"Ortadoğu'da sosyalizmi mutlaka ve mutlaka kuracağız,zulmü ve sömürüyü bitireceğiz"/Dr.George Habash*

Filistin sorunu bugünlerde çok tehlikeli bir süreçten geçiyor.Karşımızdaki engeller büyük.O yüzden bu tehlikeleri atlatmak için,çok bilinçli olmamız gerekiyor.Daha önceki Filistin ve Arap ilerici direnişini enternasyonalist dayanışmayla birlikte sürdürdüğümüz için mücadelenin ayakta kalmasını başardık.Bize dayatılmaya çalışılan diz çökertme ve boyun eğdirme politikalarına,emperyalizmin terörüne,Arap gericiliğine ve bölgedeki bütün gericilere,işbirlikçilere,özellikle de Siyonizm ve taşeronlarına rağmen işgâle ve emperyalist saldırıya karşı mücadelenin bayrağı hep yükseklerde dalgalandı.Bugün de mücadele dimdik ayakta.

Diyoruz ki,bu tehlikelere rağmen direniş ruhuyla emperyalizmin Ortadoğu'daki amaçlarına ve programlarına engel olacağız.Bunu ancak Ortadoğu'daki ve dünyadaki özgürlükçü güçler cephesiyle ve Filistin devrimci cephesiyle birlikte yapabiliriz.Bugün bize dayatılan gerici,faşist,ırkçı politikalarla,bazen "demokrasi ve insan hakları" adı altında,bazen de "ulusların kendi kaderini tayin hakkı" bahanesiyle bölgemizdeki devrimci ve ilerici hareketler sindirilmek isteniyor.Ve bu sindirme harekâtı her zaman emperyalizmin ve kapitalizmin çıkarlarına paralel olarak yürütülmektedir.

Şu anda,dünyadaki krizin faturası Arap âlemine çıkarılmaya çalışılıyor.Özellikle de Filistin'e!Bu,sosyalist bloğun çözülmesiyle ortaya çıkan bir durum.Emperyalizmi dünyaya hâkim kılmak için,ABD önderliğinde tek kutuplu bir dünya yaratmak için çalışıyorlar.Kuşkusuz burada tek hedefleri bölgedeki petrol kaynaklarını kontrol altına alarak sömürmektir.Ve tabii bölgedeki halkların ve özellikle emekçilerin emeğini de sömürmek...Bu nedenle emperyalistler yirmibirinci yüzyılda işgâlin şeklini değiştirerek fiili işgâllere geçtiler.Bazen ülkelerin içişlerine bilfiil müdahale ederek sivil darbeler örgütlüyorlar,bazen eski sosyalist ve ilerici kişiler üzerinden halklardaki özgürlükçü ve demokrasi özlemini manipüle ederek neo-liberal ekonomiyi empoze ediyorlar.Bunun en somut örnekleri Suriye ve Lübnan'dır.

Daha önceki yıllarda emperyalizm kültürel işgâli ve sonrasında küreselleşmeyle birlikte dünyaya tam hâkim olamadı.Bu yüzden fiili işgâllere girişiyor.Bunu Irak'ta ve bazı Körfez ülkelerinde yapıyor ve bu arada Suudi Arabistan ve Türkiye'nin topraklarını birer askerî depoya çeviriyor.Ve tabii ki bunu yaparken Siyonist devleti bölgenin en güçlü askerî ülkesi hâline getiriyor.Aynı zamanda emperyalizm,bölgede mezhep ayrılıklarını büyütüyor,etnik ve milliyetçi tohumları yeşertiyor.Lübnan ve Mısır'da bunun örneklerini görüyoruz.Lübnan'da ve Mısır'da emperyalizm,Hristiyan-Müslüman,Irak'ta ise Şii-Sünni çatışmasını körüklüyor.Bunu gerçekleştirmek için emperyalizmin kullandığı en başarılı mekanizma medyadır.Medyayı yöneten satılmış,kiralık adamlar Ortadoğu'daki gerçekleri saptırıyorlar ve özellikle direnen halkların inancını gözardı ederek onları "terörist" ilân etmeye çalışıyorlar.Buna karşın,işgâl güçlerinin Afganistan'da,Irak'ta ve Filistin'deki terörünü "demokrasi","uygarlık" ve "insan hakları" adına yapılıyormuş gibi gösteriyorlar.

Amerikan medya mekanizması dünyaya dayatılan bu sahte demokrasiyle bizi kandırmaya çalışıyor.Onların "demokrasi" anlayışı Batı'nın demokrasi anlayışıdır ve bu,insanların umut ettiği gerçek demokrasi değildir.

Gerçek demokrasi,halkların özgürlüğüne yönelik yasakların kalkmasıyla,özgür bir yaşam içerisinde,bireyler haklarına ve sorumluluklarına eksiksiz sahip oldukları zaman mümkündür.Böylesi bir gerçek demokrasi Filistin seçimlerinde ve Latin Amerika ülkelerindeki son seçimlerde Batı'ya büyük bir ders vermiştir.Ama bu demokrasiler ABD ve Batı tarafından kabul edilmemektedir.Niye bu demokratik seçimler kabul edilmiyor?Çünkü ABD bütün dünyada ve özellikle Ortadoğu'da kendi güdümünde hükümetler ve yönetimler yaratmaya çalışıyor.Bu güdümlü rejimlerin dışında demokratik seçimlerle işbaşına gelen yönetimler ise "terörist" ya da "anti demokratik" ülkeler olarak damgalanıyor.Buna karşın Irak'taki ABD-İngiliz işgâlinin iğrenç yüzü ve vahşeti süslenerek "özgürleştirme" ve "demokratikleştirme" olarak yutturulmaya çalışılıyor.Filistin'deki ırkçı Siyonist yönetimin altmış yıldan fazladır sürdürdüğü uygulamalarına rağmen ülkemiz "Ortadoğu'daki demokrasi vahası" olarak nitelendiriliyor.

Bugün durup dünyamızın son on yılda yaşadıklarını bilimsel olarak değerlendirmek zorundayız.Eğer dünyaya bu gözle bakamazsak devrim olasılığı konusunda karamsar oluruz.Dünya bugün bir kaosa gidiyor.Bunun sebebi de tek kutuplu emperyalist sistemin kendisidir.Bu tek kutuplu vahşi emperyalizm ipinden boşanmış bir boğa gibi.Ama işin sadece bu yönüne bakıp aldanmamalıyız ve bardağın dolu tarafını da görmeliyiz.Eğer böyle bakmazsak ufuktaki umut ışığını asla yakalayamayız.Bunun için yapmamız gerekenler şunlardır:

1-Şu anda emperyalizm vargücüyle halklara karşı saldırıya geçmiştir.Özellikle medya gerçekleri çarpıtmak için en önemli silâh olarak kullanılıyor.Ne kadar karalama yapılırsa yapılsın Filistin'de yaşanan şey,bir direniştir.Yapılan seçimler de demokrasinin gereğidir ve ortaya çıkan sonuçlar bir halkın tercihidir.Her ne kadar kazanan taraf takiyye yapıyorsa da bu demokratik bir seçimin sonucudur.Solcuların ve demokratik yapıların kaybetmesine rağmen bu böyledir.

2-ABD ve İngiliz emperyalizmi Irak çamuruna saplanmıştır.Bunun sebebi Irak'taki şanlı direnişin her gün bir kartopu gibi gittikçe büyümesidir.Direniş gruplarının bazılarının anlayış ve uygulamalarına karşı olmamıza rağmen bu bir halk direnişidir.

3-Dünyada devrimci güçler özellikle Sovyetler Birliği'nin çözülüşünden sonra bir durgunluk yaşadılar.Ama özellikle Latin Amerika'daki devrimci ruhun kaybedilmemesinden kaynaklı olarak yapılan son seçimler bize gösteriyor ki,bütün karalamalara rağmen sosyalizm halklar için hâlâ bir umut ışığı ve bir alternatiftir.

4-Emperyalistlerin işbirlikçilerine ve işgâllerine rağmen halkların direnişinin gücü Latin Amerika'da ve Irak'ta bir kez daha gösterilmiştir.Halkların (Sovyetlerden) demokratik halk iktidarlarından başka bir çözümü yoktur.

5-Gözümüzden kaçmaması gereken gerçek şudur:ABD emperyalizmine karşı dünyada bir tepki gittikçe büyümektedir.Bunun en açık örneği küreselleşme karşıtı hareket,savaşa karşı hareket ve ABD ile Siyonist İsrail'e karşı büyüyen hareketlerdir.

6-Avrupa'da yapılan son kamuoyu araştırmalarına göre insanların yüzde 60'ı dünya barışı konusunda en tehlikeli ülke olarak İsrail'i görüyor.Bu bir tesadüf ya da sıradan bir tepki değil.Avrupa'daki birçok gelişme sonucunda İsrail'in gerçek yüzü açığa çıkmıştır.

7-Ve nihayet,Ortadoğu ve Afganistan'daki ABD emperyalizminin vahşi saldırısına bağlı olarak uluslararası bir vicdan hareketi,anti-Amerikan ve anti-emperyalist bir kamp gittikçe büyüyor.

