor ve beni çıldırtıyorlar.İnsan bir ay boyunca böyle dehşet verici olaylara,böyle işkencelere tanık olursa,yardım etmek istediği halde elinden hiçbir şey gelmezse,doğal olarak ve kendiliğinden bir soru gelir aklına takılır:Acaba dünyanın bütün yamyamları,yırtıcı hayvanları saklandıkları inlerinden,Afrika,Asya,Amerika ve Okyanusya'nın balta girmemiş ormanlarından çıkıp da İstanbul'da mı toplanmışlardı?Burada görüşmemize son vermeyi yeğliyorum ve Türkiye tarihinin bu kara sayfasının ödünsüz kınamaları gerektirdiğini,tüm Hristiyanlık aleminin öç almak durumunda olduğunu iddia ediyorum.Benim bildiklerimi herkes bilseydi,benim gözlerimle gördüklerime,kulaklarımla işittiklerime herkes tanık olsaydı,hala nötr olan tüm Hristiyan güçlerinin Türkiye'ye karşı harekete geçmek zorunda kalacağından ve insanlıkdışı hükümete,hunhar "İttihat ve Terakki Cemiyeti"ne lanetler yağdıracağından,ne çağdaş ne de eski tarihte eşi benzeri görülmemiş bu korkunç suçlar işlenirken hoşgörülü davranan,hatta bunlara destek olan Türkiye'nin müttefiklerinin sorumluluk sınırlarını daha geniş tutacaklarından kuşkum yok.Yazıklar olsun,utanç verici bütün bunlar,dehşet verici ve iğrenç!

*Trabzon'daki İtalyan eski Konsolosu G. Gorrini ile yapılan röportaj.25 Ağustos 1915 tarihinde,Roma'da yayınlanan "Il Messaggero" gazetesinde yayınlanmıştır.

Sinyor Gorrini 23 Temmuz 1915 günü Trabzon'dan ayrıldı.Bu tarih,İtalyanların Avusturya-Macaristan ve Türkiye'ye karşı savaş ilan etmesi arasındaki günlere rastlıyordu.Laz kaptanı ve mürettebatı olan bir taka kiralayıp yanına Osmanlı Bankası yerel şubesinin Montenegro (Karadağ)'lu kavasını da alarak yola çıktı.Kıyıya yakın seyrederek,Trabzon'dan İstanbul'a yolculuk yedi gün sürdü.Giresun,Samsun,Sinop,İnebolu,Cide,Zonguldak,Sakarya kıyısı,Şile ve Anadolu Feneri üzerinde yaptıkları bu yolculukta,bu yerlerden hiçbirinde karaya çıkmadılar.İstanbul'dan sonra,Sinyor Gorrini,Dedeağaç ve Palermo üzerinden Roma'ya gitti ve orada "Il Messaggero" gazetesi muhabiriyle yukarıdaki röportajı yaptı.

-------------------------------------------------------------------------------------

**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 523-526.

Muş'taki Olaylara Tanık Olan Alma Johannsen'in İfadesi*

Ekim (1914) ayının sonlarına doğru Türkler savaşa girince Türk yetkililer savaş için ihtiyaç duydukları her şeyi Ermenilerden almaya başladılar.Paraları,malları,her şeyleri müsadere edildi.Bundan başka,her Türk bir Ermeni'nin dükkanına gidip ihtiyaç duyduğu veya sahip olmak istediği her şeyi almakta serbestti.Alınanların belki sadece onda biri savaş içindi,geri kalanı tamamen soygun mahiyetindeydi.Kafkas cephesinde erzağın ve diğer malzemenin ön saflara taşınması gerekiyordu.Hükümet,aralarında birçok özürlünün de bulunduğu 300 yaşlı Ermeni erkeği ve yaşları onikiyi geçmeyen erkek çocukları malzemeyi taşımaları için gönderdi.Bu,Muş'tan Rus cephesine doğru üç haftalık bir yolculuk demekti.Bütün Ermenilerden sahip oldukları her şey alındığı için bu zavallı insanlar yolda açlıktan ve soğuktan öldüler.Hiç giyecekleri yoktu çünkü yolda giyecekleri bile çalınmıştı.Bu 300 Ermeni'den eğer otuzu veya kırkı dahi geri dönmüşse bu bir mucizedir;geri kalanlar ya dayaktan ya da yukarıda belirtilen nedenlerden ölmüşlerdir.

