"Bugün ve yarın için nasıl bir Cumhuriyet istiyoruz?" sorusuna verilecek doğru cevap,dünün "eşitlik" ilkesi ışığında yeniden okunmasıdır.Onbeş tezle bu "manifesto"yu tartışıyorum.
Bu yazıda,"helâlleşme”den ne anlamamız gerektiği konusunda genel bir çerçeve çizmek istiyorum.Ana fikir,Türkiye'nin bugünkü sorunlarının temelinin "Kurtuluş ve Kuruluş" döneminde atıldığı ve "Kuruluş" kaynaklı yapısal sorunlarla karşı karşıya olduğumuzdur.
"Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarına sadece "egemenlik hakkı" ve "bağımsızlık" ekseninden baktığımız için,bugünkü sorunların tohumlarının o yıllarda atıldığını göremiyoruz.Burada "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarının,sadece "bağımsızlık" değil "eşitlik" ilkesi ışığında da okunması önerilmektedir.
"Bugün ve yarın için nasıl bir Cumhuriyet istiyoruz?" sorusuna verilecek doğru cevap,dünün "eşitlik" ilkesi ışığında yeniden okunmasıdır.Eğer bu topraklarda demokrasi ve hukûk devleti egemen olsun istiyorsak,"Kuruluş"un yeni hikâyesi şarttır.
Birinci tez:Siyâset,haksızlıkların çeşitli biçimleri etrafında mücâdelelerin yapıldığı bir alandır.Târihle yüzleşmek yeni bir siyâsî mücâdele alanı olarak ortaya çıkmıştır.Ve siyâsetin diğer alanlarından ayrıca ele alınmak zorundadır.Eğer kendimizi modern zamanlarla sınırlarsak,hepinizin en iyi bildiği siyâsî mücâdele alanı sınıf mücâdelesidir.
İnsânlar,siyâsî arenada,sınıf mücâdelesinde takındıkları tutuma göre saf tutarlar.Sol bu mücâdelede,işçileri -proletaryayı veya genel olarak yoksulları temsilen ortaya çıktı.Her ne kadar solun büyük kısmı,sınıf mücâdelesini her konuyu çözecek sihirli değnek olarak gördüyse de bunun böyle olmadığı anlaşıldı.
Ve başka haksızlıklara ilişin yeni siyâsî mücâdele alanları doğdu.
Örneğin,cinsiyet sorunu etrafında,kadınlar harekete geçtiler ve erkeklerle eşitlik istediler.Daha sonra kimliklerin tanınması bir alan olarak ortaya çıktı.
Topluluklar ulus olarak,dinlerinin ve/veya dillerinin tanınması yani kimliklerinin tanınmasına yönelik kültürel talepler ileri sürdüler.
Sonra çevre bir alan olarak ortaya çıktı.
Küresel ısıtmanın yarattığı sorunlar,doğanın ve çevrenin korunmasını çok önemli bir siyâsî mücâdele konusu yaptı.
Târihle yüzleşme,geçmişte işlenmiş suçlar üzerine konuşma ve bir çözüm arama da böyle yeni bir alan olarak ortaya çıkmıştır.
Ve bu bana göre Türkiye'nin en temel problemidir.Târihle yüzleşme,niçin çağımızın en önemli mücâdele alanlarından birisi hâlini almıştır,bu konunun kendi başına ele alınması gerekir ve burada tartışması yapılmayacaktır.
İkinci tez:Türkiye'de târihle yüzleşmeyi merkezine almış bir siyâsî hareket şarttır.Eğer Türkiye siyâseti "yüzleşme"yi merkezine almazsa,Türkiye'de özlenen demokratik ve insân haklarına saygı duyan bir rejim gelmez.Eğer demokrasi istiyorsak,insân haklarına saygı duyan bir rejim istiyorsak,insânların eşit ve eşdeğer olarak yaşadıkları bir düzen özlüyorsak,dini,dili,etnik kökeni ne olursa olsun,tüm herkesin eşit vatandaşlık haklarına sahip olmasını istiyorsak târihle yüzleşmek şarttır.
Üçüncü tez:Türkiye'nin bugün en temel problemi,eşitsizliktir.Bugün bu toplumun farklı kesimleri eşit değildirler;aynı haklara sahip değildirler.Sünni Türkler daha eşittir.
Alevîler,Kürtler ve sayıları çok az kalmış olsa da Hristiyanlar,Yahudiler eşit vatandaş değildirler,önemli haklarından yoksundurlar.Ana problem,bu eşitliğin sağlanmasıdır.Bu eşitlik sağlanmazsa,Türkiye'nin toplum olarak birarada duramama ihtimâli oldukça kuvvetlidir.
Başta kânûn önünde eşitlik olmak üzere,kimlikler üzerindeki baskıların kaldırılabilmesi ise ancak ve ancak târihle yüzleşerek mümkündür.
Çünkü bu devletin "Kuruluş"una ayrımcılık ve eşitsizlik tohumları ekilmiştir."Kuruluş"taki ayrımcılık ve eşitsizlik üzerine açık konuşamaz,bilince çıkartamazsak eşit vatandaşlık hakkını gerçekleştiremeyiz ve demokratik bir toplum kuramayız.
Dördüncü tez:Her toplum birçok nedenle birarada durur.Bunların en başında ama grup üyeleri arasında şu veya bu şekilde tesis edilmiş beraberlik duygusudur.Beraberlik duygusunu yaratan en önemli faktörlerden birisi yaşanmış ortak târihtir.Her ulus-devletin,ortak bir hafızayı yaratan bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi vardır.
Bu hikâye hem insânlar arasında kolektif bir aidiyet duygusu yaratır hem de toplumun ayakta kalmasını sağlayan kurumlara meşrûiyet zemini kazandırır.Özellikle hukûk devleti ve onun esasını oluşturan demokratik kurumların işlerliği açısından "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesinin kapsayıcı karakteri çok önemlidir.
Beşinci tez:Türkiye'de bugünkü siyâsî krizin ana nedenlerinden birisi ezbere bildiğimiz "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesinin toplumu birarada tutmaya yetmemesidir."Vatanı ve milleti bölmek isteyen iç ve dış güçlere karşı verilmiş bir yoktan varoluş savaşı" olarak bildiğimiz bu hikâye kapsayıcı değildir,aksine bu hikâye bugünkü sorunların üstünü örtmektedir.
Üstünü örtüyor,çünkü bugün karşılaştığımız sorunların temelinin "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmış olduğunu görmemizi engelliyor.Bugün ülke nüfusunun önemli bir kesimi kendi hikâyesini "Kuruluş" hikâyesinde göremiyor."Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi,bu ülke vatandaşlarının önemli bir kısmının dışlanması üzerine inşâ ediliyor,anlatılıyor.
Altıncı tez:Hâlâ "Kurtuluş Savaşı" ve "Kuruluş" yıllarını kahramanlık ve zafer hikâyeleri olarak okuyor ve anlatıyoruz.Kendimizi o denli o yıllarla özdeşleştiriyoruz bugünümüze de bu "Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarının gözlüğü ile bakıyoruz.Bugün de savaşın hâlâ bitmemiş olduğunu düşünüyor ve kendimizi târihin kahramanlarının kıyafetlerini giyerek tanımlıyoruz.
1968 sol kuşağı,verdikleri mücâdeleyi "İkinci Kurtuluş Savaşı" olarak tanımladı ve kendilerini "İkinci Kuva-yı Milliyeciler" olarak gördüler.
AKP 2000'li yıllarda işbaşına gelince,başta Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve "Ergenekoncu"lar olmak üzere,Alevîler dâhil kendilerini lâik olarak tanımlayan çevreler,Adâlet ve Kalkınma Partisi'ne (AKP) karşı "İkinci Kurtuluş Savaşı" çağrısında bulundu ve "Kuva-yı Milliyeci" olduklarını söylediler.
2013 Gezi olayları sonrası kendilerine "Kuva-yı Milliyeci" demek sırası AKP çevrelerine gelmişti.Erdoğan bugün bile ekonomide "Kurtuluş Savaşı" verdiklerini söylüyor.
Yedinci tez:Türkiye'nin bugünkü temel problemlerinden birisi,Türklerin ve onların sağcı,solcu,dinci,lâik farketmez siyâsî elitlerinin "Kurtuluş ve Kuruluş Savaşları"nın bitmemiş olduğuna inanmalarıdır.
Bu bakış bugün için üç önemli ciddi sorun yaratıyor.
Birincisi;solcusu da sağcısı da bugüne ve bugünün sorunlarına da hâlâ "Kurtuluş-Kuruluş Savaşı"nın zihniyet dünyâsından bakıyorlar.Böylece,sadece "Kuruluş" yıllarındaki dost ve düşmân kategorileri bugüne aynen aktarılmıyor,bugünkü aktörler de aynı dost ve düşmân kategorileri ile değerlendiriliyor.
İkincisi,"Kurtuluş ve Kuruluş Savaşları"nın bu ülkenin vatandaşlarına karşı verildiğini görmüyorlar.Düşmân olarak tanımlanan Ermeniler,Rumlar,Pontuslular,özellikle Alevî Kürtler bu ülkenin vatandaşlarıydı."Kurtuluş ve Kuruluş Savaşları" bu ülkenin vatandaşına karşı verilmişti.Nevzat Onaran'ın son kitâbının başlığı,"Devletin Dâhilî Harbi" bu dönemi anlatan en özlü ifadedir.
Üçüncüsü,"Kurtuluş ve Kuruluş"un aynı zamanda bir yıkım ve katliâmlar târihi olduğu görülmüyor.Birinci Dünya Savaşı'ndaki başta Ermeniler olmak üzere,Süryani ve Rumların imhâsını bir kenara bırakmak isteseniz bile,1918 sonrası katliâmlardan kurtularak ana yurtlarına,topraklarına dönen ve İstanbul'daki Ermenilerle birlikte sayıları yarım milyonu aşan Ermeni ve Rumlara 1918-1923 yıllarında ne olduğu sorusunun cevabını vermemiz gerekiyor.
Yine bunun gibi 1921 Koçgiri,Pontus,1925 Şeyh Said,1930 Ağrı-Zilan,1934 Trakya-Yahudi ve 1938 Dersim bu "Kuruluş" döneminin yıkımlarının sembolleridirler.Türklerin kahramanlık hikâyesi olarak anlattığı hikâyenin,bu insânlar için bir yıkım ve acının hikâyesi olduğunu göremezsek bu ülkede ne yüzleşmeyi ne de helâlleşmeyi başarabiliriz.
Sekizinci tez:Târih boş bir çuvaldır.Ortasına neyi dikerseniz ona göre ayakta durur.Bugün,mevcut "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesinin ortasında duran direk ve çubuk egemenlik hakkıdır.İşgâlci güçlere karşı çıkmak ve bağımsızlık isteyerek savaşmak bu hikâyenin ana direğidir.
Oysa bu direk eksiktir.Çünkü bugün en temel sorunumuz eşitsizlik ve adâletsizliktir ve eşitsizlik ve adâletsizlik "Kurtuluş ve Kuruluş"a içseldir.
Bugün,"Kurtuluş ve Kuruluş"a içsel,yapısal sorunlarla uğraşıyoruz ve bu nedenle,bilinen "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesi üzerine düşünmek ve yeni bir "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesinin ne olması,nasıl olması gerektiği üzerine konuşmaya başlamak zorundayız."Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesine,dışlanan,acı çeken,yok sayılan kesimlerin hikâyeleri de entegre edilmek zorundadır.
Bunun için de târihimizi,"eşitlik ve adâlet" çubuğu etrafında yeniden okumamız,buna uygun yeni bir hikâye anlatmamız gerekiyor."Eşitlik ve adâlet" direği etrafında târihi okuyamazsak,bugünü ve yarını eşitlik ve adâlet üzerine kuramayız.Yani,târih üzerine konuşmak geçmiş üzerine konuşmak değil,bugünümüz ve geleceğimiz üzerine konuşmaktır.