Yukarıda saydığımız gerçeklere dayanarak Filistin Halk Kurtuluş Cephesi,işin tâ en başından beri global emperyalizm ve Siyonist hareketi başlıca düşmanlar olarak belirlemiştik.Ve tabii aynı zamanda dost ve müttefiklerimizi de belirledik.Bu yüzden de biz ve dost güçlerimiz emperyalist ve Siyonist düşmanın listesinde ilk sıralarda yer almaktayız.Ama öte yandan Halk Cephesi ilerici devrimci görüşleriyle dünyanın her yerinde devrimci,ilerici tohumlar ekmiştir.Bunu ilerici ve devrimci güçleri destekleyerek başardık.Ve ümidimizi asla kesmiyoruz.Çünkü mutlaka ektiğimiz asil ağaçlar bir gün mutlaka meyve verecektir.

Devrimci ilkelerimizin doğruluğu zaman içersinde kanıtlanmıştır.Bu yüzden Halk Cephesi emperyalizmin bir hedefidir.Bu yüzden Halk Cephesi'nin en önemli kurucularından Ghassan Kanafani emperyalist istihbarat örgütleri ve Siyonistlerin işbirliğiyle suikast sonucu öldürüldü.Daha sonra Halk Cephesi'nin Merkez Komitesi Genel Sekreteri Abu Ali Mustafa'nın katledilmesi ve Halk Cephesi'nin Politbüro şefi Abdul-Rahim Malluh'un tutuklanması gelmiş ve en son olarak da Genel Sekreter Ahmed Saadat bir korsan operasyonla Eriha Hapishanesi'nden kaçırılmıştır.Abu Ali Mustafa'nın öcünü almak için İsrail Turizm Bakanı Revaham Ze'evi Halk Cephesi tarafından cezalandırılmıştır.Ahmed Saadat bunun sorumlusu olduğu için İsrail askerleri tarafından Eriha Cezaevi'nden kaçırılmıştır.

Filistin ve Arap âlemindeki ve dünyadaki gelişmeler gösteriyor ki,Siyonist düşmanın ortadan kaldırılması ancak ve ancak silâhlı mücadelelerle ve Arap ve bölgedeki diğer devrimciler ve yurtseverlerin desteğiyle sağlanabilir.Çünkü Siyonist hareket yalnız Filistin ve Filistin halkı için değil,bölgedeki özgürlükçü hareketler ve buna bağlı olarak dünyadaki bütün devrimciler ve anti-emperyalist hareketler için bir tehlikedir.Şu anda İsrail'in sahip olduğu nükleer silâhların sayısı ve gücü bilinmiyor.Ve İsrail,Birleşmiş Milletler'in hazırladığı nükleer çalışmaları denetleme antlaşmasına imza atmıyor.Bu konuda onu cesaretlendiren küresel emperyalizmdir.Ayrıca İsrail'in Birleşmiş Milletler kararlarını tanımadığı birçok örnek vardır.Uluslararası Af Örgütü'nün Duvar'a karşı aldığı karar,Filistin'e uygulanan ambargonun kaldırılması konusunda aldığı karar,Filistin halkına karşı sürdürülen ırkçı politika konusundaki karar...Benzeri bir sürü karar çıkıyor ama ABD ve Batı,"demokratik bir ülkenin kendisini savunma hakkı"nın arkasına sığınarak İsrail'i her zaman haklı çıkartıyorlar.

Yoldaşlar,şunu unutmamanızı istiyorum.Filistin Halk Kurtuluş Cephesi kuruluşundan bugüne kadar Marxist-Leninist ve demokratik yolundan sapmamıştır.Bu inancımızdan dolayı çok kayıp verdik ve vermeye devam ediyoruz.Çünkü biz inanıyoruz ki,kurtuluş sosyalizmdedir.Her ne kadar sosyalizmin yapısında bir deprem yaşanmış ve bazı komünist partiler isimlerini değiştirecek kadar ileri gitmişlerse de,Halk Cephesi olarak biz sosyalizm ve komünizm konusunda taviz vermedik,vermeyeceğiz.Bazı ülkelerde başarısız olan deneyim,teorinin başarısızlığından değil,uygulamanın başarısızlığından kaynaklanıyor.Latin Amerika'da sosyalizmin şahlanması ve Küba'nın uzun süredir emperyalizmin ambargosuna ve baskısına karşı dayanması gösteriyor ki,dünyadaki ezilen halkların tek doğru alternatif ve çözümü sosyalizmdir ve bu güç,emperyalizmin barbarlığına dur diyecek tek güçtür.

Gururluyuz.Çünkü 1970'li yıllardan beri emperyalizmin sınıflandırdığı "terörist örgütler" listesinin başındayız.Buna bağlı olarak Cephe'ye karşı bir ambargo uygulanmaktadır.Dolayısıyla özellikle maddî ve lojistik destekten mahrûmuz.Bu da ilerici direniş çizgimizden kaynaklanmaktadır.Her ne kadar bu ambargo Halk Cephesi'nin gelişmesini etkilemişse de,emperyalistler bu ambargoyu yalnız bize değil bütün dünyadaki ve özellikle Ortadoğu'daki ilerici-devrimci oluşumlara karşı uyguluyor.Buna karşın Ortadoğu'daki İslâmist akımların önü emperyalist ve gerici yönetimler tarafından açılıyor.Ağırlıklı olarak Türkiye,Mısır ve Filistin...Türkiye'de 1970'li yıllarda Deniz Gezmiş'ler ve Mahir Çayan'ların şehit düştükleri ân İslâmistlerin ve Millî Görüşçü'lerin yolu açılmıştır.Ve bugün iktidar onların elindedir.Filistin'de de durum böyledir.1970'li yıllarda Halk Cephesi'nin gerillaları Filistin'de hunharca öldürülürken Müslüman Kardeşler'in dernekleri açılıyor,genişliyordu.Bugün de Hamas iktidara geliyor.Hiçbir fark yok,ambargo herkes için uygulanıyor.Ama her ne kadar karanlık güçlerin hegemonyası altına girersek girelim Ortadoğu'da sosyalizmi mutlaka ve mutlaka kuracağız,zulmü ve sömürüyü bitireceğiz.

Halk Cephesi insan haklarını,ulusal birliği ve Ortadoğu devrimci çemberini gerçekleştirmek için yılmadan,usanmadan çalışmalarını sürdürecektir.Dünyanın neresinde olursa olsun ilerici ve devrimcilerle dayanışma ve yardımlaşma içinde olacağız.İşçi-köylü ve emekçiler,yani toplumun çoğunluğu iktidar oluncaya kadar.Bu da ancak Marxist ideolojiyle sağlanabilir.Sonuçta,baskılar ne kadar ağırlaşırsa ağırlaşsın dünyanın mutlu geleceğini görmemizi engelleyemez.Yenilgiler her zaman bizim için derslerdir.Ve her yenilgiden sonra zafer için ileri adımlar atmalıyız.

Halk Cephesi her zaman enternasyonalist bir örgüt olmuştur.Dünyanın değişik ülkelerinden ve milletlerinden şehitlerimiz var.Onların kanlarını yerde bırakmamak,boşa ölmediklerini kanıtlamak için Marxizm-Leninizm'e sımsıkı sarılmamız gerekir.Çünkü insanlar bizi enternasyonalist devrimci bir örgüt olarak gördükleri için aramıza katıldılar,bize güvendiler.Onların bu güvenini boşa çıkartmayacağız...

***

Not:Yukarıdaki yazı,bugünlerde çıkan "Filistin:Devrim Sürüyor" isimli kitabımız için Dr.George Habash tarafından yazılan önsözdür.Ancak yazının politik vurguları,bir önsözün sınırlarını aşan vurgular olduğu için dergimizin bu sayısına da almaya karar verdik.Okurlarımıza sunuyoruz.

*Dr.George Habash,"Ortadoğu'da sosyalizmi mutlaka ve mutlaka kuracağız,zulmü ve sömürüyü bitireceğiz",(çev.) G. Şafak,Nisan 2007;Barikat,Sayı:51,Mayıs 2007.

http://www.barikat-lar.de/barikat/51/dergi/habass.htm

Filistin'in "Bilge"si George Habash/Mine Şirin*

26 Ocak 2008'de 82 yaşında yaşamını yitirene kadar mütevazı bir hayat süren Habash,mücadelesinde ise asla mütevazı değildir.Kavgada yılmamış,görüşlerinden milim sapmamış,Siyonistlerle asla el sıkışmamış,Filistin'i dünyaya unutturmamak için ne gerekiyorsa yapmıştır.Ve unutturmamıştır da.

Bugün [26 Ocak 2017],Filistin'in "Bilge"si,Yoldaş George Habash'ın vefatının dokuzuncu yılı.Onu anmak amacıyla kaleme alınan bu yazıda Filistin meselesini şecere-i beşerinden almayacağız fakat al-Hakeem'in doğduğu zamanın koşullarını hatırlatmakta fayda var.

İşgâl başlamıştı bile...

1900'lerin başında İngiliz emperyalizminden güç alan Siyonistler,silâhlı çeteler kurarak Filistin halkını anavatanından uzaklaştırmak amacıyla saldırılar düzenliyorlardı.Filistinliler de örgütlenerek çetelerin saldırılarına karşı direnmeye başladı.Filistin Komünist Partisi de bu mücadeleyi örgütleyen oluşumlardan biriydi.

Filistin topraklarında bunlar yaşanırken İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour'un,2 Kasım 1917'de Siyonist önder Rotschild'e gönderdiği,"Balfour Deklarasyonu" olarak anılan mektup,Filistin'de Yahudilere bir yurt kurulması çabasının İngiliz hükümetince destekleneceğini içeriyordu.Bu mektup "halksız bir toprağın topraksız bir halka verilmesi" gibi "dramatik ifadeler"le bezeli olup,Filistinlilerin yok sayılmasının,Siyonist politikanın temellerinin oluşturulmasının adımıydı.