Muş'taki en çetin kıştı;jandarmalar yüksek vergiler toplamaya gönderilmişlerdi.Zaten her şeylerini Türklere veren Ermeniler bu ağır vergileri ödeyecek durumda olmadıkları için ölesiyle dövülüyorlardı.Jandarmalar hanımlarına ve çocuklarına kötü muamele etmediği sürece Ermeniler kendilerini savunmuyorlardı.Bu gibi durumlarda ise sadece birkaç Ermeni kendi ailesini savunmaya kalktı diye bütün köy yakılıp yıkılıyordu.

Nisan ayının ortalarına doğru Van'da büyük karışıklıklar olduğuna dair söylentiler duyduk.Hem Ermenilerin hem de Türklerin anlattıklarını dinledik.Bu anlatılanlar her yönden birbiriyle uyumlu olduğu için içlerinde bir gerçeklik payı olduğu açıktı.Osmanlı hükümetinin Ermenilere silahlarını teslim etmeleri için emirler gönderdiğini,Ermenilerin ise zorunlu hallerde silaha ihtiyaç duyduklarını belirterek bunu reddettiğini söylüyorlardı.Bu durum büyük düzenli bir katliama neden olmuş.Ermenilerin yaşadığı bütün köyler yerle bir edilmiş.Türkler artık Ermenilerden kurtulduklarını söyleyerek övünüyorlarmış.Ermenilerin yok edilmesi fikrinden ne kadar haz duyduklarını ben kendim subayların ağzından duydum.

Kış böylece geçti,her gün tarifi imkansız derecede korkunç olaylar oluyordu.Derken Bitlis'te de katliam başladığını duyduk.Ruslar Muş'tan 16-17 saat uzaklıktaki Liz'e vardığı zaman Muş'ta da bir katliam hazırlığı vardı.Rusların bu kadar yaklaşması Türklerin dikkatini çekti,bu nedenle katliam o an için ertelendi.Fakat Ruslar Liz'i terkeder etmez Ermenilerin yaşadığı bütün yerler yağma edildi ve yıkıldı.

Bunlar Mayıs ayında oldu.Haziran ayı başında,Bitlis'teki bütün Ermenilerin sürüldüğünü duyduk.Bu sırada Amerikalı misyoner Dr. Knapp'in bir Ermeni evinde yaralandığını ve Türk hükümetinin onu Diyarbakır'a gönderdiğini haber aldık.Diyarbakır'a gelişinin gecesi de ölmüş.Türk hükümeti ölüm sebebini fazla yemek olarak açıklamış ama tabii ki kimse inanmamış.

Bitlis'te katledecek kimse kalmayınca dikkatleri Muş'a yöneldi.O zamana kadar da gaddarlıklar yapılıyordu ama alenen değil;artık insanları sebepsiz yere vurmaya ve sadece zevk için dövmeye başlamışlardı.Büyük bir şehir olan Muş'ta 25.000 Ermeni vardı.Civarda ise her biri takriben 500 haneden oluşan 300 köy bulunuyordu.Bütün buralarda artık tek bir Ermeni erkek bile görünmüyor.Orada burada tektük görülenler hariç kadın da yok.

Temmuz başlarında cephaneleri ve onbir topla birlikte 20.000 asker Harput yoluyla İstanbul'dan Muş'a geldi ve şehri kuşattı.Aslında şehir Haziran ayının ortasından beri zaten kuşatma altındaydı.Mutasarrıf bu aşamada şehri terketmemizi ve Harput'a gitmemizi emretti.Kalmamıza izin vermesi için ona yalvardık çünkü ilgilenmemiz gereken yetimler ve hastalar vardı.Fakat mutasarrıf öfkeliydi ve söyleneni yapmazsak bizi zorla uzaklaştırmakla tehdit etti.Ancak daha sonra hastalandığımız için bir süre daha Muş'ta kalmamıza izin verildi.Muş'u terkederken yetimhanemizdeki Ermenileri de beraberimizde götürmek için izin aldım;fakat güvenliklerinin sağlanmasını istediğimizde mutasarrıf şu yanıtı verdi:"Onları yanınıza alabilirsiniz ama Ermeni oldukları için yolda kafaları kesilebilir ve kesilecektir de".