Dokuzuncu tez:"Nasıl bir Cumhuriyet istiyoruz?",sorusu her şeyin merkezindedir:2023 Cumhuriyet'in yüzüncü kuruluş yılıdır.Gerek iktidar gerek muhalefet 2023 sonrası kuracakları Cumhuriyet'in esaslarını bize anlatıyorlar.Taraflar birbirlerini esas olarak Cumhuriyet'in kurucu değerlerinden sapmakla suçluyorlar.
Cumhur ittifakı en veciz ifadesini Devlet Bahçeli'nin,"kurucu değerler ve kuruluş felsefesi" sözlerinde bulan,yeni bir Anayasa yazarak yeni Cumhuriyet'i bu temelde yeniden kuracaklarını söylüyor.
Erdoğan,yeni Anayasa metnini Ocak 2022'de açıklanacağı sözünü verdi.
Buna karşılık muhalefet,iktidarın Mustafa Kemâl ismini silmekte olduğunu iddia ederek,"Mustafa Kemâl gibi düşünmek" seminerleri,toplantıları düzenliyor;iktidara karşı,deyim yerindeyse bir "kültür savaşı" veriyor ve "Atatürk ilkeleri" üzerine oturmuş yeni bir Cumhuriyet'ten söz ediyorlar.
Benim iddiam ise gerek iktidarın ve gerekse muhalefetin esas aldıkları ve birbirlerini sapmakla suçladıkları kurucu değerler ve kuruluş felsefesinin bugünkü sorunların ana kaynağı olduğudur.
Osmanlı vatandaşı olan Ermeni,Rum ve Süryaniler vatandaş bile sayılmadılar.Katliâmlardan sağ kalanların,vatandaş olarak hakları olmasına rağmen dönmelerine izin verilmedi.Kalmış olanlar da mâllarına el konarak zorla ama yavaş yavaş yeniden ülke dışına sürüldüler.
Kürt Alevîler başta olmak üzere,Kürtler,Yahudiler eşit vatandaş olma imkânından mahrûm bırakıldılar.Hristiyanlara ve Yahudilere ülkeyi terketmek,Alevîlere,Kürtlere ve Çerkeslere Sünni-Türk çoğunluk içinde asimile olmak tek seçenek olarak sunuldu.
Bugün bu nedenle,Sünni Türkler dışında kalanların dışlandığı ve eşit haklardan mahrûm bırakıldıkları bir Cumhuriyet ile karşı karşıyayız.
Onuncu tez:Bugüne ve geleceğe ilişkin en temel problemimiz,Sünni Türklerin kendileri gibi olmayanlarla aynı haklara sahip olmayı,onlarla eşit ve eşdeğer koşullarda yaşamayı kabul etmemeleridir.
Sünni Türklerin,kendilerinin ötekilerden daha fazla hakka sahip olması gerektiğine dair duydukları kesin kanaat ve güven bugünkü sorunlarımızın temel kaynağıdır.Ve bunun temelleri İslâmî "millet-i hâkime" ilkesine bağlı olarak çok daha öncelere gitmekle beraber,"Kurtuluş ve Kuruluş" yıllarında atılmıştır.
Sünni Türkler iktidarı paylaşmak istemiyorlar.Bu paylaşmamayı ve eşitsizliği ülkenin hukûk sisteminin içine bir nakış gibi işlemişlerdir.Hukûk ilkesinin olmadığı durumlarda,yazılı olmayan kurallar ve davranış normları geliştirmişlerdir.Ve bu nedenle,Türkiye "eşit olmayan vatandaşlar ülkesi" hâline çevrilmiştir.Düzeltilmesi gereken bu çarpıklıktır.
Bunun için,etnik ve dinsel özelliklerinden arındırılmış bir vatandaşlık hukûku şarttır.Hayatın her alanında eşit ve eşdeğer vatandaşlardan oluşan bir Cumhuriyet'in yaratılması ise,ancak buna ilişkin bir târihin de anlatılmasıyla mümkündür.
Onbirinci tez:Târihe de bu gözle bakarsak göreceğiz ki,Osmanlı döneminde Ermeniler,Süryaniler ve Rumlar,Müslümanlarla eşit haklara sahip olmak dışında bir talepte bulunmadılar.Cumhuriyet döneminde Kürtler eşit haklara sahip olmak dışında bir talepte bulunmadılar.Çerkeslerin istediği de başka bir şey değildi.
Fakat biz târihimizi sadece egemenlik hakkı ve bağımsızlık gibi kategorilerle açıkladığımız için,eşitsizlik üzerine kurulmuş bir yapıyla karşı karşıya olduğumuzu göremiyoruz.Türkler,kendileriyle eşit olmak,iktidar ortak olmak isteyenleri ve bu doğrultuda hak iddia edenleri,yabancı güçlerle işbirliği yapan ve egemenliğimizi tehdit eden kuvvetler olarak gördüler."Kuruluş" yıllarının Ermenilerini,Rumlarını,Kürtlerini,Çerkeslerini bu gözle değerlendirdiler.
Kendimizi "Kuva-yı Milliyeciler" olarak görmeye devam edersek,böyle de görmeye devam edeceğiz.Oysa,târihe "eşitlik ve adâlet" ekseninden bakarsak,Koçgiri'yi,Pontus'u,Şeyh Said'i,Ağrı ve Zilanı ve Dersim'i eşitlik uğruna verilmiş mücâdeleler olarak okumamız mümkündür.
Eğer Türkler,diğerleri ile eşit yaşamayı kabul etselerdi,bu sorunların hiçbirisi yaşanmayacaktı.Bunu görmek için ise târihi ve bugünü sadece ulusal egemenlik perspektifinden okumaktan vazgeçmek,eşitlik fikri etrafında okumayı öğrenmek gerekir.
Ancak eşitlik ekseninde okunan ve hatırlanan bir târih sayesinde,hem o dönemde dışlananların varlığını anlarız,onların hikâyelerini "Kuruluş" hikâyesinin bir parçası hâline getirebiliriz hem de bugün eşitliği esas almış bir vatandaşlık hukûku geliştirebiliriz.
Onikinci tez:O hâlde,târihle yüzleşme tartışması bir geçmiş değil,bir bugün ve gelecek tartışmasıdır.Helâlleşme tartışması,nasıl bir gelecek istediğimiz sorusuna vereceğim cevaba göre belirlenecektir.
Yeni Cumhuriyet etnik ve dinî kimliği ne olursa olsun herkesin eşit vatandaş olduğu bir Cumhuriyet'tir.Sünni-Türk olmayanların dışlanması esasına göre kurulmuş bir sistem tepeden tırnağa düzeltilmek zorundadır.
Hristiyanların,Yahudilerin,Alevîlerin,Kürtlerin kendilerini eşit vatandaş olarak göremedikleri bir Cumhuriyet ayakta kalmaz.
Onüçüncü tez:Sünni Türkler dışındakiler sadece vatandaşlık haklarından mahrûm bırakılmadılar.Hikâyeleri de unutturuldu.Çektikleri acılar,yıkımlar yok sayıldı.Nüfusunu önemli bir kesiminin acısını,yıkımını yok sayan,onlara en temel vatandaşlık haklarını vermeyen bir Cumhuriyet kuramazsınız,kurarsanız da çöker.
Nüfusun önemli bir kesimi eğer anlattığınız "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesinde kendilerine ait bir şey bulamazlarsa kendilerini o topluma ait hissetmezler ve bu yıkımın ilk habercisidir.
Bu nedenle,"eşitliği ve adâleti" merkezine almış,Hristiyan'ın (Ermeni,Rum,Süryani),Yahudi'nin,Alevî'nin ve Kürt'ün çektiği acıyı kabul eden,bu acıları "Kurtuluş ve Kuruluş" hikâyesine entegre eden bir bakış şarttır.Târihle yüzleşme bu nedenle şarttır.Belki de bunu,"onları dinlemeye hazır olmak" olarak da tanımlamak mümkündür.Türkiye ciddi bir sohbet susuzluğu çekmektedir ve toplumsal sohbet kaçınılmazdır.Başka hikâyeleri dinlemek ve bu hikâyeleri "Kurtuluş ve Kuruluş"un bir parçası yapmak,ihtiyâç duyulan budur.
Ondördüncü tez:Kılıçdaroğlu,"helâlleşelim" diyerek çok önemli bir kapı açmıştır.Açılımının en önemli tarafı,Cumhuriyet Halk Partisi'nin târihte yaptığı haksızlıklardan söz etmesidir.Tek tek saydığı örnekler de 1942 Varlık Vergisi'nde durması ve daha geriye gitmemesine rağmen son derece önemli ve anlamlıdır.
Kılıçdaroğlu'nun bu kapıyı ne kadar açacağından ne kadar yürüyeceğinden emin değiliz.
İki önemli engel var önümüzde:Biri "yukarıdaki" diğeri "aşağıdaki" engel.
Her toplumun târihiyle yüzleşmesinin sınırlarını ve boyutlarını belirleyecek olan "yukarıdaki" ve "aşağıdaki" değişikliklerdir.Genel bir kuraldır.
Eğer geçmişteki haksızlıklara neden olan kadrolar (parti,siyâsî elit) iktidarda kalmaya devam ederlerse,yüzleşme olmaz.Elbette ki suçlardan sorumlu olanlar yüzleşmeye direneceklerdir.
Yüzleşmenin boyutu,eski elitlerin iktidarı ne kadar kaybettikleri ile doğru orantılıdır.Tamamıyla kaybettikleri durumda,yüzleşme "cezâî adâlet" biçiminde de gerçekleşebilir.Bu,suç işleyenlerin yargılanmasıdır.
Türkiye'de 2000'li yıllardan itibâren kısmî bir yüzleşmenin yaşanabilmesinin bir nedeni,AKP ile birlikte yeni bir siyâsî ekibin işbaşına gelmesi idi.Bu ekip,geleneksel devlet kadroları ile uzlaşınca,çok sınırlı olan yüzleşme de bitti.
Kılıçdaroğlu,önerdiği "helâlleşme" için,önce Partisi'nde yeni bir kadroyu işbaşına getirebilmesi,sonra da devlet bürokrasisinde önemli bir değişikliği sağlaması gerekiyor ki zor olan budur.Eski elitler değişmeden kimse ciddi bir yüzleşme ve helâlleşme beklememelidir.
İkinci önemli koşul,"aşağıdaki" değişikliktir.Toplumun yüzleşmeyi ne kadar isteyip istemeyeceğidir.Sünni-Türk çoğunluğun yüzleşmeye direniş göstereceğini tahmin etmek zor değildir.Çünkü sonuçta onlardan istenecek olan,"toplumsal eşitlik" doğrultusunda fedakârlık etmeleri,egemenliklerinden vazgeçmeleri,iktidarlarını paylaşmalarıdır.
Türk solunun yüzleşmeden uzak durmasının bir nedeni de budur.Yüzleşmeye "aşağıdan" direniş olması ihtimâlinin bir diğer nedeni,fâil ve mağdûr ilişkisinin çok karışık olmasıdır.
Yüzleşme genel kural olarak haksızlığa uğrayanın,"mağdûr" olanın isteyeceği bir şeydir.Oysa Türkiye'de "mağdûr" olduğunu ve kendisine haksızlık yapıldığını söyleyen her kesim,bir başka konuda fâildir.
Ve her grup,sadece kendisinin "mağdûr" olduğu konu hakkında yüzleşme isterken,diğerine direnç gösterir.Kürtlerin Ermeni Soykırımı'ndaki rolleri konusunda direnmeleri verilebilecek en önemli örnektir.Cumhuriyet târihi boyunca asimilasyona uğratıldıklarını söyleyen Çerkeslerin,Alevîlerin de böyle bir sorunla karşılaşacaklarını tahmin etmek zor değildir.