(Böylesine provokatif bir niyetle kurulan İsrail Devleti'nin haritası bile,İsrail'in yabancı,bölgenin tarihine ve dokusuna uzak doğasını ele vermektedir.)

Habash,nasıl bir ülkede doğdu?

Filistin halkının "Bilge"si George Habash Yoldaş,2 Ağustos 1926'da,o dönem İngiliz mandası altındaki Filistin'in Lidda kentinde doğdu.Anglikan okuluna ve Jaffa Ortodoks okuluna giden al-Hakeem,mezun olduktan sonra bir süre öğretmenlik de yaptı.Tüccâr olan babası,Habash'ı 1944'te ülkelerinin hâlinden endişe ettiği için Beyrut Amerikan Üniversitesi'nde tıp okumaya gönderdi.

Birkaç yıl sonra,1947'de İngiltere,Filistin meselesini çözme sorumluluğunu Birleşmiş Milletler'e devredince,ABD ve Sovyetlerin de desteğini alan taksim plânı devreye sokuldu.Ne yazık ki bu plân Filistin'in yüzde 57'sini Yahudilere,yüzde 43'ünü de Arap devletine bırakmayı öngörüyordu.Kudüs [Aelia] ise uluslararası bir statüye sahip olacaktı.

Habash,Beyrut'ta öğrenciyken başlayan Nakba ile Filistinliler anavatanından sürülürken Arap dünyası,tüm büyüklüğüne ve gücüne karşın bir avuç çeteye yeniliyordu.

Sebep Siyonizmdir!

Derhal memleketine dönen Yoldaş al-Hakeem,Nakba sürecinde yaralıların tedavisiyle meşgûl olmaya başladı doğduğu kent Lidda'da.Öylesine şiddetli çatışmalar yaşanmaktaydı ki,al-Hakeem görevinin başından ayrılıp evine gitmiyordu.

Bir gün annesinin teyzesi,hastaneye giderek annesinin kendisini çağırdığını söylediğinde Habash kabul etmez çünkü ilgilenmesi gereken yaralı Filistinliler vardır.Doktor'u ikna edemeyen teyzesi,ablasının öldürüldüğünü söylemek zorunda kalır.Günlerdir hastaneden çıkmayan doktor,evine doğru koşarken,sokaklarda yaralılar,ölüler görmekte ve büyük bir karmaşanın yaşandığına tanıklık etmektedir.Hattâ ablasını evlerinin yakınında bir yere gömerler,çünkü bir kabristanlığa bile gidemiyorlardır.

Yahudi askerler "yürüyün" emri verdiği için yürümektedirler,ama nereye gideceklerini bilemezler.Habash,kendisine neden Arap milliyetçisi olduğu sorulduğunda,yaşadıklarını aktarıp,bu yolu seçme sebebinin Siyonizm olduğunu söyler.Kendi gözleriyle gördüğü Siyonizm!

Hainler,İngilizler ve sonra da İsrail...

1951'de Habash,Ürdün'e dönerek Wadie Haddad'la bir klinikte çalışmaya başladı.Bir yandan da politik faaliyetlerini sürdürmekteydi.Kendisi gibi düşünen insanlarla Kata'ib al Fida al Arabi (Arap Komando Müfrezesi)'yi kurarken öncelikli hedefleri "hainler,İngilizler ve sonra da İsrail"di.Fakat yol arkadaşlarından Hussein Tawfiq,kendilerine haber dahi vermeden dönemin Suriye Devlet Başkanı Adib Shishakli'ye başarısız bir suikast girişiminde bulununca,Habash Filistin'in bu tür "taktikler"le kurtarılamayacağını,siyâsî bir hareket başlatma zamanının geldiğini anladı.

"1948'de kaybettik;çünkü yedi devlettik..."

Filistin'in kurtuluşunun Arapların birliğinden geçeceğini öngören Milliyetçi Arap Hareketi'nin çekirdeği işte böylece oluşmaya başladı.Bir defasında Arap milliyetçiliğinin kurucularından Sati' al-Husri'ye 1948 Savaşı'nı neden kaybettiklerini sorduklarında aldıkları cevap çok manidardır:"Çünkü yedi devlettik..."

Al-Hakeem ve arkadaşları,Arap ulusuna karşı emperyalist-Siyonist plân koordineli ve birleşik bir şekilde işletilmekteyken Arapların da bu saldırılara üst düzeyde ve birleşik bir cevap vermesi gerektiğini öne sürüyorlardı.Bu anlayış,her Arap grubun kendini lokal düzeyde var etme gerekliliğini dıştalamadığı gibi,belli bir strateji içinde,kendi destekçileri ve Arap ulusalcı beklentileri ile yakın temas sağlanması gerekliliğine işaret etmekteydi.

1955 yılında Wadie Haddad ile birlikte al Ra'i adında,fakat ömrü kısa olan bir gazete çıkardılar.Aynı gazeteyi Ghassan Kanafani Şam'da yayımlamaya başladı,fakat o da kapatıldı.

1957 yılında Ürdün Kralı Hussein'e başarısız bir suikast girişiminde bulundular.Habash Birleşik Arap Cumhuriyeti kurulduğunda Şam'a kaçabildiyse de Haddad tutuklandı.

Marxizm'e ise henüz mesafeliydiler;çünkü Sovyetler,1947'deki taksim plânını desteklemişti.

Sovyetlerle mesafe kapanıyor

Arap dünyasında milliyetçilik ideası artık kabul görür hâle gelmiştir.Mısır Devlet Başkanı Gamal Abdel Nasser'ın 1956'da Süveyş Kanalı'nı ulusallaştırma kararı alması üzerine İsrail Mısır'a saldırdı,İsrail'i de elbette Kanal'ı kontrol eden İngiltere ve Fransa desteklemekte tereddüt etmedi.

Sovyetler ise,Mısır'dan çekilmedikleri takdirde İngiltere ve Fransa'ya nükleer saldırıda bulunacağını açıklayarak dünyanın merceğine bu meseleyi oturtmuş oldu.Süveyş Krizi sonrasında Nasser hızla yükselirken Sovyetler,Arap dünyasında -1947'deki ayrımcı tutumun aksine- prestij kazandı.

1958'de kurulan Suriye-Mısır birliğinin başarısızlığa uğraması ve 1961'de çökmesiyle Nasserizm çok zayıfladı.Bunun neticesinde 1963 yılında Baasçılık Suriye'de iktidara geldi.1964 yılında Habash ve arkadaşı Haddad,Beyrut'ta,Milliyetçi Arap Hareketi'nin askerî kolu olan Filistin İçin Dost Bölge Komutanlığı'nı kurdu.

İsrail işgâl topraklarını üç katına çıkardı

1948'den sonra Filistin'in en büyük yenilgisi sayılabilecek 1967 Savaşı'nın ardından İsrail,işgâl ettiği toprakları üç katına çıkardı:Golan Tepeleri,Kudüs [Aelia]'ün tamamı,Batı Şeria,Sina Yarımadası ve Gazze İsrail'in denetimine girdi.Nasserizmin de sonunu getiren bu yenilginin hemen sonrasında Habash'ın hareketi,Ahmed Jibril'in Filistin Kurtuluş Cephesi ile,Marxist,ulusalcı,silâhlı bir hareket olarak kendisini tanımlayan Filistin Halk Kurtuluş Cephesi'ni kurmak için birleşti.

1968'de Suriye'de tutuklanan ve Marxizm'le asıl tanışıklığının,bu konuda derinleşmesinin hapishane döneminde olduğunu dile getiren Habash,kısa bir süre sonra hapisten kaçmayı başardı.

"Sinirlerimize hâkim oluyoruz"

1970 yılında Ürdün'deki bir otelde rehin alınan turistlere hitaben yaptığı konuşmada "Farklı koşullar altında yaşayanlar,farklı biçimlerde düşünür.Biz Filistinliler,yıllardır yaşadığımız koşulların şekillendirdiği bir düşünce biçimine sahibiz" diyen Habash,şöyle devam eder:"Geçen gün al-Wehdat Kampı yarım saat boyunca bombalandı.Herhangi biriniz gidip görebilir.Bu,oteli patlatmak için yeterli bir neden olabilirdi aslında,ama biz sinirlerimize hâkim oluyoruz."

Nasser'ın 1970'teki vefatıyla yerine geçen Anwar Sadat,1967'de kaybedilen toprakların geri alınmasına yönelik bir saldırı üzerinde durmaya başladı.En az 1967'deki kadar hazin bir yenilgiyle sonuçlanan 1973 Savaşı'nda ABD İsrail'e,Sovyetler de Araplara silâh yardımında bulundu.Başlangıçta Araplar lehine gelişen savaş,İsrail'in galibiyetiyle sonuçlandı.

Yukarıda odaklanılan tarihsel kesitlerden hareketle George Habash'ın siyâsî fikriyatını şu üç olayın belirlediğini söylemek mümkün:

-1961 Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin dağılması

-1967 Altı Gün Savaşları yenilgisi

-1973 Savaşı yenilgisi...

Ürdün'ün tahrip gücü İsrail'le kıyaslanabilir!