Bazı Ermenilerin kaçmaya çalıştığı bahanesiyle şehir 10 Temmuz'da saatlerce bombalandı.Mutasarrıfı görmeye gittim ve binalarımızı korumasını istedim,cevabı şu oldu:"Layığınızı buldunuz,size söylenildiği gibi gitmek yerine kalmayı siz istediniz.Toplar Muş'un sonunu getirmek için burada.Türklerin yanına sığının".Sorumluluklarımızı ve görev yerlerimizi bırakamayacağımız için bu mümkün değildi.Ertesi gün Ermenilerin sürgün edileceğine dair yeni emir yayınlandı ve hazır olmaları için üç günlük bir süre tanındı.Gitmeden önce Hükümet Konağı'na giderek kayıt yaptırmaları söylendi.Evleri kalabilirdi ama malları ve paraları ellerinden alınacaktı.Ermeniler gidecek durumda değillerdi çünkü yolculuk masraflarını karşılayacak paraları yoktu.Ocaklarından ayrılıp yolda yavaş yavaş ölmektense evlerinde ölmeyi tercih ettiler.

Yukarıda söylendiği gibi Ermenilere üç gün mühlet verilmişti ama askerler kapıları kırarak evlere girip içerdekileri tutuklamaya ve hapse atmaya başladığında ancak iki saat geçmişti.Toplar ateşlenmiş böylece insanların Hükümet Konağı'na giderek kaydolmaları engellenmişti.Yetimhanemizin isabet alacağı korkusuyla hepimiz kilere sığınmak zorunda kaldık.Evlerinde yanarak ölen insanların ve çocukların çığlıklarını duymak yürek parçalayıcıydı.Askerlerse bu çığlıklardan büyük zevk alıyor,bombardıman sırasında sokakta ölen insanlara bakıp gülüyorlardı.

Sağ kalanlar Urfa'ya gönderildi (hasta kadınlardan ve çocuklardan başka kimse kalmamıştı);mutasarrıfa gittim ve hiç olmazsa çocuklara acıması için yalvardım,ama boşunaydı.Ermeni çocuklarının da milletleriyle birlikte yok olması gerektiği cevabını verdi.Hastanemizdeki ve yetimhanemizdeki herkes alındı;bize üç kadın hizmetçi bıraktılar.Tüyler ürperten bu şartlar altında Muş yerle bir edildi.Bütün subaylar,şahsen öldürdükleri Ermenilerin sayısıyla övünüyorlardı.Öldürdükleri o insanlar,Türkiye'nin Ermeni ırkından temizlenmesinden onların payına düşen kısımdı.

Harput'a gitmek üzere yola çıktık.Harput bir Ermeni mezarlığı haline gelmişti;dört bir yandan Ermeniler gömülmek üzere Harput'a getirilmişlerdi.Orada öylece yatıyorlar,köpekler ve akbabalar bedenlerini kemiriyorlardı.Orada burada bazı insanlar cesetlerin üzerine toprak atmıştı.Harput ve Mezre'de (Elazığ) insanlar korkunç işkencelere dayanmak zorunda kalmışlar.Kaşları yolunmuş,göğüsleri kesilmiş,tırnakları çekilmiş,işkencecileri ayaklarını yontmuş ya da aynı atları nalladıkları gibi ayaklarına çiviler çakmışlar.Bunların hepsi gece vakti yapılmış ve insanlar çığlıklarını duyup da çektikleri acıları bilmesin diye hapishanenin etrafındaki askerler davul ve ıslık çalarak gürültü yapmışlar.Birçoklarının bu işkenceler sırasında öldüğünü söylemeye gerek yok.Onlar ölürken askerler şöyle bağırıyormuş:"Haydi İsa'nız gelsin de sizi kurtarsın".

Yaşlı bir papaza ağzından bir itiraf alabilmek için o kadar ağır işkence etmişler ki o da eğer itirafta bulunursa işkencenin biteceğine ve kendisini yalnız bırakacaklarına inanarak içinde bulunduğu umutsuzlukla haykırmış:"Biz devrimciyiz".İşkencelerin bir son bulacağını ummuş ama tam tersine askerler şöyle haykırmış:"Daha ne arıyoruz ki?İşte kendi ağzından aldık".Yetkili memurlar daha önce yaptıklarının aksine artık kurbanlarını seçmek yerine bir tekine bile acımadan bütün Ermenilere işkence yapmışlar.