Belki de tüm toplumla ilgili iki önemli zorluktan daha bahsetmek gerekir.
Birincisi,yüzleşilmesi istenen olay sayısı o kadar fazladır ki,bunun toplumda bir bunaltı yaratacağını tahmin etmek zor değildir.Olay sayısı arttıkça yüzleşme de zorlanılacak ve "en iyisi unutmaktır" denilecektir.
İkincisi,toplumda tartışma kültürünün,konuşma ve dinleme kültürünün eksikliğidir.Türkiye,ağızdan çıkacak ilk söz ile fizikî kavga arasındaki yolun en kısa olduğu ülkelerden birisidir.Böylesi bir kültürel atmosferde,yüzleşmenin "kavga etmek" olarak anlaşılma tehlikesi büyüktür.Bunların her birisi,üzerine konuşulması gereken konulardır.
Onbeşinci tez:Konuyu bugünkü Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile bitirmek isterim.ABD,1776'da yayımlanan Bağımsızlık Bildirgesi ile özgürlüğüne kavuştu.Bu,Amerika'nın "Kuruluş Bildirgesi"dir ve "tüm insânların eşit yaratıldığını,Yaradanları tarafından kendilerine devredilemez hakların verildiğini ve bu hakların yaşam,özgürlük ve mutluluk arayışının olduğu gerçeğinin apaçık olduğunu kabul ediyoruz," cümlesi en önemli cümlelerinden birisidir.
ABD demokrasisinin temelinin bu cümle olduğu kabul edilir.Oysa bu cümlenin yazıldığı zaman ABD'nde tüm insânlar eşit değillerdi,kölelik vardı ve bu cümleleri yazanlar da köle sahipleriydi.
ABD'nin,İngilizlere karşı savaşarak,yani anti-emperyalist bir savaş vererek özgür ve bağımsız bir ülke olduğu tartışma götürmez.Ama bu savaşın "Bağımsızlık ve Özgürlük Savaşı" olduğunu söyleyenler,savaşın bir başka özelliğinin de üstünü örtüyorlardı.
Bu "Bağımsızlık Savaşı" köleliği korumak için de verilmişti.Özellikle güney eyâletlerinin bu savaşa katılmalarının en önemli nedenlerinin başında,emperyalist ve sömürgeci İngiltere'nin kolonilerde köleliği kaldırma ihtimâli geliyordu.
Bu nedenle,ABD bağımsızlığını ilân ettiğinde,ilk Anayasası'nda en az üç maddede köleliği koruyan hükümlere yer verdi.Yani,bağımsızlık yanında eşitsizlik de bu Anayasa'nın ve toplumun temel ilkesi olmuştu.
Bugün,ABD'nde ırkçılık çok yaygındır.Bunun en önemli nedenlerinden birisi,ırkçılığın (kölelik sisteminin) yapısal olarak ABD'nin "Kuruluş"unda yer almasıdır.Bu nedenle,ırkçılığa karşı mücâdele eden ve oldukça yaygın olan sivil haklar hareketi,ABD'nin "Kuruluş" hikâyesine yeniden bakmayı ve köleliğin bu "Kuruluş"un önemli bir parçası olduğunun kabul edilmesini önermektedir.
Türkiye'de ihtiyâç duyduğumuz da budur...
Not:"Yeşil Yaşam İnisiyatifi" tarafından 5 Aralık 2021 tarihinde düzenlenen "Helâlleşme?" başlıklı zoom toplantısında yapılan konuşmanın gözden geçirilmiş hâlidir."Tezler" ifadesi yerine,"düşünce","fikir" dense daha doğru olurdu ve fazla iç tekrarlar olduğu eleştirileri haklı olabilir.Ama yazının bir "manifesto" gibi okunması en önemli talebimdir.
*Prof.Dr.Taner Akçam,"Kurtuluş Savaşı" ve Kuruluş yılları ile yüzleşme-helâlleşme ilişkisi,Bianet,7 Aralık 2021.
https://bianet.org/bianet/siyaset/254390-kurtulus-savasi-ve-kurulus-yillari-ile-yuzlesme-helallesme-iliskisi
8 Aralık 2021 Çarşamba
"Kurtuluş Savaşı" ve Kuruluş yılları ile yüzleşme-helâlleşme ilişkisi/Prof.Dr.Taner Akçam*
2 Aralık 2021 Perşembe
Fâil mi kurtarıcı mı:Araplar 1915'te ne yaptı?/Emre Can Dağlıoğlu*
Emre Can Dağlıoğlu'nun derlediği "Arapların 1915'i:Soykırım,Kimlik,Coğrafya" çalışması İletişim Yayınları tarafından yayımlandı.Dağlıoğlu ile kitâbını konuştuk.
Araplar ve Ermeniler ilişkisi,Ermeni Soykırımı çalışmalarında üstüne az çalışılan konulardan biri.Stanford Üniversitesi Târih Bölümü'nde doktora öğrencisi olan Emre Can Dağlıoğlu'nun İletişim Yayınları'ndan çıkan kitâbı "Arapların 1915'i" bu alandaki akademik çalışmaları biraraya getiriyor.Dağlıoğlu böylece simge hâline gelen târih 1915 ve sonrasında Arapların Ermenilerle olan ilişkisini ele alıyor.
Emre Can Dağlıoğlu ile Arapların Ermenilerle olan ilişkisini ve "Arapların 1915'i"ni konuştuk.
-Ermeni Soykırımı tartışmalarında da,literatürde de son dönemde Kürtler ile ilgili çalışmalar arttı.Fakat Araplar konusu hep geride kalmıştı.Bu alandaki boşluğu neye bağlıyorsunuz?
Aslında kitâp tam da böyle bir boşluk hissinden ortaya çıktı.2014 yılında Agos'ta çalışırken,bir tesâdüfle Faiz al-Ghusein'in Soykırım'a dâir tanıklığıyla karşılaştım.Nereye baksam,Soykırım'a dâir bir Müslüman'ın yazdığı ilk anlatı deniyordu.Fakat bir Bedevî asilzâdesi olarak tanıtılan Faiz'i ve bu tanıklığın nasıl ortaya çıktığını araştırmak istediğimde ise çok fazla bir şey bulamadım.Bu konu üzerine çalışanlar Faiz'in anlatısına referanslar vermişler ama onun Müslüman bir Arap olarak neden böyle bir metni yazmış olduğuna pek bakmamışlardı.
-Neden bakılmamıştı sizce?
Bunun önemli ölçüde sözkonusu literatürün Soykırım'ın aktörleri,mekânları ve zamansallığı anlamında kısıtlı bakışından kaynaklandığını düşünüyorum.Literatür,genel olarak Ermenilerin esas olarak yaşadıkları coğrafya olan Anadolu'ya ve hattâ esas olarak İstanbul'daki karar alma sürecine odaklanıyor ve Soykırım'ı belirli bir zaman diliminde olup biten bir olay olarak ele alıyor.Bu da,Soykırım'ı genel olarak Ermeniler ile Anadolu Müslümanları arasında Birinci Dünyâ Savaşı sırasında cereyân etmiş bir meseleye indirgiyor.Bu bakış açısı,Soykırımsonrası'ndaki süreci de sadece Türkiye'yi ilgilendiren bir mesele olarak görüyor.Hâlbuki,Ermeni Soykırımı Savaş sürecinde ve sonrasında tüm Ortadoğu'nun kaderini etkileyen,manda ve ulus-devletlerin kuruluşunda belirleyici olmuş bir mesele.Bu anlamda,daha geniş ölçekte Araplar ile Ermeniler arasındaki ilişkilerin boyutlarına bakmanın önemli olduğunu düşünüyorum.
"Araplık,Kürtlük veya Ermenilik,Dünyâ Savaşı sırasındaki süreçte 'yeniden' inşâ edildi"
-Burçin Gerçek "Akıntıya Karşı" adlı kitâbında bölgedeki Hristiyanları korumaya çalışan Kürtlerin durumunun katliâmlara iştirâk eden,destekleyen ve sessiz kalan büyük çoğunluğa kıyasla okyanustaki bir damla suya eşit olduğunu söylüyordu.Bu kesimin "anlamlı bir azınlık" bile olsaydı sonucun bambaşka olabileceğini de vurguluyordu.Arap toplumunun çoğunluğu için durum neydi?
Aslında,bu sorunun cevabı oldukça çetrefilli ve zor.Hattâ buna kitâptaki makâlelerin bile net bir cevabı yok.Dünyâ Savaşı sırasındaki yoğun şiddet ve sonrasındaki demografik değişim,Ortadoğu için yıkıcı olduğu kadar kurucu bir süreç.Zirâ,bugünkü bildiğimiz anlamıyla Araplık,Kürtlük veya Ermenilik,genel hatlarıyla bu şiddetli süreç sırasında ve sürecin sonrasında -yeniden- inşâ ediliyor.Bu yüzden,dinî ve sınıfsal pozisyonlara,bölgeselliğe ve zamansallığa bakmanın daha önemli olduğunu düşünüyorum.Bu bağlamda,Anadolu ile Suriye,Irak ve Lübnan Araplarının veya göçebe Bedevî aşiretleri ile Osmanlıcı veya Osmanlı'ya isyân eden Sharifî hareketinden Arapların birbirinden çok farklı ve değişken pozisyonları olduğunu varsayabiliriz.Örneğin,kitâpta Anna Aleksanyan'ın bu meseleye kaçırılan veya el konulan Ermeni kadınlar perspektifinden baktığı makâlesinde birçok Arap'ın fâil olarak Soykırım'a iştirâk ettiğini görüyoruz.Aynı şekilde,Keith Watenpaugh'nun makâlesi,Halep'in bazı Osmanlıcı Arap entelektüellerinin Ermenilere uygulanan güvenlik tedbirlerini haklı gören bir pozisyonda durduklarına işaret ediyor.Öte yandan,Narine Margaryan ise Sharifî hareketinin genel olarak nasıl Ermeni yanlısı bir politika izlediğini ortaya koyarken,Şule Can,Antakyalı Arap Alevîler ile Ermeniler arasındaki dayanışma ilişkilerinden bahsediyor.
"Ermenice târih kitâplarında Araplara minnettârlık hâkim"
-Fakat Ermenice anlatılarda öne çıkanlar çoğunlukla Arap toplumunun koruyuculuğu üzerine.Özellikle de Verjine Svazlian'ın "Ermeni Soykırımı" adlı kitâbındakilerde.Bedevîlerin "Ermeni oldukları anlaşılmasın diye saçlarını kestiği,yüzüne dövme yaptıkları" çocuklar da bulunuyor,ailelerin yaktığı ağıtlar da:"Yol ver,Habur,yol ver,geçelim çölü,/Evlâdım cısçıplak Arab'ın köyünde,/Oy anam,oy anam,hâlimiz yaman!/Der Zor çölünde kaldığım zaman..."
Aslında biraz önce bahsettiğim şiddet sürecindeki rollerin değişkenliği şerhimi tekrar düşerek belirteyim ki,genel olarak konuya dâir târihyazımında Araplar kurtarıcı olarak ele alınıyor.Arapça târih kitâpları,Ermenileri sıklıkla ülkelerine büyük katkı sunan ve uyumlu azınlık olarak resmediyorlar.Modernleşmenin mimârları veya Batı medeniyetinin doğru temsilcileri olarak görülüyorlar.Bunun altında,elbette ki,ondokuzuncu yüzyılın sonlarından itibâren hâkim olan ırkçılığın izlerini görüyoruz.Arap entelektüellerin bir kısmı,ırk hiyerarşisinde Türklerin aşağıda olduğunu veya kendilerinin İslâm'ın esas temsilcisi olduklarını vurgulamak için Ermeni Soykırımı'nı araçsallaştırıyorlar.Bu şiddetin sebebinin Türklükten gelen bir barbarlık olduğunu vurgulamaya çalışarak bazı Arapların suça iştirâkini örtbas etmeye çalışıyorlar.Ermenice târih kitâplarında ise Soykırım süreci ve sonrasında gösterilen koruyucu tavırdan ötürü Araplara minnettârlık hâkim.