Bilhassa 1967 yenilgisinin ardından Filistin,hem ABD ve Siyonizm,hem de gerici Arap rejimlerinin,özellikle Ürdün'ün baskısına maruz kaldı.Ürdün yönetimi mülteci kamplarına âni baskınlar düzenledi,Filistinlilerin sokaklarda dolaşmasının dahi birtakım sorunlar yarattığını iddia etti...Yani silâhlı mücadele,yenilginin doğal sonuçlarından biri olarak Filistinlilere kendini dayattı.Habash ve yoldaşları için ise silâhlı mücadele,gaspedilen haklarının geri alınabilmesi için bir yoldu.

1967'den sonra Ürdün ordusu çöktü ve hâmisi ABD onu hızla karşı devrimci bir güç olarak inşa etti.1970'te Kral Hussein,Filistin mülteci kamplarını yoğun bir top ateşine tuttu ve onbinlerce Filistinli'yi katletti.Tarihe "Kara Eylül" olarak geçen bu olaydan sonra Fatah'ın anlaşmaya varmasıyla Filistin Kurtuluş Örgütü Ürdün'den Lübnan'a sürüldü.Habash,1972'de Mossad'ın düzenlediği ve Kanafani'nin katledildiği saldırıda da ağır yaralandı.

Lübnan'daki iç savaş boyunca al-Hakeem Beyrut'ta kalarak Filistin Halk Kurtuluş Cephesi Merkez Komitesi Genel Sekreterliği'ni sürdürdü.1982 yılında Filistin Kurtuluş Örgütü ve eylemcilerinin Ürdün'ün ardından,bu kez Lübnan'ı terketmeye zorlanmasıyla al-Hakeem Şam'a geçti.

Habash,Filistin toprakları dışında devrimin çıkmaza girdiği netleştiğinde,anavatanda ayaklanmaların başlayacağı tespitinde bulunur.1985'te Reagan ve Suudi Kralı Fahd'ın inisiyatifiyle ve Amman Antlaşması'yla girilen barış süreci,Filistin mücadelesinin önünde engelden başka bir şey değildi.Filistin Kurtuluş Örgütü lideri Yasser Arafat'ın,bazı grupların karşı çıkışlarına rağmen imza attığı bu anlaşma,Ürdün'e bağlı kukla bir Filistin Devleti demekti...

Birinci İntifada

Sonunda 1987'de Birinci İntifada'nın patlamasıyla Filistin sorunu dünya ölçeğinde gözle görülür bir mesele hâline geldi bir kez daha.Arap devletlerinin desteğini almadan,Filistinliler ayaklanıyordu,"çocuk generaller",kadınlar,gençler...Taşlarla,sapanlarla,onca yoksulluk varken.

Habash,bu sıralarda Cezayir'de Filistin Ulusal Kongresi'nin toplanması ve Filistin ulusal birliğinin sağlanması için çaba göstermekteydi.1991'de başlayan Madrid barış süreci,al-Hakeem Yoldaşı ve Filistin halkının dostlarını,mültecileri öfkelendiren Oslo Barış Antlaşması'na gelip dayandı.

Oslo "geri dönüş" hakkını yok saydı

1993 yılında Oslo Antlaşması imzalandığında,Habash,antlaşmaya karşı kitlesel bir muhalefet çağrısı yaptı ve Filistin Kurtuluş Örgütü geleneksel liderliğinin bir yenilgi içerisinde olduğu tespitinde bulundu.Habash,Oslo Antlaşması'nın temelde Filistin ulusal hareketinin merkezî ve önemli konularından biri olan "geri dönüş" hakkını tamamen yok saydığını belirtti.1994 ve 1995 yıllarında Dr. Habash,Oslo Antlaşması süreci ile ortaya çıkan tehditlere karşı,geri dönüş hakkını savunmak için her yerde al-Awda komiteleri ve geri dönüş örgütleri kurulması,kampanyalar düzenlenmesi çağrıları yaptı.

Haziran 2000'de İkinci İntifada'nın başlamasından birkaç ay önce,Filistin Halk Kurtuluş Cephesi Merkez Komitesi Genel Sekreterliği'nden ayrılarak örgüt içi demokrasiye vurgu yapan Habash,yeni bir intifada öngörüsünde daha bulunmuştu.Eylül 2000'de patlayan İkinci İntifada'nın kıvılcımı,Oslo Antlaşması ile birlikte Filistin halkının yaşam koşulları ya da hakları noktasında hiçbir düzelme yaşanmaması,tam aksine katliamlar,soykırımlar,işkenceler,yerleşimcilerle toprak gaspları,duvarla ayrımcılığın kışkırtılması,Siyonist projenin kendini iyiden iyiye dayatması üzerine çakmıştı.

Genel Sekreterlik görevinden ayrıldıktan sonra al-Ghad al-Arabi Araştırma Merkezi'ni kuran al-Hakeem,Filistin konusunda çalışmalarını burada sürdürdü.26 Ocak 2008'de 82 yaşında yaşamını yitirene kadar mütevazı bir hayat süren Habash,mücadelesinde ise asla mütevazı değildir.Kavgada yılmamış,görüşlerinden milim sapmamış,Siyonistlerle asla el sıkışmamış,Filistin'i dünyaya unutturmamak için ne gerekiyorsa yapmıştır.Ve unutturmamıştır da.

Selâm olsun!..

*Mine Şirin,Filistin'in "Bilge"si George Habash,İsyandan,28 Ocak 2017.

http://isyandan.org/diger/mine-sirin-filistinin-bilgesi-corc-habas/

Hrant'ın öldürülmeden önceki son projesi:1915 yolculuğu!/Prof.Dr.Taner Akçam*

Aradan geçen 11 yıldan sonra onun hakkında ne yazabilirim,hangi anımı anlatabilirim bilemiyorum.

O Türkiye'nin Martin Luther King'i dir.Sadece Ermenilerin tarihte yaşadıkları acıların dile getirilmesinin bedelini ödemiş bir insan değildir Hrant.

O,kaldırımda altı çatlak ayakkabısı ile Türkiye'nin geçmişinde yaşanmış acıların ve geleceğe ilişkin umutların sembolüdür.

Demokrasi ve insan hakları mücadelesinin simgesidir.Ayakkabının altındaki o çatlak sanki vereceği filizi bekler gibidir.

Bilmem katılır mısınız?Sağcı,solcu,Müslüman,lâik,Alevi,Kürt,Türk farketmiyor.Türkiye insanının büyük bir kısmı onun adı geçince başını öne eğiyor.Karşı söyleyeceği bir şey varsa bile söylemiyor,susuyor ve saygı duyuyor.

Çok düşündüm bunun üzerine.Niçin bu böyle diye?

Benim cevabım o,Türkiye insanının vicdan yarasıdır.En derinlerimizde bir yerde varolduğunu bildiğimiz ama bir türlü dile getiremediğimiz suçluluğumuzdur;utancımızdır.

Ayakkabı altındaki yarık sanki bu vicdan yarasını sembolize eder gibidir.

Hayatta iken büyük bir yalnızlığa mahkûm edilmişti Hrant ve bu içine itildiği yalnızlığın ve terkedilmişliğin kurbanı oldu.

Onu her hatırladığımızda yüreğimizin cız etmesinin en temel nedeni budur.

Bu vicdan yarasını en derinde hissedenlerden birisiyim.

2006 Aralık ayı idi.İstanbul'a indiğimde,doğrudan yanına gittim,"gel başımın belâsı," dedi.

"Gene iş açtın başıma,hakkımızda suç duyurusu var yazından dolayı." 4 Ocak [2007]'ta ifadeye çağrılıyordum.Ankara'ya annemin yanına gideceğimi biliyordu.

Efendiliği elinden bırakmadı,benim tesadüfen Türkiye'de bulunduğumu bildiği için,"sen bilirsin,gitmek zorunda değilsin," dedi.

Gitmezsem,benim yazdığım bir yazıdan dolayı,oğlu Arat Dink ve Sarkis [Seropyan] abi yargılanacaktı.Olacak şey değildi bu elbette.

4 Ocak'ta Arat,Fethiye Çetin,Erdal Doğan ve ben mahkemeye gittik,ifade verdim.Sonra Agos'a geri döndük.Fethiye Erdal,Hrant oturduk.Konuşuyoruz.

Çok ama çok endişeli idi.Çok korkuyordu."Karamsarım," diyordu.Bilgisayarını açtı,gelen tehdit maillerinden bir tanesini okudu.E-mailde,Arat'ın öldürüleceği ve cesedinin nereye atılacağı yazıyordu.

O tarihe kadar,2004 Şubat ayında İstanbul Valiliği'ne çağrıldığı ve tehdit edildiğini kimseye söylememiş,yazmamıştı.Çok ısrar etmiştik açıklamasını ama "hayır," diyordu."Onların istediği bir kavga ve ben onların istediği kavgaya girmeyeceğim." Açıklamadı hiç.

Tehdit ve saldırıların arttığı noktada,fikrini değiştirdi ve "artık yazacağım," dedi.Nitekim 12 Ocak tarihli son yazısında yaptı da bunu.

Konuşma sırasında,"Bak Hrant,çok kötü günlerden geçtiğimiz kesin.AKP'ne Cumhurbaşkanı'nı seçtirmeyecekler.Bunun için de AKP'ne ülkeyi yönetemediğini,iplerin kendi ellerinde olduğunu gösterecekler,kaos yaratacaklar ülkede.Siyâsî cinayetler bekliyorum.Tanınmış gazeteci ve politikacıları öldürecekler.Eğer bu işleri plânlayanların yerinde olsam,seni liste başına koyarım.İlk vuracakları sensin.Ben senin yerinde olsam,hiç durmam,hemen yurtdışına çıkarım," dedim.