Temmuz başında 2.000 Ermeni askere yol yapımında çalışmak üzere Halep'e doğru yola çıkmaları emredilmiş.Bunu duyan Harput Ermenileri korkuya kapılmışlar ve kasabada bir panik başlamış.Vali,Alman misyoneri Ehemann'ı çağırtıp,bu askerlere hiçbir zarar gelmeyeceğini tekrar tekrar söyleyerek halkı yatıştırması için yalvarmış.Ehemann validen söz alarak halkı yatıştırmış.Fakat bu askerlerin öldürülüp bir mağaraya atıldığını duyduğumuzda kasabadan ayrılmalarının üzerinden çok zaman geçmemişti.Sadece birkaç tanesi kaçmayı başarmış.Zaten biz de olanları onlardan öğrendik.Valiye protestolarda bulunmak boşunaydı.Harput'taki Amerikan Konsolosu birkaç kere protestoda bulunmuş ama vali onu hiç dikkate almamış ve ona son derece haysiyet kırıcı bir şekilde muamele etmiş.Birkaç gün sonra 2.000 Ermeni asker daha Diyarbakır üzerinden yola çıkarılmış ve kaçacak güçleri kalmasın diye yolda kendilerine yiyecek verilmemiş.Ermenilerin yolda olduğu Kürtlere bildirilmiş.Kürt kadınları da kasap bıçaklarıyla birlikte erkeklerine yardımcı olmaya gelmişler.Elazığ'da Türkler için bir genelev kurulmuş ve bütün güzel Ermeni kızları ve kadınları oraya götürülmüş.Geceleri giriş Türklere serbestmiş.Protestan ve Katolik Ermenilerin sürgünden muaf olabilmeleri için gerekli izin ancak sürgün başladıktan sonra gelmiş.Hükümet kalan az sayıda Ermeni'yi İslam'ı kabul etmeye zorlamak istemiş.Bazıları,hanımlarını ve çocuklarını herkesi gözü önünde yaşanan ızdıraplardan kurtarmak için bunu kabul etmişler.İnsanlar bize İstanbul'a giderek güvenliklerini sağlamamız için yalvardı.İstanbul yolunda sadece yaşlı kadınlara rastladık.Görünürlerde genç kadın veya kız yoktu.

Daha 1914 Kasımı'nda bir katliam olacağını biliyorduk.Enver Paşa'nın yakın arkadaşı olan Muş mutasarrıfı ilk fırsatta Ermenileri katledeceklerini ve bütün ırkı yok edeceklerini açıkça söylemişti.Ruslar gelmeden önce ilkin Ermenileri katletmeye sonra Ruslarla savaşmaya karar vermişlerdi.Nisan ayına doğru,Albay Lange'nin ve aralarında Amerikan ve Alman konsoloslarının da bulunduğu başka bazı üst düzey memurların olduğu bir ortamda Ekrem Bey,hükümetin Ermeni ırkını yok etmeye niyetini açıkça ortaya koymuştu.Bütün bu ayrıntılar katliamların önceden düşünülerek tasarlandığını gösteriyor.

Birkaç köyde muhtaç durumdaki birçok hasta ve çıplak kadın sadaka ve koruma dilenmek için yanımıza geliyor.Onlara bir şey vermemiz,onları içeri almamız yasak,yani onlar için herhangi bir şey yapmamıza izin verilmiyor,dışarıda öylece ölüyorlar.Keşke yetkililerden onlara yardım etme izni alınabilse!Biz bile onların görünüşüne dayanamıyorsak kimbilir bu onlar için ne kadar zordur?

Bu kanla yazılmış bir hikayedir.İki yaşlı misyoner ve bir genç kız (bir Amerikalı) Mardin'den kovulmuşlar.Hükümlü gibi muamele görmüşler,jandarmalar peşlerinden ayrılmamış ve bu şekilde Sivas'a kadar getirilmişler.Bu şartlarda böyle bir yolculuğun o yaştaki misyonerler için korkunç bir külfet olduğu açıktır.