-Bu hep böyle devam etmiyor değil mi?
Kitâpta Victoria Abrahamian'ın makâlesinde öğreniyoruz ki,Manda yönetimi altında Suriye inşâ edilirken,karşılıklı ilişkiler bu kadar tozpembe değil.Bu durum,Savaş dönemi için de geçerli tabiî ki.
-Kitâp zâten fâil olan Arapların da varlığına yer veriyor...
Ermeni kadınların kaçırılması,alıkonulması,Ermeni çocukların köleleştirilmesi ve kâfilelerin yollarda ve ölüm kamplarında katledilmelerinde elbette ki bugün Arap olarak adlandırdığımız grupların da sorumluluğu var.Fakat öte yandan,Sharif Hussein'in Türklerin elindeki halifeliği itibârsızlaştırmak ve halifeliğin gerçek sahibinin kendisi olduğunu ortaya koymak için Soykırım'ı kullandığını görüyoruz.Ancak bu sadece söylemsel bir araçsallaştırma değil.Sharif Hussein'in 1917'de tüm Müslümanlara Ermenileri kendilerindenmiş gibi korunması çağrısı var.Ardından,kitâpta Margaryan'ın detaylandırdığı gibi,kısa bir dönem Suriye'de Arap Krallığı'nı ilân eden Emir Faisal'ın Ermenilere yönelik olumlu politikalarını görüyoruz.Dolayısıyla,şiddet ânlarında belirli bir grubu belirli bir pozisyona hapsetmenin hatalı olduğunu düşündüğüm gibi,Arapları da olumlu ya da olumsuz bir pozisyona indirgemek de doğru olmayacaktır.
-Hamit Bozarslan'ın makâlesinde İttihatçı düşüncenin dışladığı iki kesim olarak gördüğü Kürtler ve Arapların 1915'teki tutumlarını ne belirliyor?
Genel olarak baktığımızda,bu toplumlar arasındaki ilişkiler,bu ilişkinin getirdiği birikimler ve rekâbetler tabiî ki aynı değil.Kürtler ile Ermeniler çok uzun süre aynı toprakları paylaşmış ve burada oluşan sosyal,siyâsî,dinî,etnik ve ekonomik bagajları taşıyorlar.Bu gruplar içinden çıkan siyâsî oluşumların birbirlerine bakış açısı bunun üzerinden şekilleniyor.Bu anlamda,Kürt-Ermeni ilişkileri bahsinin hâlen daha çok varsayımlara dayalı ele alındığını düşünüyorum ve daha öğrenmemiz gereken çok şey var bence.Bu ilişkiye dâhil olan Anadolu'daki Arapların kimlik inşâsı ise daha çok dinî aidiyet üzerinden,1930'ların sonundaki Antakya meselesi dışında Araplığın bir kimlik olarak çok fazla ön plâna çıktığı bir moment yok.O yüzden,Araplar ile Ermenilerin ilişkileri farklı noktalarda şekilleniyor.Ve esas kitlesel temâsları ise Soykırım sırasında ve sonrasında.Bunu,Samuel Dolbee'nin makâlesinde aktardığı tehcir anlatılarında da görebiliyoruz.Anadolu'nun doğusundan Suriye'ye göç ettirilen Ermeniler bile çölü bir bilinmez ve orada yaşayan insânları daha önce hiç tanımadıkları türden insânlar olarak tasavvur ediyorlar.Burada,bugünkü Suriye ve Irak sınırlarındaki toplama kamplarında,önemli bir kısmı da bölgenin Bedevî aşiretlerinin eliyle büyük katliâmlar gerçekleştiriliyor.Fakat yine de Dolbee'nin ortaya koyduğu gibi çöl ve ona hâkim olan hayat tarzı Ermenilere aynı zamanda bir kurtuluş imkânı da veriyor.Savaş'ın belirli bir noktasından sonra bölgenin İngiliz güçlerinin ve sonra da Sharifî hareketin hâkimiyetinde olan şehirleri de çoğunlukla daha güvenli limanlar olarak görülüyor.
"Kapanmış bir defter"
-Araplar ve Ermenilerin özellikle de Halep'teki ilişkisine de değiniyor kitâp.İlk dönemde zorla evlilikler,tecâvüzler,daha sonra Ermenileri hedef alan 1919 Katliâmı ve bugüne kadar süregelen "Bir parça Ermeni" gibi aşağılayıcı ifadeler olsa da çevredeki diğer toplumlardan çok daha yakın olduğuna işaret ediyor.Birincil kaynaklarda pek çok bilgi olmasına rağmen neden bu zamana kadar öne çıkmadı?
Bir konuşmasında ünlü Ortadoğu târihçilerinden Ussama Makdisi,Ortadoğu târihçiliğinin egemen olmayan toplumlara yönelik şiddeti görmekten ısrarla kaçındığını söylemişti.Soykırım'ın yanı sıra Irak'ta Süryanilere yönelik 1933 Simele Katliâmı'nın veya 1941'de Bağdat gibi büyük bir Yahudi şehrini neredeyse bu nüfustan "temizleyen" Ferhud da çok iyi çalışılmamış ve pek bilinmeyen olaylar.Bunlarla karşılaştırıldığında 28 Şubat 1919'da Arapların Ermenilere saldırarak ciddi sayıda cân kaybına yol açtığı Halep Katliâmı,daha küçük ölçekli bir katliâm ve bu anlamda ön plâna çıkması şaşırtıcı olurdu.Bunun dışında,onlarca Ermeni'nin öldürülmesinden sonra,bu şiddetin fâilleri çok sert bir şekilde cezâlandırılır ve 35 kişi idâm edilir.Halep'te Emir Faisal'dan müftüye kadar Müslüman Arap toplumunu temsil eden her bir üst düzey yönetici bu katliâmı kınar ve Arap-Ermeni ilişkilerine zarar veremeyeceğini defalarca kez dile getirir.Bunun ötesinde,öfke ve hınç kalıntılarını geride bırakma çabası,Halep'teki tüm toplumların katkıda bulunduğu bir kolektiviteye dönüşüyor.Watenpaugh'nun makâlesinde belirttiği gibi,Müslüman din adamları,Yahudi hahamlar ve Hristiyan papazlardan oluşan bir komite,her hafta birinin ev sahipliğinde iyiliğe gölge düşüren bu hâdisenin bir daha tekrarlanmaması için toplanmaya başlarlar ve bu toplantılar uzun yıllar devam eder.Ermeni ileri gelenleri de bu ortak söyleme birlik ve dayanışma mesajlarıyla destek verir ve bu şiddet olayına dâir üretilen ortak kanıyı -şiddeti Türk yanlılarının kışkırttığı- paylaşırlar.Yani,bir yandan,bu katliâm,fâillerinin cezâlandırıldığı,hâkim güçler tarafından onaylanmamış ve onarıcı adımların belirli ölçüde atılmış olduğu bir hâdise.Benzer örnekleriyle karşılaştırdığımızda,bir anlamda "kapanmış bir defter" belki de.
-İlginç noktalardan biri de Kürt-Ermeni ilişkisi olarak Hoybun öne çıkarılsa da Arap-Ermeni ittifakının çok daha erken ve belki çok daha güçlü olması.Bu da bugüne kadarki çalışmaların bir başka eksik parçası mı?
Aslında bu ittifak girişimlerinin kitâbın gelecek çalışmalara kapı araladığı alanlardan birisi olduğunu düşünüyorum.Örneğin,1913'te Paris'te biraraya gelen ilk Arap Kongresi'nde,Osmanlı'daki idârî yapıyı dönüştürme arayışında olan Arap reformistler,Kongre'nin sonuç bildirgesinde Ermenilerin adem-i merkeziyet talepleriyle dayanışma içinde olduklarını belirtirler.Bu maddenin neden ve nasıl o bildirgede yer alabildiğini hâlen net olarak bilmiyoruz.Fakat Şule Can'ın kitâptaki makâlesinde,bu tür siyâsî ittifakların yerel düzeyde de kurulmuş olduğunu görüyoruz.Can'ın aktardığına göre,Hınçakların önemli liderlerinden Agassi,bazı Arap Alevîlerin Antakya'da örgüte yalnızca destek vermediklerini,aynı zamanda üye olduklarını yazıyor hâtırâtında.Bunun dışında,aynı makâleden Samandağ'ın büyük aşiretlerinden Cillilerin de Hınçaklarla işbirliği içinde olduğu ve hattâ 1909'da bölgedeki katliâmın ardından birlikte Antakya'da sosyalist bir devlet kurma plânı yaptıklarını öğreniyoruz.1915'te Ermenilerin meşhûr Musa Dağ Direnişi'ne de Samandağ'daki Arap Alevîlerin lojistik destek verdiğini görüyoruz.
-Kitâpta Arap milliyetçileri ile Ermeniler arasındaki gerginliğe dâir de önemli kırılma noktaları bulunuyor.Öyle ki,"Her Suriyeli bilmelidir ki Ermenilerin tehditkâr varlığı hoş görülmeye devam ederse,Suriye ve Lübnan artık 'Ermenistan' olarak anılacaktır" deniliyor.Bunda Ermenilerin Fransız yönetimine yakın görülmesinin yanı sıra bugün de etkili olan mülteci düşmânlığı etkili mi?Bugün nüfuslarının önemli bir bölümü mülteci olan Suriyeliler arasındaki milliyetçilerin o dönem mülteci olan Ermenilere karşı besledikleri düşmânlıkta başka hangi ifadeler kullanılıyor?
Victoria Abrahamian'ın kitâptaki makâlesinde belirttiği gibi,1919'un ardından Suriye'de kurulan Fransız Manda rejiminin Araplar ile Ermenilerin karşılıklı olarak millî kimlik inşâ etmesindeki etkisi çok büyük.Bu bağlamda,elbette ki,Arap milliyetçiliği için Taşnakların Suriye'deki Ermenilerin kaderini tamamen Fransız Manda gücüne bağlamaya çalışmasının yükselen mülteci nefretinde payı var,fakat bunu aşan bir durum sözkonusu.Suriye'de Fransız Manda idâresi ve Milletler Cemiyeti,ülkedeki kendi misyonlarını meşrûlaştırmak,güvenilir ve kendilerine sadık bir nüfus grubu oluşturmak için Ermenileri demografik ve siyâsî anlamda kullanıyor.Parlamento'nun Fransa yanlılarından oluşması için Ermenilere seçme ve seçilme hakkı veriliyor,yeni Ermeni mültecilerin iskânına karar veriyor ve nihâyetinde Ermeniler vatandaş yapılıyor.Buna karşılık,Arap milliyetçiler de bugünkü Suriyeli mülteci-karşıtı söyleme çok benzer bir diskur geliştiriyorlar.Buna göre,Ermeniler misâfir olarak görülüyor,kaynakları sömürdüklerine inanılıyor ve nihâyetinde Suriye topraklarında bağımsız bir Ermenistan kurulacağı düşünülüyor.Bu dışlayıcı söylemler,aynı şekilde tehlikeli boyutlara ulaşıyor ve 1925'te Suriye'deki Fransa-karşıtı isyânda Ermenilerin Fransız yanlısı oldukları ve isyânın bastırılmasında görev aldıkları dedikoduları Şam'da mülteci kampında 50 kadar Ermeni'nin öldürüldüğü bir saldırıya zemin hazırlıyor.Hâlbuki Abrahamian'ın yazısından öğreniyoruz ki,her zamanki gibi gerçekler bu mülteci-karşıtı söylentilerle uyuşmuyor.Aslında,Fransız kuvvetleri içindeki Ermenilerin sayısı oldukça az ve Ermenilerin önemli bir kısmı isyâna destek veriyorlar.