Bir şey söylemedi."Çık Mayıs'a kadar da gelme.Eğer mesele vize meselesi ise,hemen sana davetiye yollayayım," dedim."Hayır,vize meselesi değil," dedi."Vizem var.Çıkınca memleketi çok özlüyorum.Eğer çıkarsam bir daha hiç geri dönemem diye korkuyorum."

Bana göre öldürüleceğini biliyordu.Ve o ölümü bekledi.

Aynı gün akşamı,İstiklâl Caddesi'nde,her zaman gittiğimiz Boncuk restorana doğru yürümeye başladık.Yolda,"aleyhime açılan davalardan korkmuyorum," dedi.

"Onlarla bir şekilde baş ederim.Ama artık sokakta yürümekten korkuyorum.Yürürken insanların yüzüne,gözüne bakmaktan çekiniyorum.Birisinin gelip kafama sıkmasından,gelip arkamdan bıçaklamasından korkuyorum."

Öyle de oldu...

O akşam Boncuk'ta tuhaf bir şey de oldu.Normalde üst kata çıkar otururduk ama orası doluydu.Mecbur ilk katta cam kenarına oturduk.Çok tedirgin idi.Ürkerek sağa-sola bakıyordu.Fahri Aral da bizimle beraberdi.Tesadüfen oradan geçmekte olan Selim Deringil gördü bizi,yanımıza geldi kaldı bir süre ve gitti...

Yan masada birileri oturuyordu,bunlardan birisi,galiba önce beni tanıdı,geldi,tanıştırdı kendisini.Hrant'ı da görünce hemen konuşmaya başladı.

Adının Mustafa Kemal olduğunu (gerçekten öyle olduğunu) ve emekli bir MİT mensubu olduğunu söyledi.Hrant'ın endişeli ve korku dolu hâli gözlerinden okunuyordu,çok tedirgin idi."Çok huzursuzsun sen,çok korkuyorsun," dedi.

Devam etti,"korkmana gerek yok.Ben biliyorum senin durumunu;Ankara'da da konuşuldu,haberim var,sana bir şey olmayacak," gibi tuhaf lâflar etti.

Sonra ayrıldı yanımızdan.Fazlasıyla sürreal bir durumdu.Ne diyeceğini bilemedi Hrant.

Çaresizlik yalnızlık ve terkedilmişlik duygusu...

Kafasına koymuştu,"ceza alırsam çıkar,giderim," diyordu.Aklında olan "çıkıp gitmek" basitçe uçağa binmek ve ayrılmak değildi.Terkedildiği ülkeyi terketmekti...

Ne düşündüğünü uzun uzun birkaç sefer anlattı:"1915'te atalarımın izlediği yolu takip ederek çıkacağım bu ülkeden." Fikri şuydu.Tüm aile Malatya'ya,doğduğu yere gidecekti ve oradan atalarının aynı 1915'te izlediği hattı izleyerek yürüyerek Suriye'ye geçecekti."Atalarımı bu ülkede istememişlerdi,öyle görülüyor ki şimdi beni de istemiyorlar.Ben de atalarımın zorla çıkartıldıkları aynı yoldan bu ülkeyi,bir daha dönmemek üzere terkedip gideceğim."

Öldürülmeseydi muhtemel yapacağı bu olacaktı.

11 yıl sonra ülkenin içinde olan duruma bakarak sorduğum soru şu:

Hrant'ı ve Hrant'ları bu ülkede tutabilecek miyiz?Ve o çatlak filiz verecek mi?..

*Prof.Dr.Taner Akçam,Hrant'ın öldürülmeden önceki son projesi:1915 yolculuğu!,Ahval,18 Ocak 2018.

https://ahvalnews.com/tr/hrant-dink/hrantin-oldurulmeden-onceki-son-projesi-1915-yolculugu

Yön dergisi 1964 Rum Tehciri'ni nasıl gördü?/Emre Can Dağlıoğlu*

Yön Hareketi,1964'te Kıbrıs meselesi öne sürülerek Türkiye'de yaşayan Yunanistan pasaportlu Rumların sınırdışı edilmesi ve aileleriyle birlikte en az 30 bin Rumun Türkiye'den gönderilmesi meselesinde belirgin bir şekilde devletin uygulamasından yana tavır almıştır.Bu bağlamda,Yön dergisinin en önde gelen yazarları Doğan Avcıoğlu ve İlhan Selçuk'un yazılarındaki siyâsî konumlanmayı ve öne sürülen tarih tezlerini incelemek,genel olarak sol siyâsetin çizgisini tespit etmek adına anlamlı olacaktır.

12 Eylül 1980 darbesini bir dönüm noktası olarak alırsak,bunun öncesinde Türkiye solunun "azınlık meselesi"ne olumlu anlamda ürettiği özel bir tez bulmak mümkün değildir.(1) Kabaca 1920'lerden (öncesindeki daha çoğulcu siyâseti dışarıda bırakarak) 1980'lere kadarki süreçte,sol siyâset "gayrimüslimlerin çoğunluktan farklı olarak başlarına gelenleri" zaten "bir sorun olarak görmemiştir."(2) Bunun da ötesinde,Türkiye solunun bireysel veya kitlesel olarak çok etkili isimleri ve hareketlerinin genellikle bu durumlar karşısında devletin tavrını desteklediği veya bizzat fail pozisyonunda yer aldığı söylenebilir.Sözkonusu pozisyonun en önemli örneklerinden birisi de Yön dergisi (1961-1967) ve çevresidir.

Mümtaz Soysal,İlhami Soysal,İlhan Selçuk,Cemal Reşit Eyüboğlu,Hamdi Avcıoğlu ve bu isimleri biraraya getiren Doğan Avcıoğlu tarafından kurulan Yön,daha sonra Avcıoğlu'nun tek başına yola devam ettiği Devrim dergisiyle (1969-1971)(3) birlikte düzenli bir yayını aşacak boyutta,tarih tezleri,Türkiye sorunlarına reçeteler,bu reçeteleri uygulamaya koyacak bir iktidar tahayyülü ve en önemlisi,bu iktidar tahayyülünü gerçek kılacak belirli yöntemler öne sürmesiyle Türkiye solu için belirleyici önemi haiz bir "hareket" olmuştur.Hareketin etki gücü 1971'de Madanoğlu Cuntası'nın gerçekleştiremediği darbe sonrasında sönümlenmesine rağmen,Avcıoğlu 12 Eylül darbesine kadar Osmanlı-Cumhuriyet tarihini Marxist açıdan ele alma iddiasındaki kitaplarıyla (Millî Kurtuluş Tarihi ve özellikle Türkiye'nin Düzeni) sadece Türkiye solunun birçok kesimini değil,ordu içerisindeki sol eğilimli yapılanmaları ve popüler kültürü de önemli ölçüde etkilemiştir.

Sol düşünce tarihine derin bir iz bırakan Yön Hareketi,1964'te Kıbrıs meselesi öne sürülerek Türkiye'de yaşayan Yunanistan pasaportlu Rumların sınırdışı edilmesine ve onlarla birlikte giden aileleriyle birlikte en az 30 bin Rumun Türkiye'den gönderilmesine tanıklık etmiştir.Özellikle Kıbrıs meselesi üzerinden,meseleye dair belirgin bir şekilde devletin uygulamasından yana tavır almışlardır.Bu bağlamda,derginin en önde gelen yazarları Doğan Avcıoğlu ve İlhan Selçuk'un yazılarındaki siyâsî konumlanmayı ve öne sürülen tarih tezlerini incelemek,genel olarak sol siyâsetin çizgisini tespit etmek adına anlamlı olacaktır.

"Yön"cülerin Rum Tehciri'ne bakışı

Gökhan Atılgan'a göre,1950'lerin ortasından itibaren Türkiye gündemini sıklıkla meşgûl eden Kıbrıs meselesiyle Türkiye solu içerisinde ilk kez Yön dergisi ilgilenmiştir ve Kıbrıs'ta Türkiye adına bir buhranın yaşanacağını duyurmuştur.(4) İlk olarak,Lefkoşa'daki iki camiide bombaların patladığı ve Kıbrıs Türk liderliğine muhalif Cumhuriyet gazetesinden Ahmet Muzaffer Gürkan ile Ayhan Hikmet'in öldürülmesi üzerine Yön,Kıbrıs'taki Türk liderliğini cemaatin birliği ve bunu sağlamak için uygulanan yöntemler konusunda uyarır.(5) Ocak 1963'te Ada'da yine siyâsî gerilim yaşanması üzerine,dergi bu kez İnönü hükümetini Kıbrıs konusuyla yeterince ilgilenmediği konusunda eleştirir ve Kıbrıslı Rumların Ada'da tam hâkimiyeti sağlamak üzere olduğunu belirtir.(6) Son olarak Avcıoğlu,Kıbrıs'ta Türkiye için yaklaşan büyük tehlikeden bahsetmiş ve Kıbrıs'ta bugün kaynayan kazanların yarın Türkiye'nin üç büyük sorunundan birisi olacağını belirtmiştir.(7) Ada'da gerilim giderek yükselirken,Türkiye,22 Şubat 1962'deki girişimin ardından Albay Talat Aydemir'in 21 Mayıs 1963'te kalkıştığı ikinci başarısız darbe teşebbüsüyle sarsılır.Haziran 1963'te ise Yön dergisi Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından Cemal Hüsnü Taray ve Bahri Savcı'nın yazıları bahanesiyle kapatılır.(8) Ancak esas gerekçe,Yön ile Albay Aydemir ve ekibinin en azından fikri düzeydeki yakın ilişkisidir.(9)