*["Muş'taki Alman yetimhanesinde görevli Alman misyoner Miss Alma Johannsen'in Washington'daki Dışişleri Bakanlığı tarafından Amerika'nın Ermenistan'a Yardım Komitesi'ne iletilen ifadesi".][Alma Johannsen Muş'taki Alman yetimhanesinde çalışan İsveçli bir misyonerdi.Orijinali:"Bir Görgü Tanığının Raporu:Miss Alma Johannsen (Alman Misyonu)" [sic] Büyükelçi Morgenthau 9 Kasım 1915 tarihinde İstanbul'dan Dışişleri Bakanı'na göndermiştir.NA/RG59/867.4016/226.Alma Johannsen'in ifadesinin Almanca kopyası için bkz. LC/Papers of Henry Morgenthau,Sr./mikrofilm22/457-44. A.S.]

-------------------------------------------------------------------------------------

**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 255-260.

Katliamlardan Sonra Van*

"Kırım Savaşı'nın sebep olduğu yıkımları,1877-1878 Türk-Rus Harbi'ni,1894-1896 Ermeni katliamlarını ve onu takiben 1914'e kadar süren terör yıllarını gördüm;ama bu yılın Nisan ayından beri süren katliamlar tam anlamıyla dehşet verici ve bu,hiç kuşkusuz Ermenilerin uzun tarihleri boyunca yedikleri en korkunç darbe."

Van'dan yaşlı bir Ermeni köylüsü olan Hagop Boğosyan benimle konuşurken böyle söylüyordu.Rus ordusunun arkasına takılarak üç kere evini terketmek zorunda kalan seksenlerindeki bu güçlü kuvvetli ihtiyar kışı geçirmek için bir kere daha Van Gölü kıyısındaki köyüne dönüyordu.Bir yandan çamurlu yolda yürüyor bir yandan bana bildiği ve kendi bakış açısından anlayabildiği kadarıyla son katliamları anlatıyordu.Anlattıkları ana hatlarıyla şimdiye kadar hiç şüpheye yer bırakmayacak şekilde bilinenlerle uyum içindeydi.Türk hükümeti,merkez vilayetlerde yaşayan Ermenilerin şüphesini çekmeden Van'ın "asi" Ermenilerinden kurtulmak istemişti.Van hükümetin hakimiyetinden uzaktı ve Van'daki Ermeniler Türkler için kaygı verici sayıdaydı.Enver Paşa'nın kayınbiraderi Cevdet Paşa Van Valisi ve kumandanı oldu.Cevdet Paşa,Şubat'ta Azerbaycan'daki Diliman ve Hoy muharebesinde bozguna uğradı.Bu muharebede Antranik komutasındaki Ermeni gönüllülerin de bir rolü oldu.Cevdet Paşa Van'a dönünce yakın çevresindekilere,cephedeyken hem Rus ordusunun düzenli birlikleri hem de gönüllüler olarak hep Ermenilerle çarpışmak zorunda kaldığını söylemiş.Ordusu Ocak ayı başlarında Sarıkamış ve Ardahan'da yenilgiye uğrayınca aşağı yukarı aynı fikri Harbiye Nazırı Enver Paşa da dile getirmişti.Bu sözler abartılı olsa da öyle görünüyor ki Türk hükümetinin sınırları içinde kalan Ermeni nüfusu yok etme çabalarına en iyi şekilde hizmet etti.Cevdet Paşa Van'da katliamlara başlamak üzere görevlendirildi.Jön Türk Meclisi'nde Van milletvekili olan Vremyan liderliğindeki Ermenilerle,yıllarca yöre halkının misafirperverliğinden yararlanmış Cevdet Paşa arasında en iyi ilişkilerin olduğu yer Van'dı.