-Sadece Arap toplumuna yönelik değil,Arapça çalışmalara,birincil kaynaklara da uzun süren bir ilgisizlik bulunuyor.Bunun nedeni ne?
Aslında bunun Türkiye özelinde en büyük ve pratik sebebi Arapça bilen araştırmacı sayısının bir hayli az olması.Fakat bu pratik sebebi aştığımızda bile,genel olarak Ortadoğu târihçilerine baktığımızda,Ermeni Soykırımı'nın politik karakterinin önemli bir engel olduğunu görüyoruz.Zirâ çok önemli bir süre,Soykırım Ortadoğu târihini ele alan kitâplarda önemli bir yer işgâl edemedi.Fakat son dönemdeki çalışmalar gösteriyor ki,Soykırım artık daha genel bir perspektiften ele alınıyor ve Arapça kaynaklar bu anlamda kullanılıyor.Kitâpta Hamit Bozarslan ve Rashid Khalidi'nin yaptığı gibi karşılaştırmalı analizler veya Victoria Abrahamian veya Samuel Dolbee'nin makâleleri gibi bölgenin târihyazımında Soykırım'dan kurtulan Ermenileri özne olarak konumlandıran çalışmaların bu anlamda ufkumuzu genişlettiğini ve benzerlerinin daha net bir fotoğrafa sahip olmamızı sağlayacağını düşünüyorum.
-Kitâpta önemli pek çok birincil kaynak da ilk kez Türkçe'ye kazandırıldı.Üstelik ilginç konulardan biri,1915'in İmparatorluğun diğer unsurlarının kendilerini yok edilme tehdidi altında hissetmelerini göstermesi.Pontuslu Rumların Ankara güçlerine karşı direnişlerine neden olarak Maliye Vekili Hasan Fehmi Bey'in Ermeni Tehciri'ni göstermesi gibi Sharif Hussein'in oğlu Faisal'ın da bu korkuyu işaret etmesi gibi.1915 Arap toplumu için nasıl bir kırılma yaratıyor?
Faisal,Cemal Paşa'ya yazdığı bir mektupta Araplara yönelik sert politikalarından dolayı Arapların artık Türklerden korktuğunu belirttikten sonra açıkça "Milletimin Ermeniler gibi olmasını istemem" diyor.Genel olarak birçok Arap entelektüelinin Faisal'ın hissettiği korkuyu hissettiğini çok net olarak görebiliyoruz.Nora Arissian'ın kitâptaki makâlesinde gösterdiği gibi bu karşılaştırmayı yalnızca Faisal değil birçok Arap ileri geleni yapıyor.Örneğin,ünlü yazar Kahlil Gibran,Ermenilere yapılanın Suriye'de olduğunu ve Ermenilerin kılıçla,Lübnanlıların ise kıtlıkla öldürüldüklerini not düşüyor bir mektubuna.Elbette ki,bu korkuyu doğuran Araplara ve Ermenilere karşı genel olarak yürütülen politikanın niteliksel benzerlikleri.Savaş sırasında tutuklanan Ermeni entelektüeller sürgün yolunda cinâyetlere kurbân giderlerken,Cemal Paşa tarafından yargılanan Arap reformistler Şam ve Beyrut meydanlarında kurulan darağaçlarında asıldılar.Yüzbinlerce Ermeni,kâfileler hâlinde zorla İmparatorluğun güney bölgelerine gönderilirken,siyâsî nüfuzları ve faaliyetleri olmayan 5000 Arap ailesi de politik sebepler gerekçesiyle Anadolu içlerine sürgün edildiler.Seferberlik,Ermeniler için erkeklerin askerlik bahânesiyle alınıp katledilmeleri demekti;Suriye ve Lübnan'daki Araplar için ise kasıtlı olarak aç bırakılmak,korkunç bir kıtlık ve dehşet verici bir çekirge istilâsı anlamına geldi.Fakat yine de bunun tüm Arap entelektüeller için Osmanlı tahayyülünün yıkılması anlamına gelmediğini not düşmek gerekir.Watenpaugh'nun konu ettiği Arap târihçilerin veya Fransa'ya karşı girişilen anti-emperyalist mücâdeleye önderlik eden bazı Arap milliyetçilerinin Osmanlı'yı bir Türk-Arap İmparatorluğu'na dönüştürme inançlarının savaştan sonra da tükenmediğini veya Mustafa Kemâl'in Türkiyesi'yle bir işbirliğinin mümkün olduğuna dâir bir siyâsî vizyona sahip olduklarını biliyoruz.Bu bağlamda,"Millî Mücâdele" döneminde Türk ve Arap milliyetçilerinin dayanışması ve Türkiye'nin Manda Suriyesi'nde bile özellikle Halep üzerindeki siyâsî etkisi dikkate değer husûslar...
*Emre Can Dağlıoğlu,Fâil mi kurtarıcı mı:Araplar 1915'te ne yaptı?,Röportaj:Serdar Korucu,Gazete Duvar,2 Aralık 2021.
https://www.gazeteduvar.com.tr/fail-mi-kurtarici-mi-araplar-1915te-ne-yapti-haber-1543539
22 Kasım 2021 Pazartesi
Yeni bir kurucu hikâye gerek:Kılıçdaroğlu,tarihle yüzleşme ve yeni kurucu hikâye/Prof.Dr.Taner Akçam*
Bu ülkede eğer yeni bir Cumhuriyet istiyorsak,artık bu savaşı bitirmemiz ve bu savaş dilinin dost ve düşmânlarına bir son vermemiz;kendimize yeni bir kuruluş hikâyesi anlatmamız gerekiyor.Ve bu kuruluş hikâyesi,başta Ermeni Soykırımı olmak üzere,yaşanan tüm yıkımları,Cumhuriyet'in kuruluş hikâyesinin bir parçası yapması gerekiyor.
Bu yazı,18-20 Kasım 2021 tarihinde düzenlenen,"Der Nicht Anerkannte Genozid Dersim 1937-1938" Uluslararası Konferansı'na sunulan tebliğin gözden geçirilmiş hâlidir.
Aşağı-yukarı otuz yılı aşkın bir süredir,Türkiye'nin tarihi ile yüzleşmesinin zorunlu ve siyâsetin bu konuyu merkezine almasının şart olduğunu savunurum.Bu konuda o kadar çok yazı yazdım,konuşma yaptım ki bazen boş duvara konuştuğum hissine de kapıldım.Ama Kılıçdaroğlu son çıkışıyla yazdıklarıma ses vermiş görülüyor.Üstelik bu yazılarımdan birisindeki sözlerimi de tekrar ederek (Gazete Duvar,16 Aralık 2020)
Şimdi herkes,Kemal Kılıçdaroğlu eksenli,"Yapar mı yapmaz mı?","Ne kadar yüzleşir,ne kadar yüzleşmez" tartışmasıyla meşgûl.Oysa bu doğru bir yöntem değil.Tartışmanın sadece Kılıçdaroğlu'nun söyledikleri etrafında dönmesi bize bir şeyi gösteriyor.O da bu tartışmaya katılanların söyleyecekleri bir şey yok;bu nedenle yapabildikleri "çekiştirmenin" ötesine geçmiyor.
Burada konuyu bir adım ileri götürmek ve yüzleşmenin hangi çerçevede ele alınması gerektiği konusunda,Dersim özelinden hareketle bazı gözlemlerde bulunmak istiyorum.Ana tezim,Türkiye'nin temel probleminin,onun kuruluş hikâyesi olduğu ve bizim yeni bir kuruluş hikâyesine ihtiyâcımız olduğudur.
Kuruluş hikâyesi ön koşuldur
Bir ulusu birarada tutan faktörler arasında önemli olanlardan biri anlatılan kuruluş hikâyesidir.Bu hikâye hem insanlar arasında kolektif bir aidiyet duygusu yaratır hem de toplumun ayakta kalmasını sağlayan kurumlara meşrûiyet zemini kazandırır.Özellikle hukûk devleti ve onun esasını oluşturan demokratik kurumların işlerliği açısından kuruluş hikâyesinin kapsayıcı karakteri çok önemlidir.Burada "ulus"u Hannah Arendt'in jenerik "ulus devlet-nation state" bağlamında kullandığımı söylemek isterim ve kastettiğim Türkiye'dir.
Türkiye'de anlatılan ve hepimizin ezberlemiş olduğu kuruluş hikâyesi artık bu ulusu birarada tutmaya yetmiyor.Yaşanan bir "toplumsal doku dağılması","kumaş yırtılması"dır.Son yıllarda,çok sınırlı da olsa varolan hukûk devletinin ve demokratik kurumların son derece ciddi erozyona uğramasının arka plân nedenlerinden birisi de bu bilinen kuruluş hikâyesinin çökmüş olmasıdır.2023'e giderken yeni bir Cumhuriyet'e ve buna uygun yeni kurucu bir hikâyeye ihtiyâcımız var.Ana soru,yeni Cumhuriyet'in kurucu hikâyesinin köşe taşlarının ne olacağıdır.Bu konuda birkaç öneride bulunmadan önce eldeki kurucu hikâyenin ana probleminin ne olduğuna değinmek isterim.
Kurucu hikâyesi bugün niçin sorun?
Türkiye'nin bugünkü kurucu hikâyesi,esas olarak onun Kuruluş Savaş(lar)ını anlatır.O zamanın ve savaşının dili bugün de egemendir.Bugün geçmişimiz ve geleceğimizle kurduğumuz ilişkiyi esas olarak belirleyen o dönemde oluşmuş bu savaşın dilidir.Başlangıç tarihini ondokuzuncü yüzyıl başındaki Sırp isyânına veya 1878 Berlin Antlaşması'na kadar geriye götürebilirsiniz.Ama özel olarak 1912-1913 Balkan Savaşları ile derinleşen ve 1938'de tamamlanan Kuruluş Savaşları'nda oluşan bir savaş dilinden söz ediyorum.Ve bugün için de zihinlerde devam eden bir savaşın varlığından söz ediyorum.
Bu kuruluş hikâyesini "vatanı ve milleti bölmek isteyen iç ve dış güçlere karşı verilmiş bir yoktan varoluş savaşı"nın anlatımı olarak özetlemek mümkündür.1918-1923 Kuruluş Savaşı'nın bu dilin oluşmasında çok özel bir yeri vardır.Bu anlatı,ülkenin gerek siyâsî gerekse entelektüel kültürel atmosferine büyük ölçüde egemendir.Burada sağcı-solcu,lâik-Müslüman,Alevi-Sünni farketmiyor.Çünkü bu savaş,Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkımı ile sonuçlanan yüzyılı aşkın savaşlara ve onların yarattığı travmalara bir son verdi.
Savaşlar ve takip eden yenilgiler her ulus için bir aşağılanma ve küçük düşürülmedir.Ortada yıkılmış ve yaralanmış bir ulusal onur vardır.Savaşlardan yenilgi ile çıkan her ulus,ilk iş olarak yıkılmış onurunu tamire soyunur.Türk Kuruluş Savaşı,yaralanmış ve zedelenmiş Türk onuruna sürülmüş bir merhem gibiydi.Bu nedenle,sağcısından solcusuna,İslâmcısından milliyetçisine,lâik sekülerlerinden Alevilere kadar geniş kesimlerce sorunsuz kabul ve tekrar edildi.