Ondört ay sonra 25 Eylül 1964'te dergi yayın hayatına tekrar başladığında,Kıbrıs meselesi artık Türkiye solunun millî davası hâline gelmiştir.Bu mesele,sol için milliyetçilikten beslenen anti-emperyalizm/-Amerikancılık momentumunun zemini hâline gelmiştir.Bu süre zarfında,Aralık 1963'te Kıbrıs'ta yeniden çatışmalı sürece girilmesi Türkiye'de Patrikhane ve Rumları yeniden hedefe koyacaktır.Dönemin basınında yükselen Rum düşmanlığı,Şubat 1964'te Adalet Partisi (AP) Manisa milletvekili Hürrem Kubat'ın Türkiye'de yaşayan Yunan uyruklu Rumlarla ilgili verdiği soru önergesiyle başka bir boyuta taşınır.Ardından İnönü hükümeti,16 Mart 1964'te Türkiye ve Yunanistan arasında 1930 yılında imzalanan İkâmet,Ticâret ve Seyrisefain Antlaşması'nı tek taraflı olarak feshettiklerini açıklar.İki ülke vatandaşlarına diğer tarafın ülkesinde serbestçe ikâmet etme hakkı tanıyan bu anlaşmanın iptali,Türkiye'nin Yunanistan'a verdiği ilk gözdağıdır.Yunanistan'dan beklediği geri dönüşü alamayan Türkiye,anlaşmada yer alan iptal kararı için karşı tarafı altı ay önceden uyarma koşulunu da aşarak sınırdışı işlemlerine derhal başlar.Yunanistan vatandaşı dört Rum işadamından oluşan ilk kafile 31 Mart 1964'te sınırdışı edilirken,tehcir giderek büyüyerek kafileler hâlinde kademe kademe Eylül 1964'e kadar devam eder.Yunanistan'daki hanedan düğünü dolayısıyla ara verilen tehcir,Nisan 1965'e kadar durdurulacaktır.Nisan'da çıkarılan yeni bir yasayla bu kez istisnasız tüm Yunanistanlı Rumlar sınırdışı edilecek ve bu işlem Haziran 1965'e kadar sürdürülecektir.Sınırdışına çıkarılacağı tebliğ edilenlere iki günden onbeş güne (genellikle 48 saat) kadar süre tanınır ve yirmi kiloluk bir valiz ile 200 Türk lirası (dönemin kuruyla 22 dolar) para çıkarma hakkı verilir.(10) Nihayetinde,toplamda yaklaşık 12.500 Yunanistan pasaportlu Rum sınırdışı edilirken,en az 30 bin Türkiyeli Rumun da göç ettiği tahmin edilir.(11)

Yön,1964 Rum Tehciri'nin tüm canlılığıyla gerçekleştiği Mart-Eylül döneminde kapalı olduğu için derginin bu konuyu doğrudan ele alan yazı sayısı bir hayli kısıtlıdır.Kıbrıs'la ilgili haberler ve yazıların çok önemli bir kısmında (İbrahim Çamlı'nın Eylül 1964'ten başlayarak aralıklarla Nisan 1965'e kadar süren Kıbrıs yazıları serisi) sınırdışı edilen Rumlardan bahsedilmezken,Samim Kocagöz,Ahmet Şükrü Esmer ve Niyazi Berkes gibi yazarlar mesele üzerine önemli yazılar kaleme alır.Özellikle Berkes'in Ekim-Aralık 1964 tarihlerinde yazdığı beş yazı,Rumlara ve özellikle Ekümenik Patrikhane'ye yönelik düşmanca tavrıyla dikkat çekicidir.(12) Kurucu kadrodan İlhan Selçuk ve Doğan Avcıoğlu'nun yazıları ise derginin meseleye dair "resmî" çizgisini ortaya koyar.

"Demirel'in Ayasofya'da ezan okutmasını beklemek"

İlhan Selçuk,bu konudaki ilk yazısını 30 Nisan 1965 tarihli Yön'de yazar.(13) Selçuk,sadece Rumlara karşı değil Ermeniler ve Kürtlere karşı hasmane tutum takınır ve açıkça bu grupları emperyalizmin uzantısı olarak mimler.Yine de,Türkiye'deki Yunan uyruklular ve Patrikhane üstüne yapılacak baskılardan medet umulmasının yanlış olduğunu imâ eder.Zira Batı'nın bu hamlelere karşı nasıl tavır alacağı dünden bellidir ve bu durum,ona göre Türkiye'nin yararına değildir.

Selçuk,tüm meseleyi "Batı kapitalizminin Türkiye üzerine oynadığı oyunlar" çerçevesinde görmektedir.Bu bağlamda,Helenizm de "Batı kapitalizminin Ortadoğu'da Türkiye'yi tehdit eden temsilcisi"dir ve Kıbrıs üzerindeki dilekleri bu minvalde ortaya çıkmıştır."Belli merkezler",Helenizmin yanı sıra "Ermenistan ve Kürdistan davalarını da tahrik ederek" ortaya atmıştır;zira "Millî Misak dışında kalmış Rumlar,Ermeniler ve Kürtler",Türkiye'ye karşı "Doğu Akdeniz'den Amerika'ya uzanan örgütlenme içindedirler."

Dolayısıyla,İlhan Selçuk'a göre Türkiye'nin esas yapması gereken,Batı emperyalizmiyle olan ilişkiyi bozmak veya tekrar kurmaktır.Türkiye "hasta adam" olarak yatağa tekrar uzanmamalıdır.Öyle olursa,Batı mahut olan tavrını sergileyecek ve Türkiye'nin "Birinci Dünya Savaşı sonrasında Anadolu'ya gömdüğü ve Ege Denizi'ne döktüğü bütün emperyalist emellerini yeniden canlandıracaktır." Selçuk'a göre,bu şaşılacak bir durum değildir,zira Türkiye,bağımsızlığını kendisinin "kapitalizmin emperyalizmi" dediği bu cepheye karşı savaşarak kazanmıştır ve bu oyunlara alışkındır.Hâl böyleyken,hükümetin tehcir uygulamasının ve Patrikhane'ye baskı yapmasının Türkiye'ye bir getirisi olmayacaktır.Selçuk,zaten New York Times ve Guardian'da çıkan haberlerden örnek vererek Batı'nın tavrının bu konuda çok açık olduğunu belirtir.Bu algı,bu hamleleri Batı'ya koz vermek olarak görmesi anlamına gelmektedir.

İlhan Selçuk'un yaklaşık bir yıl sonra yazdığı bir diğer yazıda bu kez esas hedefi Patrikhane'ye karşı va'dettiği hamleleri yapamayan AP ve Süleyman Demirel'dir.(14) Ona göre,bu noktadaki sorun sözkonusu hamlelerin yanlışlığı değildir,zira bunların yapılması gerektiğini yazısının sonunda belirtir.Esas sorun,AP'nin yerine getiremeyeceği sözleri yüksek sesle dile getirmesidir.Bu durumu yaratan,elbette ki,Patrikhane ve onun şüpheli ilişkileridir.Selçuk,bu çerçevede Patrikhane'yi emperyalizm ve kapitalizmle kuvvetli bağları içinde ve Türkiye için tehlikeli hedefleri olan bir kurum olarak hedefe oturtur.

Selçuk'a göre,o dönemde AP çevrelerinde Patrikhane'yi sürmek ve Ayasofya'nın minarelerinde ezan okutmak lâfları yükselse de,Demirel'in Amerikancılığı ve ABD'yle olan bağları bu vaatlerin önündeki en büyük engeldir.Zira AP,"aziz dostu" olan ABD'ni "Ayasofya ve Patrikhane konularında kızdırmamak yönünde hareket etmektedir." Çünkü ABD'nin işadamları çevresi,"Ortodoks kilisesinin en yüksek ruhanî makamını korumaktadır" ve “[E]kümenik Patrik,Amerikan kapitalizminin içinde önemli bir tesir mevkiinde bulunmaktadır." Patrikhane,"Amerikan [O]rtodokslarıyla sıkı fıkı ilişkileri"ne güvenerek,kendisini "Türkiye içinde sağlam ve sarsılmaz bir örgütün başı saymaktadır" ve Türkiye toprakları üzerinde "tehlikeli" oyunlar oynamaktadır:

"(...) Bizans kilisesinin devamı ve Amerika'nın desteklediği Yunan hülyalarının sağlam kalesidir Patrikhane...Patrikhane metropolitleri,Anadolu şehirleri üstündeki Yunan iddialarını [u]nvânlarında taşımaktadırlar.Konya Metropoliti,Antakya Başpiskoposu,Alaşehir [M]etropoliti,Silifke [M]etropoliti,Bizans devrindeki bölümlerin ruhanî başkanları gibi davranmaktadırlar."

Bu duruma rağmen AP,Patrikhane ile Enosis ve Ayasofya arasındaki bağı kurmaktan yoksundur,çünkü Süleyman Demirel ABD'nin nüfuzu altındadır ve ona göre Patrikhane ciddi bir tehlike arz etmemektedir.Dolayısıyla,"Süleyman Demirel'in 'Müslüman görünüşlü iktidarı'ndan Ayasofya'da ezan okutmasını beklemek ve Patrikhane'yi sınırdışı etmesini ummak bu şaşkınlığın sonucudur." Selçuk'a göre,Demirel hükümetinin "haddi olmasa" bile "Ayasofya minarelerinde ezan okutmak ve Patrikhane'yi yola getirmek" Amerikan kapitalizminin hoşuna gitmeyeceği için atılması gereken hamlelerdir.