15 Nisan'da Van Gölü'nün kuzeyindeki Akantz'da (Erciş) jandarmalar genç Ermenileri,Sultan'dan yeni gelen bir emri dinlemek üzere borazan çalarak toplamış.Bu 500 genç erkek gün batımında hiçbir usule uyulmaksızın kurşuna dizilmiş.Ondan sonraki iki gün boyunca aynı uygulama Erciş'in,Adilcevaz'ın ve Van Gölü'nün kuzeyinde kalan 80 Ermeni köyünde merhametsiz bir soğukkanlılıkla yapılmış.Bu şekilde üç gün içinde 24.000 Ermeni öldürülmüş,genç kadınlar kaçırılmış,evler yağmalanmış.Ondan sonra Cevdet Paşa hemen gölün güneyinde yaşayan sağlam Ermenileri de aynı şekilde imha etmeye girişmiş.Kürtler,Moks (Bahçesaray) ve Çatak kazalarındaki köylülerin üzerine saldırtılmış;fakat bu sert dağlılar çetin ceviz olduklarını ispatlamışlar.Kuvvetli bir direniş göstererek Türk planını boşa çıkarmışlar.

Van'da ise Ermeniler,ordudan firar edenler ve askeri müsadere konularında hükümeti yatıştırmak için verebilecekleri bütün tavizleri zaten vermişlerdi.Fakat Cevdet Paşa koşulsuz teslimiyet talep ediyordu.Kalleşçe davranarak dört Ermeni liderin öldürülmesine sebep olmuş,Vremyan'ı alıkoymuştu.Daha sonra Vremyan da öldürülmüştür.Bu hareketler Erciş katliamlarıyla biraraya gelince bütün şüpheleri ortadan kaldırmıştır.Erciş'te tamamen masum binlerce köylüyü öldürerek gösterdikleri gibi Türkler ellerindeki bütün güçle Ermenileri yok etmeyi kafalarına koymuşlardı.Geçmiş tecrübeler Van Ermenilerine hayatlarını,onurlarını ve mallarını kurtarmanın tek yolunun silaha başvurmak olduğunu öğretmişti.Sahip oldukları bütün silahları biraraya topladılar.Nisan ortasında toplarla donatılmış ve her türden sayısız Kürtle kuvvetlendirilmiş 6.000 kişilik bir Türk ordusu tarafından kuşatılmışlardı.İyi durumda 400 tüfeğe ve bu sayının iki katı kadar çeşitli silahlara sahip olan şehirli 25.000 Ermeni büyük zorluklara karşın dört hafta çarpıştı.Sağlık hizmeti ve yardımların dağıtılması için çeşitli geçici komiteler kurarak ellerindeki kaynakları bir düzene soktular.Şiddetli Türk hücumlarını püskürtmek için havan topu ve dumansız barut yaptılar.Özgürlük mücadelesine yardımcı olmak için her kadın,erkek ve çocuk kendine düşeni yerine getirdi.Sonuna kadar mevzilerini tuttular,Ermeni mahallesinin ortasında Türklerin yerleştiği barakaları havaya uçurarak birçok düşman mevzisi de ele geçirdiler.Mevzileri gören ve çarpışmaların geçtiği yerlerde dolaşan biri bunun kahramanca bir direniş olduğunu çok iyi anlar.Cevdet Paşa'nın komutasındaki Türkler Van'ı ele geçirme umutlarını kaybettiler ve Rus ordusunun önünde ilerleyen Ermeni gönüllülerin geldiğini duyunca da süratle kaçtılar.Ermeniler Van'ı ele geçirdiler ve Rus ordusunun girişini Türklerden aldıkları silahları ateşleyerek selamladılar.Haziran'ın başında şehirde ve vilayette geçici bir Ermeni idaresi kuruldu.O şartlar altında intikam hissinin neden olduğu aşırılıklardan kaçınmak çok zor olabilirdi;yine de bu aşırılıklar anlık öfke patlamalarından öteye geçmedi.

Haziran ve Temmuz ayları boyunca Bitlis'in,Muş'un,Diyarbakır'ın ve Türkiye Ermenistanı'nın diğer vilayetlerinin bütün Ermeni nüfusu ya acımasızca katledildi ya da sürüldü.Van'da yaşanan son olaylar eşi görülmemiş bu trajedinin bir örneğini oluşturabilir,üstelik Van en az acı çeken yerdir.