Cumhuriyet'in kuruluş hikâyesinin en önemli tarafı,onun bir zafer ve bir kahramanlık menkıbesi olarak anlatılmasıdır.Bu anlatımın bugün için çok ciddi sonuçları vardır.
Kuruluş hikâyesinin üç olumsuzluğu
Birinci olumsuz sonuç:Bugün dahi hâlâ bu savaşlarda oluşmuş savaşın dilinin kullanıyoruz.Bu savaş dili ile,sadece o dönemin savaş(lar)ı ve yapılanlar kutsanmıyor,o savaşların deneyimleri de bugüne aktarılıyor ve bugünün olayları da esas olarak o dönemin savaş söylemi içinde değerlendiriliyor.Savaş yıllarında oluşmuş dost ve düşmân kategorileri sadece bugüne aynen aktarılmıyor,bugünkü aktörler de aynı dost-düşmân kategorileri ile değerlendiriliyor.
Yani,savaş deneylerinin aktarılması eksenli oluşan bir kuruluş efsânesi,bize savaşın bugün hâlâ devam ettiğini hatırlatıyor.Söylemde hâlâ devam eden,bitmemiş savaş bugünkü en temel problemimizdir.Bu Kuruluş Savaşı'nın artık bitirilmesi ve bu savaş döneminde oluşmuş dile bir son verilmesi gerekiyor.
İkinci olumsuz sonuç:Kuruluşu ve özellikle bugünü hâlâ devam eden bir savaşın diliyle anlamaya ve açıklamaya çalışmak,düşmân olarak tanımlanan ve zaferin kendilerine karşı kazanıldığı söylenen kesimlerin yine bu ülkenin vatandaşları olduğunun görülmemesi sonucunu doğuruyor.Sözü edilen Kuruluş Savaş(lar)ı aslında Osmanlı-Türk devletinin kendi vatandaşlarına karşı yürüttüğü bir savaş idi.Devletin,kendi vatandaşına karşı verdiği savaşı,bize bir zafer ve kuruluş hikâyesi olarak anlatması ve savaşta oluşmuş söylemin bugün bile devam ettirilmesinin doğrudan sonucu ise bu ülkenin önemli bir kesiminin dışlanması ve yok sayılması oldu.Bu ötekileştirilenler ve bugün de hâlâ düşmân olarak görülenler,önce vaktiyle bu ülkenin yüzre 25'ini oluşturan Hristiyan vatandaşları idi.Ve daha sonra özellikle Koçgiri ile başlayan yeni süreçle birlikte Kürtler ve Aleviler de buna dâhil edildiler.Dersim,bu savaşların belki de son durağını temsil eder.
Üçüncü negatif yan sonuç:Kuruluş hikâyesinin hâlâ devam ettiği düşünülen bir savaş olarak anlatılması ve hatırlanması anlatılan hikâyenin aslında bir yıkım ve katliâm hikâyesi olduğunun görülmemesi sonucunu doğuruyor.Ve bu yıkımla asla yüzleşme ihtiyâcının duyulmuyor olmasının asıl nedeni budur.Çünkü,yıkımlar,katliâmlar ve yaşanılan acılar,bir zaferin olmazsa olmaz yan ürünü olarak görüldüler.Bu nedenle ne 1968 sol kuşağı ve oradan üreyen solcu örgütler,ne 2000'li yılların Ergenekoncuları ne de 2013 Gezi sonrası AKP çevreleri,kendilerini "Kuva-yı Milliyeci" olarak tanımlamakta bir mahsur gördüler.Kendileri bugünün yeni kurucu kahramanlarıydı ve yapmaları gereken de atalarının yarım bıraktığı işi tamamlamaktı.Siyâseten yaptıklarını "ikinci kurtuluş savaşı" olarak göstermeyen ve böyle anlatmayan bir siyâsî çevre bulmak gerçekten zordur.
Yeni bir hikâyenin bazı ön taşları
Bugünkü Cumhuriyet'in en önemli krizi budur ve üç sac ayağında sahiptir:Kuruluş hikâyesinin sadece bir zafer savaşı olarak anlatılması;bugün de hâlâ bu savaşın devam ettiğine inanılması ve bugünkü sorunlarla bu savaşın mantığı ve diliyle yaklaşılması ve yok edilen ve imhâ edilenin bu ülkenin vatandaşları olduğunun görülememesi...Bu nedenle tarihteki yıkımların,katliâmların,acıların bu hikâyede yeri yoktur.Bu kuruluş hikâyesi bu şekilde anlatılmaya devam edildiği müddetçe ne tarihle yüzleşmek mümkündür ne de barış ve demokrasiyi esas almış bir gelecek kurmak.
Bugün artık değişmesi gereken budur.Bize yeni bir kuruluş hikâyesi şarttır.Artık savaşın bittiğinin kabul edilmesi ve bu savaş diline bir son verilmesi gerekiyor.Bugünün siyâsetine geçmiş savaşın zihniyeti ve diliyle yaklaşmak bir kuruluş değil bir yıkım habercisidir.Geçmiş üzerine konuşmak sadece tarih konuşmak değildir,geleceği kurmaktır.İyi bir gelecek kurmak istiyorsanız,geçmiş yıkımları büyük zaferler olarak anlatmaktan vazgeçmek ve geçmişte yaşanmış yıkım ve katliâm hikâyelerini yeni kuruluş hikâyesinin bir parçası hâline getirmek zorundayız.
Eğer bu Cumhuriyet'te tüm vatandaşların eşit ve özgür biçimde birarada yaşamaları arzulanıyorsa imhâ edilen ve yok sayılan vatandaşlarının hikâyesinin de kuruluş hikâyesinin bir parçası hâline getirilmesi şarttır.Hristiyan'ın,(Ermeni,Rum,Süryani) Yahudi'nin,Kürt'ün,Alevi'nin çektiği acıyı yeni kuruluş hikâyesinin harcı hâline getiremezsek yarını kuramayız.Bu kesimlerin yaşadıkları katliâm ve acıların öyle çok kesişme noktası vardır ki,tarihe eleştirel gözle bakarak bu kesişmeleri görmemiz mümkündür.
Dersim'in yeri ve anlamı
Benim açımdan,1937-1938 Dersim soykırımı üzerine konuşmamızın anlamı burada yatıyor.Dersim katliâmı,kendisinden önceki yaşanan katliâmların hem son noktasıdır ve hem de onların izlerini taşır.Başta Ermenilerin,Hristiyanların imhâsının derin izlerini Dersim soykırımında da yaşarız.Dersim,Ermeni,Süryani ve Rum soykırımının nihâî bir noktası,Osmanlı'da başlayanın Cumhuriyet'te tamamlanması gibidir.
Ve aslında bu sürekliliği gözlemek için 1937-1938'e kadar beklemeye de gerek yoktur.
Kesişme noktalarına ufak örnekler
1920 Aralık ayında kurulan Millî Ordu'nun kumandı Sakallı Nureddin Paşa'nın verdiği ilk emirlerden birisi Koçgiri ve Dersim bölgesindeki Müslüman olmayanların listesinin çıkartılmasıdır.Koçgirililer,"Ermenilerden sonra sıra bize geldi ve bizi de Ermeniler gibi sürecek ve kesecekler",endişesi ile hareket ederler.Nitekim,resmî yazışmalarda,Koçgiri katliâmının gerekçesi olarak gösterilen Ümraniye olaylarının gerçek failinin Ermeniler olduğu yazılır ve bölge insânı Ermenilerle işbirliği yapmakla suçlanır.Koçgiri ve Dersim katliâmlarında önemli bir rol oynayan Hüseyin Hüsnü olarak da bilinen Abdullah Alpdoğan,Ermeni ve Pontus soykırımlarında da çok önemli roller oynamıştır.Şükrü Kaya ve Mustafa Abdülhalik Renda gibi Ermeni Soykırımı'nın baş aktörlerinin Dersim soykırımında da başrol olduklarına değinmek bile gereksiz.
Daha 1937-1938 katliâmından beş yıl önce bile,1933'te Dersim'de yapılan askerî operasyonların önemli hedeflerinden birisi bölgede saklanan Ermenileri bulmaktır.Bu yıl yapılan operasyonlar hakkında 6 Eylül 1933 tarihinde bir rapor yazan Umûm Müfettişlik,yapılan aramalarda bulunan Ermeni sayılarını aktarır ve yakalanan Ermenilerin daha önce plânlandığı veçhile sürgün edildikleri bildirilir.Raporda aktarılan önemli bir bilgi de köylerden,aralarındaki Ermeni nüfusunu bildirmelerinin istendiği ve ama gelen bilgilerde hiçbir Ermeni'nin olmadığının söylendiğidir.Dersimliler,aralarındaki Ermenileri korumaktadırlar.
1937-1938 katliâmının önemli nedenlerinden birisi de Dersimlilerin Ermenileri korumuş olmalarıdır.Katliâmdan kurtulan bir görgü tanığı,askerlerin bazen öldürmelerden önce bazen de sonra,erkeklerin pantolonlarını indirip,s.nnetli olup olmadıklarını kontrol ettiklerini aktarır.Örneğin Xêçe'deki katliâmın yapılma sebebinin buranını ahâlîsinin Ermeni olmasından kuşkulanılmasıdır.Tanık,Xêçe katliâmı sonrası,askerlerin erkeklerin donlarını indirip,s.nnetli olup olmadıklarına baktıklarını söyledikten sonra,hükûmetin "biz bunları Rum-Ermeni sandık" diyerek "pişmân olduğunu" aktarır.
Sonsöz
Bu ülkede eğer yeni bir Cumhuriyet istiyorsak,artık bu savaşı bitirmemiz ve bu savaş dilinin dost ve düşmânlarına bir son vermemiz;kendimize yeni bir kuruluş hikâyesi anlatmamız gerekiyor.Ve bu kuruluş hikâyesi,başta Ermeni Soykırımı olmak üzere,yaşanan tüm yıkımları,Cumhuriyet'in kuruluş hikâyesinin bir parçası yapması gerekiyor.Zaferlerle biten savaşlar değil,bu ülkenin kendi vatandaşlarına yazık edildiği;Rum,Süryani,Ermeni,Kürt ve Alevi bu ülke vatandaşına yazık edildiği bu yeni hikâyenin merkezinde durmalıdır."Vatanı bölmek isteyen iç ve dış düşmânlar" söylemi yerini "yazık edilen vatandaşlara" bırakmak zorundadır.Tekçi,monologçu değil,farklı anlatımlara olanak sağlayan,çoğulcu bir kuruluş hikâyesine ihtiyâcımız var.Eğer bugünün Kürdü,Alevisi,Ermenisi,Süryanisi kendisini,bu kuruluş hikâyesinin bir parçası olarak göremezse bu topraklarda birarada yaşamak imkânsız hâle gelir.
Dersim ve onun sembolik önderi Seyyid Rıza da bu yeni kuruluş hikâyesinin en önemli parçasıdır.Dersim'in ve Seyyid Rıza'nın bizim kuruluş hikâyemizin bir parçası ve sembolü yapılmaları bizim demokratik geleceğimizin garantisi olacaktır...
*Prof.Dr.Taner Akçam,Yeni bir kurucu hikâye gerek:Kılıçdaroğlu,tarihle yüzleşme ve yeni kurucu hikâye,Bianet,19 Kasım 2021.
https://bianet.org/bianet/siyaset/253605-kilicdaroglu-tarihle-yuzlesme-ve-yeni-kurucu-hikaye
20 Eylül 2021 Pazartesi
Gandhi'ye mektup/Lev Nikolayevich Tolstoy*
M.K. Gandhi,Johannesburg,Transvaal,Güney Afrika.
7 Eylül 1910,Kotsheti.
Gazeteniz "Indian Opinion"ı aldım,salt Direnmezler konusunda anlattıklarınızı öğrenmek beni sevindirdi.Bu gazetenin bana düşündürttüklerini size anlatmak istedim.