"Rumun kazancı Enosis'e akar"

Dergide Doğan Avcıoğlu'nun bu minvalde yazdığı diğer yazılar Yön imzasıyla yayımlanır.(15) Avcıoğlu,bu yazılarda derginin tehcir karşısında yukarıda belirtilen yaklaşımlarını bütüncül biçimde ortaya koyar.Yunanistanlı Rumların tehcir edilmesine ve Türkiyeli Rumların rehine olarak kullanılmasına bir noktaya kadar karşı çıkar.Eleştirdiği açık bir şekilde bahsi geçen adımların atılamaz olması değil,AP hükümetinin varolan dış politika ilişkileri içerisinde bunları yapamayacak olmasına rağmen dile getirmesidir.

Avcıoğlu'na göre,Rumların tehciri ve rehine olarak kullanılması hâkim düşünce olsa da,uygun değildir.(16) Bunu uygun görmemesinin iki sebebi vardır:Irkçılık kokması ve Türkiye'nin kolayca suçlanabileceği bir durum yaratması.Dolayısıyla,esas noktanın Rumlara yönelik ayrımcılık ve hukuksuzluk değil,Türkiye ve Kıbrıs davasındaki haklılık olduğu kanısındadır.Zira tehcire ve Rumların rehine olarak görülmesine itirazının,bunların davayı güçlendirmeyen tutumlar olmasından ileri geldiğini belirtir.Ayrıca,Kıbrıs'la ilgili Türkiye'deki Rumları hedefleyen bir misilleme yapılmasına kategorik olarak karşı değildir ve hattâ Rumların Türkiye'nin elindeki koz olduğunu açıkça savunmaktadır.Bu anlamdaki önerisi de Varlık Vergisi'ni anımsatan bir sermaye transferi tedbiridir.Böylece bu konuda daha güçlü ve haklı olunacaktır:

"AP Senatörü Hüsnü Dikeçligil'in Bütçe Karma Komisyonu'nda yaptığı konuşma,bu yolda [ekonomik tedbirler] bir işaret vermektedir:'Türk ticâreti 5 bin Rumun elindedir.Bu meseleyi ele almak ne faşistliktir,ne de ırkçılıktır.İthalatımızın yüzde 95'i başkalarının elindedir.Bu kazancın bir kısmı Enosis için Yunanistan'a,bir kısmı da İsrail'e akar.' Türkiye'nin zararına sağlanan bu kazançları önleyecek bir dış ve iç ticâret politikası,bir topluluğu bütün olarak hedef tutan politikalardan çok daha güçlü ve haklıdır."

Avcıoğlu,AP'li senatörün önerisini önemli bulsa da,Selçuk gibi,bunun AP'nin sürdürdüğü politik çizgiyle yürütülemeyeceğini düşünmektedir.Zira AP destekli Ürgüplü hükümeti,hem ABD'nden Kıbrıs meselesi için medet ummaktadır hem de Athenagoras'lı şekliyle ABD'nin eseri olan Patrikhane'yi yurtdışına çıkarmaktan bahsetmektedir.Avcıoğlu'na göre,bu mümkün değildir;yapılması gereken ise Türkiye'nin elindeki kozlardan,yani Rumlardan,emperyalizme karşı bir politikanın parçası olarak faydalanmasıdır.Bu da yukarıdaki alıntıda ileri sürülen ekonomik tedbirin uygulanmasıyla mümkün olacaktır.

Avcıoğlu'na göre anti-emperyalizm bağlamında alınacak bir diğer önlem,Patrikhane'nin evrensellik iddialarına son verilmesidir.Patrikhane'yi Yunan emperyalizminin en güçlü aracı olarak gören Avcıoğlu,metropolitlik bölgelerinde Rum kalmamasına rağmen bu isimlerin değişmemesinden dem vurur.Bunun sebebi,Patrikhane'nin bu yerleri hâlen Ortodoksluk toprağı sayması ve geçici Türk işgâli altında görmesidir.Ona göre Athenagoras bu "cesareti",ilk olarak ABD'nin öngördüğü politikaları güden Menderes döneminde uluslararası diplomasi alanına çıkarılmasından almaktadır.

Athenagoras'ın tek parti rejimi sırasında ABD'nden geldiği gerçeğini DP iktidarına atfeden Avcıoğlu,bu noktadan sonra da tarihsel gerçekleri çarpıttığı bir portre ortaya koyar.Ona göre,Athenagoras,Millî Mücadele sırasında İstanbul'da Kuva-yı Millîye aleyhine çalışan Mavri Mira Cemiyeti'nin başındadır ve savaşın Türkiye'nin zaferiyle sonuçlanmasıyla,nasıl olduğu Patrikhane çevrelerince gizli tutulan bir yolla ABD'ne kaçmıştır.Bunun gizli tutulmasının sebebi de Patriğin tekrar Türk uyruğuna girmesinin önünde engel oluşmamasını sağlamaktır.

Athenagoras yönetimindeki Patrikhane,1960'larda ABD'nin ve diğer emperyalist ülkelerin desteğiyle yeniden Türkiye'nin bağımsızlığını tehdit eder hâle gelmiştir.Ancak Türkiye sadece bu tehditle değil,"saldırgan Rum milliyetçiliğinin emrindeki ruhanî enternasyonalle karşı karşıya"dır ve bu enternasyonalin hedefi Türkiye aleyhine bir "Rum genişlemesi"ni mümkün kılmaktır.Bu hedefin ilk başarılarından biri ise "manen ve maddeten çöken Heybeliada Ruhban Okulu'nu kurtarması ve Türk hükümetinin [DP iktidarı] bu okulu 'Yüksek Din Okulu ve Fakültesi' olarak kabul etmesidir."(17) Bu durumdan cesaret alan Athenagoras,"Patrikhane'nin hesaplarını incelemeye gelen müfettişleri çevirebilmektedir",yani devletin iradesi ve iktidarına karşı gelebilmektedir.

Avcıoğlu'na göre,Kıbrıs meselesi ve Patrikhane tehdidi karşısında tek çözüm "Türkiye'nin Mustafa Kemal'in dış politikasına dönüşü" olmalıdır;yoksa Kıbrıs da "millî haysiyet ve gururumuz ile birlikte uçup gidecektir." Aksi takdirde Türkiye'nin olduğunu düşündüğü mevcut iktidarıyla bu sorunu çözemeyeceğini öngörmektedir.Zira "basını,ruhanîleri ve devletleriyle güçlü bir emperyalist cephe","dış politikada Anglo-Saksonlara bağlı olan" Türkiye'nin Patrikhane'yi yurtdışına çıkarmasını engelleyecektir.

Avcıoğlu'na göre,mevcut hükümetin bu bağlamdaki Lozan'ı değiştirme ve Patrikhane'yi yurtdışına çıkarma tehditleri "birer blöf olarak görülmekte ve etkisiz kalmaktadır."(18) Zaten Ürgüplü hükümeti de "bir-iki ateşli beyandan sonra" bu tür düşünceleri unutmuştur.Bu bağlamda,Avcıoğlu da bir önceki yazıda ortaya attığı bir iddiayı unutur.Bir hafta önce Athenagoras'ın Patrikhane'nin hesaplarını inceletmediğini öne sürerken,bu kez bu denetlemenin yapıldığını savunur.Ancak ona göre,bu adım "'evin namusunu kurtarmak'tan başka bir derde deva getirmeyecektir," hattâ mevcut siyâsî konjonktür içinde hükümetin bu adımı "Anglo-Sakson kamuoyunu ve hükümetlerini tamamen aleyhimize çevirecek tedbirler"den birisidir.

Avcıoğlu,bu meyandaki son yazısında yine sözkonusu meseleye dair izlenen siyâseti eleştirir.(19) Bu kez Türkiye'nin dış politikada NATO'ya bağımlı olmasından dem vurur ve hükümetin Kıbrıs meselesine dair beyanlarını,Yunanistan'ı masaya oturtmak için yakarışlar olarak değerlendirir.Ona göre,Patrikhane'nin tasfiyesi,Rumların sınırdışı edilmesi ve Lozan Antlaşması'nın değiştirilmesi bu yüzden ortaya atılmıştır.Ancak hem Atina bu tehditlere aldırmayınca hem de NATO ülkelerinden ikazlarda bulununca,hükümet bu politikaları tamamen değiştirmek zorunda kalmıştır.

Bitirirken

Yön dergisinde Kıbrıs meselesi bağlamında yayımlanan yazıların önemli bir kısmı,Rum tehciri ile Türkiyeli Rumlara ve Patrikhane'ye yapılan baskıları görmezden gelir ve bunlara hiç değinmez.Kristina Boreus'un medyada söylemsel ayrımcılıkları sınıflandırırken belirttiği gibi,"görünmez kılma",hedef alınan gruptan hiç bahsetmeyerek o gruba yapılanları hasıraltı etme,o grubu "dışlama" metodudur.(20) Bu anlamıyla,derginin tehciri görmezden gelme tavrı örtük bir ayrımcılığa işaret eder.