Van'da iki aylık bir müstakil idareden sonra savaşın gidişatı Ermenilerin aleyhine döndü.Temmuz'un sonlarına doğru Türkler Transkafkasya cephesinde taarruza geçtiler.Ruslar düşmana karşı saldırıya daha uygun şartlarda geçebilmek için Fırat ve Muş'tan kendi sınırlarına doğru çekildiler.Fakat bu strateji oyununda,Doğu Türkiye'de kalan son Ermeniler olan Van'dan,Eleşkirt'ten vs. çeyrek milyon Ermeni de Rus sınırına doğru çekilmek zorunda kaldı.Kendilerini Türklere karşı başarıyla savunan erkek,kadın ve çocuklar panik içinde en olumsuz koşullarda kaçtılar.Birkaç öküz arabası,at,eşek ve inek hariç hiçbir ulaşım aracı yoktu.Susuz ve yolsuz bu topraklarda aşılması gereken mesafenin uzunluğu 150 ila 250 km. arasında değişiyordu.Üstelik hiçbir şeyden şüphelenmeyen insanlara evlerini ve mallarını bırakarak Transkafkasya'ya doğru yürümeleri gerektiği uyarısı sadece birkaç saat evvelden yapılmıştı.Giyeceklerini ve erzağını yüklenen,yorgun kadın ve çocukların takip ettiği insanlar yakıcı Ağustos güneşi altında,tozdan boğularak,susuzluk ve yorgunluktan bitap on gün boyunca yürüdüler.Bargiri (Muradiye)'de (Van Gölü'nün kuzeyi) kafilenin arka kısmı dağlı Kürtlerin saldırısına uğradı.Müthiş bir panik başladı.Kadınlar ve kızlar kendilerini Bendimahi Çayı'na attılar,diğerleri kaçabilmek için bebeklerini bıraktılar ve paniğin sebep olduğu telaş yüzünden aileler kendilerini düşüncesizce sulara bıraktılar.Hastalar,güçsüzler ve yüzlerce çocuk yol kenarında bırakıldılar.Ya orada sonsuz ızdıraplar içinde öldüler ya da Kürtler tarafından katledildiler.

Gölün kuzeydoğu kıyısından Van'a doğru giderken son olayların iğrenç kanıtlarına şahit oldum.Birçok arama grubu ölüleri gömmüş,etrafı temizlemişti bile;fakat orada burada,taş yığınlarının altında,yol kenarlarına dağılmış erkek ve kadın cesetlerinin kalıntılarını gördüm.Çürümeye yüz tutmuş ve korkunç bir şekilde tahrip edilmiş çocuk cesetleri farkettim.Gölün kıyısında,derelerin sığlık yerlerinde iskeletler,giysi parçaları,insan ve hayvan kemikleri vardı.Çürümenin sebep olduğu koku gerçekten mide bulandırıcıydı.Ülkenin Iğdır'dan Van'a kadar olan kısmı daha birkaç ay evveline kadar bir mezbahaneydi.Bütün köyler tamamen boşaltıldı.Yolu tesadüfen oradan geçen birkaç yolcu dışında kimse yoktu.Onun yerine çürümüş insan kalıntılarıyla beslenen akbabalar ve köpekler vardı.

Van şehri de bir harabe yığınıydı.Geçen Ağustos'tan beri birçok kez el değiştirmişti.Bütün kiliseler,okullar ve en iyi evler yakılıp yıkılmıştı.Birkaç ay evvel yerlilerin Türklerden alıp bir arı kovanına çevirdikleri şehirde artık hiçbir hayat belirtisi yok gibiydi.Öte yandan,Türkiyeli Ermenilerden geriye kalanların sayısı da yoksulluk ve Transkafkasya sınırı boyunca görülen salgın hastalık yüzünden büyük ölçüde azalmıştı.Bütün ülke tarif edilemez biçimde harap edilmişti.Belki Avrupa'nın hiçbir savaş alanında sivil nüfusa Ermeni platolarındaki kadar şiddetle muamele edilmedi ve hiçbir millet Asyatik Türkiye'deki Ermeniler kadar acı çekmedi.Şimdi geriye ancak 200.000 kişi kaldı,onlardan yüzlercesi de geçen bahardan beri yaşadıkları korkunç acılar neticesinde Transkafkasya'da ölüyor.

*A.S. Safratsyan'ın Van,2 Aralık 1915 tarihli ve Ocak 1916'da Londra'daki Ermeni gazetesi "Ararat"ta yayınlanan anlatısı.

-------------------------------------------------------------------------------------

**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 235-239.