Yaşadıkça -özellikle de ölümümün yaklaştığını açıklıkla sezdiğim şu sıralarda- yüreğime en keskin biçimde işleyen,bana işitilmedik derecede önemli gelen şeyler konusunda düşüncemi söylemek gereksinimini daha zorlu bir biçimde duyuyorum.Direnmezlik denilen şey,gerçekte yalancı yorumların şimdiye kadar bozamadığı aşk yasası öğretisinden başka bir şey değil.Aşk,yani rûhların insânların kaynaşmasına,el ele vermesine yönelmesi,yaşamın üstün ve biricik yasasını oluşturur...Herkes bilir bunu,yüreğinin derinliklerinde duyar (çocuklarda daha açık bir biçimde görüyoruz bunu.) Çevrenin düşüncesinin yalan ağına kapılmadığı sürece de duyar.
İnsânlığın bütün bilgileri bu yasayı yaymışlardır:Hintliler,Çinliler,Yahudiler,Yunanlar,Romalılar.En açık biçimde de İsa dile getirmiştir bunu bence:İsa,açık bir dille,bu yasanın her yasayı ve peygamberi kapsadığını söyler.Dahası var:Bu yasayı tehdit eden bozulmaları önceden sezerek,yaşamlarını mâddesel çıkarlara kaptırmış insânlarca bozulmak tehlikesinde olduğunu da açıkça belirtmiştir.Bu tehlike,çıkarlarını şiddet yoluyla savunabileceklerine ya da,onun deyimiyle,yumruğa yumrukla karşılık verebileceklerine,güç yoluyla alınmış olanı güç yoluyla geri alabileceklerine vb. inanmalarıdır.Şiddete başvurmanın yaşamın en yüksek yasası olan aşkla bağdaşamayacağını biliyordu (aklı başında her insânın bildiği gibi.) Tek bir durumda bile,şiddet kabul edilir edilmez,yasanın yok olacağını biliyordu.Görünüşte pek parlak olan bütün Hristiyan uygarlığı,kimi durumlarda istenen,ama çoğu zaman bilinçsiz olan bu açık,bu tuhaf yanlış anlama,bu çelişki üzerinde gelişti.
Gerçekte şiddet yoluyla direnmenin benimsendiği ândan sonra,aşk yasası değersizdi,bir değeri olamazdı artık.Ama aşk yasası değersizse,en güçlünün hakkından başka hiçbir yasa kalmamış demektir.Ondokuz yüzyıl boyunca böyle yaşadı Hristiyanlık.Üstelik,bütün çağlarda,insânlar gücü,toplumsal örgütün yön verici ilkesi olarak gördüler.Hristiyan uluslarla ötekilerin ayrılığı yalnız şuradaydı:Hristiyanlıkta,aşk yasası başka hiçbir dinde görülmeyen bir açıklık ve kesinlikle konulmuştu;Hristiyanlar da,şiddet kullanmayı yasaya uygun görmekle,yaşamlarını şiddet üzerine kurmakla birlikte,bunu kabul etmişlerdi.Böylece,Hristiyan halkların yaşamı mezhepleriyle yaşamlarının temeli,eylem yasası olması gereken aşkla hükûmet,mahkeme,ordu gibi zorunlu olduğu bildirilip onaylanan,değişik biçimler altında görülen şiddet arasında,tam bir çelişkiydi.İç yaşam geliştikçe bu çelişki daha çok belirlendi ve bu son zamanlarda en yüksek noktasına ulaştı.
Bugün sorun şöyle çıkıyor karşımıza:Ya evet,ya hayır;seçmek gerek!Ya hiçbir dinsel ahlâk yasasını benimsemediğimizi,yaşamımızın yönetimini en güçlünün hukûkuna bıraktığımızı kabul etmek.Ya da baskı yoluyla alınan bütün adâlet ve polis kurumlarımızın,ordunun kaldırılması yolunda çalışmak.
Geçen ilkbaharda,Moskova'da bir genç kız okulunun din sınavında,önce din öğretmeni,sonra da sınavda bulunan başpiskopos,küçük kızlara on buyruk,özellikle de beşinci buyruk konusunda sorular soruyorlardı:"Hiç öldürmeyeceksin!" Yanıt doğru olunca,başpiskopos şu soruyu da soruyordu sık sık:"Tanrı yasası insân öldürmeyi her zaman ve her durumda yasaklamış mıdır?" Öğretmenlerin yanlış yola ittiği zavallı kızların şu yanıtı vermeleri gerekiyordu,veriyorlardı da:"-Hayır,her zaman değil.Savaşta ve idâmlarda öldürülebilir." -Bununla birlikte,bu zavallı yaratıklardan biri (olayı gözleriyle görmüş biri,anlattı bana),alışılmış soruyla,"-Adam öldürmek her zaman günâh mıdır?" sorusuyla karşı karşıya kalınca,kızarmış,heyecânlı ve kararlı bir biçimde:"-Her zaman!" diye yanıtlamıştı.Başpiskoposun safsataları karşısında hiç sarsılmamış,öldürmenin her zaman,her durumda yasak olduğunu söylemişti,-daha Tevrat'ta bile böyleydi,İsa'ya gelince,yalnız öldürmeyi değil,benzerine kötülük etmeyi de yasaklamıştı.Bütün görkemliliğine,konuşma ustalığına karşın,başpiskoposun ağzı açık kalmış,genç kız galip gelmişti.
Evet,gazetelerimizde,havacılığın ilerlemesi,diplomasinin zorlaşması,kulüpler,buluşlar sözde sanat yapıtları konusunda gevezelik edebilir,bu genç kızın söylediğinin sözünü bile etmeyebiliriz!Ama düşüncesini boğamayız,çünkü her Hristiyan az ya da çok karanlık bir biçimde sezer bunu.Sosyalizm,anarşizm,gittikçe artan suçluluk oranı,işsizlik,kurtuluş ordusu,zenginlerin cânavarca lüksü,yoksulların kapkara sefâleti,intihârların korkunç oranda artması,bütün bunlar çözülmesi gereken,çözülecek olan iç çelişkiyi gösteriyor.Bu çelişki,aşk yasasının tanınması ve her türlü şiddetin suçlanması yönünde çözüleceğe benzemektedir.İşte bunun için,bize dünyânın öbür ucu gibi gelen Transvaal'deki eyleminiz,bizi fazlasıyla ilgilendirmektedir;bugün yeryüzünde gerçekleştirilen eylemlerin en önemlisidir;yalnız Hristiyan halklar değil,bütün halklar katılacaktır bu eyleme!..
-Lev Nikolayevich Tolstoy
*Lev Nikolayevich Tolstoy,Gandhi'ye mektup,7 Eylül 1910;Romain Rolland,Tolstoy'un Yaşamı:Yaşantı,(çev.) Tahsin Yücel,1. bs.,İstanbul:Yapı Kredi Yayınları,1995,s.137-139.
6 Eylül 2021 Pazartesi
"Türk kadınları güzel mi?"/Jean-Paul Belmondo*
"-Türkiye'yi sever misiniz,Türkiye'ye gelmek ister misiniz?"
Kırk yıllık değil,kırk bölü sekiz yıllık gazeteciliğimle,bu tür bir soru sormamaya kararlıydım,bu yıl Cannes şenliğindeki ünlülere...Ama kalabalığı yarıp da birden kendimi Jean-Paul Belmondo'nun karşısında bulunca,ne yalan söyleyeyim,başka hiçbir şey gelmedi aklıma,telâş ve heyecândan:
"-Ben bir Türk gazetecisiyim,Monsieur Belmondo...(Etraftaki kaşarlanmış Fransız gazetecileri gibi,kendisine 'Bebel' diyecek kadar içli-dışlı değildik henüz Belmondo'yla.) "Türkiye denilince neler düşünüyorsunuz?"
"Bebel" şöyle bir düşündü,filmlerindeki unutulmaz jestlerinden biriyle,başını kaşıdı:
"-Harem" dedi..."Havuzlu,gölgeli,esrârlı iç bahçelerde peçeleriyle dolaşan onlarca,yüzlerce kadın"...Ve hemen sonra ekledi:
"-Kızmayın cânım...Filmlerimde göründüğüm kadar 'câhil' değilim.Böyle şeyler kalmadığını biliyorum artık Türkiye'de...Yine de,Türk kadınlarının Türk lokumu kadar çekici olduklarını duydum.Doğru mu?"
"-Doğru tabiî" diye ekledik.Üç gün sonra memlekete dönüp de yazınızı okumuş olan hanımların hiç olmazsa bir kısmıyla karşılaşacağınızı bilin de,başka türlü yanıt verin bakalım!..
Belmondo'yla konuşmamız,Nice yakınlarındaki Fransız sinemasının en büyük stüdyolarından biri olan Victorine stüdyosunun bir film setinde geçiyordu.Bir gün önce,Cannes şenliğinin günlük gazetesinde,yayınlanan bir ilânla,bu stüdyoda "La Scoumoune" adlı bir film çevirmekte olan yönetmen José Giovanni,oyuncuları Belmondo,Claudia Cardinale ve Michel Constantin'le birlikte gazetecileri bir kokteylde ağırlayacaklarını bildirmişler,bize de Cannes'dan yollara düşüp gelmek kalmıştı...
Ünlü oyuncuları,uzunca bir süre,kocaman bir hangara veya bir garaja benzeyen platoda bekledik.Sonra birden,stüdyonun kapısı açıldı,içeri hızla bir araba daldı.Ama ne araba!..1920'lerin modeli bir Mercedes,önde şoför,arkada Belmondo ve Constantin'le çevrili Cardinale...Charleston döneminde geçen bir gangster kurdelesi olan filmin döneme ait giysileri içinde...Nasıl bir kıyâmet koptuğunu,arabanın gazeteciler ve fotoğrafçıların nasıl saldırısına uğradığını anlatamam...Tam bir Amerikan usûlü reklâmdı bu ve ertesi gün,gazetelere gereği gibi yansıdı.O gazeteci kalabalığı içinde Belmondo ve Cardinale'ye yaklaşıp konuşmak içinse "Türk gibi kuvvetli" olduğumuzu kanıtlamaktan başka çâre kalmadı...
Belmondo'ya Türkiye'de gerçekten,ama gerçekten çok sevildiğini söyledim.Bir ân gözleri daldı:"-İstanbul...Pierre Loti'nin İstanbul'u" dedi..."Bir gün gerçekten gelmek isterim oralara."
Ben davetimi yaptım hemen,gelmesi ondan...Ve son filmini sordum...
"-Claudia ile 'La Viaccia (Toy Bir Delikanlı)' ve 'Cartouche (Sevimli Haydut)'tan sonra üçüncü kez biraraya geliyorsunuz yanılmıyorsam.Memnun musunuz?
"-Evet,üçüncü kez...Memnunum...'Borsalino' türü hareketli,iyi bir film olacak bu.Sonra böyle 'Türk lokumu' gibi bir kızla çalışmaktan kim memnun olmaz?"
Ve hayır,beklediğiniz soruyu soramadım ve Ursula Andress'in yerini tutup tutmadığını öğrenemedim.Teşekkür edip ayrılırken Belmondo:"-İstanbul'da görüşmek üzere" dedi."İnşallah" dedim.
Belmondo,Adamo'nun ünlü şarkısından sonra Fransa'da da çok iyi bilinen bu sözcüğü yineledi:
"-İnşallah"...
*Jean-Paul Belmondo,"Türk kadınları güzel mi?",Röportaj:Atillâ Dorsay,1972;Atillâ Dorsay,Yüzyüze:Sinemacılarla Konuşmalar,1. bs.,İstanbul:Çağdaş Yayınları,1986,s.228-230.