Selçuk ve Avcıoğlu'nun yazılarında görülen daha açık ayrımcı tavır ise özellikle Ekümenik Patrikhane üzerinden Rumları doğrudan hedef alan yazılarda ortaya çıkar.Yazılar iki temel eksende yoğunlaşır.Bunlardan ilki,Patrikhane'nin tarihsel olarak oynadığı "yıkıcı rol"dür.Bu tez,özellikle dönemin sağ-muhafazakâr basınının mütemadiyen gündeme getirdiği Patrikhane'nin Türkiye'den çıkarılması teklifinin(21) tarihsel zeminini oluşturur.Bizans ve özellikle Osmanlı'nın çöküşünün merkezine yerleştirilen anlatı,bin yılı aşan bir tarihsel hattı takip ederek,1960'larda Türkiye'nin yaşadığı yönetimsel ve siyâsî sorunların kaynağı olarak da Patrikhane'yi gösterir.İkinci temel eksen ise dönemin Ekümenik Patriği Athenagoras'ın ABD'yle varolduğu iddia edilen ilişkisidir.Athenagoras,Yön'ün yükselttiği anti-emperyalist sol söylem için kullanışlı bir figürdür.ABD'nden patrik olması için getirilmiş ve DP döneminde bir süre ciddi anlamda itibar görmüştür.Dolayısıyla,kökü dışarıdadır,NATO'cu ve Amerikancıdır.Aynı zamanda,bu geçmişten ötürü bu hattın Türkiye'deki "işbirlikçisi" görülen sağ-muhafazakâr siyâsetle (Ürgüplü ve Demirel hükümetleri) ilişki içerisinde kabul edilir.Her iki eksende ilerleyen yazıların vardığı sonuç,Patrikhane'nin Türkiye'den çıkarılmasının gerekliliğidir.

Selçuk ve Avcıoğlu'nun yazıları da bu çizgiyi takip ederken hem Patrikhane'nin yurtdışına çıkarılmasına hem Rum tehcirine daha temkinli yaklaşıyor gibi gözükür.Bu yazılarda tehcirin veya olası bir Patrikhane'nin ülkeden çıkarılması hamlesinin yanlış bir politika olduğuna yönelik tavır nettir.Ancak üzerinde durulan mesele Rumların başına gelenler veya bu hamlelerin yarattığı/yaratacağı hukuksuzluk ve ayrımcılık değildir.Tersine,yazıların müellifleri bunları ülkenin uluslararası politikada zemin kazanması veya Türkiye'nin istediğini elde etmesi uğruna yapılabilir hamleler olarak görür.Duydukları esas kaygı,Türkiye'nin bu hamlelerle uluslararası kamuoyundaki imajını bozması ve Kıbrıs meselesi çerçevesinde haklılığını yitirecek olmasıdır...

Not:Bu yazı,2018'de İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları'ndan çıkacak "1964 Sürgünleri" adlı kitapta yayımlanacak olan makalenin kısa bir versiyonudur.Bu vesileyle öncelikle makale fikrine yaptığı değerli katkılardan dolayı tez hocam Ayhan Aktar'a ve bir sohbetimizde bu makale için beni sonuna kadar cesaretlendiren rahmetli Vangelis Kechriotis'e çok teşekkür ederim.Ayrıca konuyla ilgili kafamda dönüp duranları yazıya dökme sürecimde hep destekçim olan Ümit Kurt,Volkan Eke ve Deniz Cenk Demir'e de şükranlarımı sunarım.Bu süreç için en özel teşekkürü ise Tamar Nalcı'ya etmem gerekir.Ayrıca yazım sürecinde yardımlarını esirgemeyen Yektan Türkyılmaz,Ömer Turan ve Hakan Yücel'e de teşekkür borçluyum.Yazıdaki her türlü eksikler ve hatalar elbette ki şahsıma aittir.

***

1-Bu noktada,1980'lerden itibaren sol adına üretilen bilgi ve siyasetin de geçmişle yüzleşme,hafızalaştırma ve eşit vatandaşlık bağlamında ortaya ne koyduğu tartışmalıdır.Kısaca,bu kapsamda üretilenlerin genellikle kendini sorgulamayan,üstün gören,genel bir duyarsızlıktan ve empati kuramamadan mustarip olduğunu söylemek kanımca haksız olmayacaktır.Ancak bu tartışma tamamen başka araştırmaların konusudur.

2-Elçin Macar,"1960'lardan 2000'lere 'Sol ve Azınlıklar':Gecikmiş Bir Birliktelik",Modern Türkiye'de Siyâsî Düşünce:Sol,(ed.) Murat Gültekingil (İstanbul:İletişim Yayınları,2008),s.1237.

3-Ancak Yön ile Devrim "tek bir zincirin birbirinin devamı olan halkaları" değillerdir.Özellikle Yön'ün 1965 yılına kadar olan demokratik siyâset içinde mücadelesi ile Devrim'in askerî darbe yoluyla iktidarı ele alma isteği,siyâsî yöntem olarak farklı mevkilerde konumlanır.Süreç içerisindeki bu değişim aynı zamanda 1960'lar solunun önemli bir damarının siyâsî serüvenidir.Ergun Aydınoğlu,Türkiye Solu (1960-1980) (İstanbul:Versus Kitap,2011),s.87.

4-Gökhan Atılgan,Yön-Devrim Hareketi:Kemalizm ile Sosyalizm Arasında Geleneksel Aydınlar (İstanbul:TÜSTAV Yayınları,2002),s.191.Genel olarak Türkiye solunun Kıbrıs meselesine bakışı için bkz. Abdullah Korkmazhan,Türkiye Solunun Kıbrıs Çıkmazı (Lefkoşa:y.y.,2017.)

5-"Kıbrıs:Cinayetler",Yön 20 (1962):15.

6-"Kıbrıs Meselesi",Yön 56,(1963):4.

7-Doğan Avcıoğlu,"Kıbrıs",Yön 70 (1963):s.11.

8-Hikmet Özdemir,Kalkınmada Bir Strateji Arayışı:Yön Hareketi (Ankara:Bilgi Yayınevi,1986),s.56.

9-Bunun en büyük göstergesini Hikmet Özdemir şu gerekçelerle açıklar.Bahri Savcı'nın kapatılmaya konu olan yazısı 1963 yılında "Demokrasimiz Üzerine Düşünceler" isimli kitabında aynen yayımlandığında,herhangi bir kovuşturmaya uğramamıştır.Yön dergisi 1964 Eylül'ünde tekrar yayımlanmaya başladığında da Yön'ün açtığı karşı dava hâlen sonuçlanmamıştır.Bunlar,kapatma cezasının dönemin yetkilileri tarafından Aydemir hareketiyle Yön'ün yakın ilişkisi göz önünde bulundurularak verildiğinin açık bir göstergesidir.Hikmet Özdemir,a.g.e.,s.56-57.

10-Hülya Demir ve Rıdvan Akar,İstanbul'un Son Sürgünleri (İstanbul:İletişim Yayınları,1994),s.72.

11-Hülya Demir ve Rıdvan Akar,a.g.e.,s.91.

12-Bu yazılardan dördü daha sonra kitap hâline getirilerek basılacaktır;bkz. Niyazi Berkes,Patrikhane ve Ekümeniklik (İstanbul:Kaynak Yayınları,2002.)

13-İlhan Selçuk,"Amerika,Yunanistan...Ve Biz!",Yön 109 (1965):3.

14-İlhan Selçuk,"Bu İktidarın İktidarı Nereye Kadardır?",Yön 160 (1966):3.

15-Bu imzayla çıkan yazılar,İlhan Selçuk'un ifade ettiği gibi Doğan Avcıoğlu tarafından yazılır;aktaran Gökhan Atılgan,"Doğan Avcıoğlu:Geleneksel Aydınların Son Çığlığı",Türkiye Solundan Portreler,(ed.) Emir Ali Türkmen ve Ümit Özger (Ankara:Dipnot Yayınları,2016),s.429.

16-"Kıbrıs'ı,dümen suyu politikası yüzünden kaybetmek üzereyiz!",Yön 108 (1965):5-6.

17-Avcıoğlu'nun sözünü ettiği uygulama,1951 yılında Heybeliada Ruhban Okulu'nun Millî Eğitim Bakanlığı emriyle "Teoloji İhtisas Okulu" olarak isimlendirilmesidir.Böylece ruhban okulu,üç sınıflı lise ve dört sınıflı teoloji ihtisas bölümlerinden oluşan yüksekokul statüsüne kavuşmuştur.DP iktidarı sırasında ruhban okulu için bir diğer önemli gelişme de 1952 yılında çıkarılan ek yönetmelikle yabancı memleketlerden gelen ve Türkçe bilmeyen öğrencilerin de okula kabulüne izin verilmesidir.Elçin Macar,Cumhuriyet Döneminde İstanbul Rum Patrikhanesi (İstanbul:İletişim Yayınları,2012),s.292-293.

18-"Ümit Ölmez",Yön 109 (1965):5.

19-"Birleşmiş Milletler'den NATO'ya",Yön 111 (1965),s.5.

20-Kristina Boreus,"Discursive Discrimination:A Typology",European Journal of Social Theory 9/3 (2006):415.

21-Dönemin basınının Kıbrıs meselesi ve tehciri nasıl yansıttığına dair bütüncül bir değerlendirme için bkz. Ceren Sözeri,"Kıbrıs Meselesinin Rehineleri:Basının Gözüyle 1964 Sürgünleri",Rum Olmak Rum Kalmak,(ed.) Hakan Yücel (İstanbul:İstos Yayıncılık,2016),s.39-66.

*Emre Can Dağlıoğlu,Yön dergisi 1964 Rum Tehciri'ni nasıl gördü?,Toplumsal Tarih,Sayı:289,Ocak 2018,s.68-72.