6-7 Eylül Hâdiseleri ve linç kültürü/Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci*
6-7 Eylül 1955 günü patlak veren ve binlerce binânın yakıldığı,eşyânın tahrip ve yağma edildiği,insânların öldürüldüğü hâdiseler,tarihe kara bir sayfa olarak geçmiştir.
Sona eren balayı
Türkiye ile Yunanistan arasında 1930'da başlayan balayı,1954'te Yunanistan'ın o zaman İngiliz müstemlekesi olan Kıbrıs'a kendi geleceğini tayin hakkı tanınması hususunda Birleşmiş Milletler'e müracaatı ile son buldu.Birleşmiş Milletler bu müracaatı kabul etmeyince;EOKA,adada İngilizlere karşı terör faaliyetlerine girişti.Bunun üzerine İngiltere,Türkiye ile Yunanistan'ı 29 Ağustos'ta Londra'ya konferansa çağırdı.
Hâdise Türkiye âmme efkârını işgâl etti.Bazı siyâsîler,meseleyi Meclis'e taşıdı.Bazı gazeteler hemen her gün Yunanistan,Türkiye Rumları ve Patrikhâne hakkında kışkırtıcı neşriyâta başladı."Türkiye'deki Rumların Türklerden daha müreffeh bir hayat yaşayan asalaklar olduğu" dile getiriliyordu.Millî Amele Hizmeti'nin (MAH,yani o zamanki MİT) desteklediği Millî Talebe Cemiyeti,Kıbrıs Türktür Cemiyeti gibi teşkilâtlar hâdisede kilit rol oynamaya başladı.Yunan matbûâtı da,başta Mustafa Kemal'e hakaret olmak üzere buna kışkırtıcı bir şekilde cevap vermekte gecikmedi.
Adadaki Türk liderlerden Fazıl Küçük'ün Türklere katliâm hazırlığını ihbâr eden mektubu 16 Ağustos'ta neşredildi.Vatandaşlar,mücadele için Kıbrıs'a gitmek üzere müracaatta bulunmaya başladılar.5 Eylül'de Londra'daki Fatin Rüştü Zorlu,müzâkerelerin zor geçtiğini,Türk âmme efkârınn infiâli kozunu ileri süreceğini söyleyince,vaziyetten vazife çıkaran kesim için fitili ateşlemenin zamanı gelmişti.Hükûmet oyuna getirilecek;masûm infiâl kozu,büyük bir "pogrom"a dönüşecekti.(Pogrom,dinî,etnik veya siyâsî sebeplerle bir gruba karşı yapılan şiddet hareketleridir.)
Kıbrıs Türk'tür
Evvela Taksim'de gösteri yapan bir grup genç,ülkede Yunan düşmânlığının hedefi görülen Patrikhâne'ye "Kıbrıs Türk"tür yazan bir çelenk koydu.Bayrağa dil uzattığı gerekçesiyle bir Rum genci dövüldü.Bazı Rum gazeteleri ateşe verildi.
6 Eylül 1955 günü saat 13:00 ajansında Türkiye radyosu Selânik'te Mustafa Kemal'in doğduğu eve bomba atıldığı haberini geçti.20.000 tirajlı bulvar gazetesi İstanbul Ekspres,haberi aynı gün yaptığı iki baskıyla ilân etti.Gazetenin sahipleri Mithat Perin ve Gökşin Sipahioğlu'nun MAH ile irtibâtı olduğu biliniyordu.Bombayı iki gün evvelden bildikleri için,kâğıdın kıt olduğu bir zamanda o zamana kadar görülmemiş 300.000 tiraj için kâğıt stoku yapmışlardı.
Öğleden sonra bir grup İstiklâl Caddesi'nde toplanarak gayrimüslimlerin işyerlerini taşlamaya başladı.Sonra,Beyoğlu,Kurtuluş,Şişli,Nişantaşı gibi mahallelere dağıldı.Hâdiseler,Eminönü,Fatih,Eyüp,Bakırköy,Yeşilköy,Ortaköy,Arnavutköy,Bebek,Kadıköy,Kuzguncuk ve Çengelköy'e yayıldı.
S.nnet edilen papaz!
"Makarios'a ölüm" ve "Kıbrıs Türk'tür" diye slogan atan mütecâvizlerin ellerinde Mustafa Kemal ve Bayar'ın resimleri vardı.Çoğu "Kıbrıs Türktür Cemiyeti"nden talebelerdi.Her semtte gayrimüslim vatandaşlara ait ev ve dükkânlar evvelden tespit edilmiş;hattâ bazısı (Nazilerin yaptığı gibi) geceden tebeşirle veya soba boyası ile işaretlenmişti.Bazılarının elinde sokak ve kapı numaralarını gösteren listeler vardı.Ellerindeki sopalar tornadan çıkmışçasına aynı büyüklük ve uzunlukta idi.
Polis,hâdiseleri seyretmekle iktifâ ediyordu.Türkler,gayrimüslimlerle karıştırılmasın diye kapılarına bayrak asarken,bazısı gayrimüslim komşularını korumaya çalışıyordu.Dükkânlardan hıncını alamayanlar apartman katlarına çıkıp evlerdeki eşyâyı sokaklara atıyor;mağazalardaki Rumlar sokağa çıkarılıp dövülüyordu.
Kiliseler ateşe verilmiş;bazı papazlar s.nnet edilmiş;mezârlıklardaki kemikler sağa sola atılmıştı.Caddeler kumaş ve eşyâ denizi hâline gelmişti.Bayrağı olmayan otomobiller camları kırılıp ters çevriliyordu.Tahripçiler Taksim Abidesi'ne çıkıp bayrak sallayarak zaferlerini kutladılar.Böyle bir taşkınlık Türk tarihinde görülmemişti.
Bugün bedava
Yüksekkaldırım'da bir Yahudi,kargaşa arasında komşusunun tabelâsını alıp kendi dükkânına asarak kurtulmuştu.Tabelâsındaki "Doçent" kelimesini gayrimüslim ismi zannedip,bir Türk tabibin muâyenehânesini de tahrip etmişlerdi.Tünel'de Cevat Bey'in manifatura dükkânını yağmalamaya başlayınca,adamcağız Türk olduğunu ispatlamak için pantolonunu indirmek mecburiyetinde kalmıştı.Beyoğlu'ndaki u.ûmhânelerdeki gayrimüslim sermâyeler de "Bugün bedava" sloganıyla yağmadan payını almıştı.
Liondor adlı ipekçi mağazası,gayrimüslim zannedilir korkusuyla bayrak asmakla iktifâ etmemiş,vitrine Mushaf koyup,üzerine "Elhamdülillah Müslümanız" yazmıştı.Aziz Nesin,o gün lokantalardaki çerçeveli Mustafa Kemal resmi bolluğuna şaşırdığını anlatır.
Hızını alamayanlar sürat motorlarıyla Adalar'a geçip,yağma ve tahribi orada sürdürdüler.Gece hızını artıran hâdiseler ertesi günü de devam etti.İskenderun,Çanakkale ve İzmir'de de benzeri hâdiseler oldu.İzmir'deki Yunanistan konsolosluğu ateşe verildi.Altı Yunan NATO subayının evi yağmalandı.İngiliz Kültür Enstitüsü'ne ve limanda demirli iki İngiliz gemisinin mürettebâtına mazota bulanıp tutuşturulmuş taş veya kumaşa sarılmış teneke kutularla saldırıldı.
Tam bu esnada İstanbul'da birkaç tane milletlerarası konferans tertipleniyordu.Dolayısıyla hâdiseler dünyâ aktüalitesine çok menfi tesir yaptı.Hem mâlî sıkıntıları çözebilmek adına Dünya Bankası ve milletlerarası finans çevreleriyle;hem de Londra'da müzâkereler yürüten hükûmeti müşkül vaziyete soktu.
Uzak şehirlerden yağmaya
Geride kalan manzara korkunçtu.Aralarında iki papazın da bulunduğu 11 ilâ 16 kişi ölmüş;30 ilâ 300 kişi yaralanmıştır.60 kadın tecâvüz sebebiyle hastanede tedâvî görmüştür.5300 ilâ 7000 binâ (dükkân,ev,otel,eczane,okul,fabrika,kilise,manastır,sinagog,mezârlık,ev) tahrip edilmiştir.
Tecâvüze uğrayan işyerlerinin yüzde 59'u Rum,yüzde 17'si Ermeni,yüzde 12'si Yahudi,yüzde 10'u da Müslümanlara;evlerin yüzde 80'i Rum,yüzde 9'u Ermeni,yüzde 5'i Müslüman,yüzde 3'ü Yahudilere aittir.Fransız,İtalyan,Avusturyalı ve Almanlara ait işyerlerinden başka,İsveç Sefâreti ile Ermeni ve İngiliz mezârlıkları da tecâvüze uğramıştı.
200.000 kişinin katıldığı hâdiselerde,yağma için başka şehirlerden yüzlerce kişinin geldiği/getirildiği anlaşıldı.Maksadın katliâm değil,gayrimüslimleri tasfiye ederek,mâllarına çöreklenmek olduğu bellidir.Nitekim Türkiye'deki Rumların büyük ekseriyeti Yunanistan'a göç etmek mecbûriyetinde kaldı.
Hasarın yekûnunun o zamanki parayla asgari 100 milyon sterlin (150 milyon dolar) olduğu hesaplanmıştır.Hükûmet,8 Eylül'de bir özür beyânı ile zararın tazmini,vergi kolaylığı,ucuz malzeme verme ve ithâlât,banka borçlarının tehiri sözü verdi.Reisicumhur Celâl Bayar'ın önayak olmasıyla bir yardım kampanyası açıldı.Buna iştirâk eden yüz kadar firmanın yarıya yakınının gayrimüslimlere ait olması dikkat çekicidir.Toplanan 9 milyona,hükûmet de 60 milyon ilâve ederek zarara uğradığını tescil ettirenlere tazminât ödedi.
Muhteşem örgütlenme
Suç,evvelâ komünistlere yıkılmak istendi.Aralarında Kemal Tahir ve Aziz Nesin'in de bulunduğu 45 kişi tevkif edilip mahkemeye çıkarıldı;ama berâat etti.Örfî idâre mahkemeleri 5.500 kişiyi muhâkeme etti.Hâdisenin asıl fâilleri üzerine gidilmedi/gidilemedi.Nihâyet 228 kişi suçlu bulundu.
Hâdise en çok Demokrat Parti hükûmetinin aleyhine olduğu hâlde,27 Mayıs Darbesi'nden sonra dosya yeniden açıldı.Evvelce Meclis'te "Hâdiseler komünistlerin işidir" diyen Fuat Köprülü,şimdi siyâsî husûmet sebebiyle,hükûmeti işaret ediyordu.Darbeciler Adnan Menderes ve Fatin Rüştü Zorlu'yu 6'şar,İzmir Valisi Kemal Hadımlı'yı 4,5 yıl hapse mahkûm etti.
Enteresan olan,mahkemeler esnasında Mustafa Kemal'in doğduğu eve atılan bombanın,diplomatik çanta içinde Selânik Başkonsolos Yardımcısı Mehmet Ali Tekinalp tarafından Türkiye'den getirilen iki dinamit lokumu olduğu;Türk Başkonsolosluğu'nun bekçisi Hasan Uçar tarafından bahçeye atıldığı anlaşıldı.Uçar'ı azmettiren,Selânik Hukûk Fakültesi talebesi ve MAH elemanı Yunan tebaalı Oktay Engin'di.Diplomatik muafiyet sebebiyle konsolos yardımcısı kurtuldu.Yunanistan,Oktay Engin'e 3,5 yıl ve Hasan Uçar'a 2 yıl hapis cezâsı verdi.Türkiye'ye ilticâ eden Oktay Engin,cezâdan kurtuldu;tahsilini tamamlayarak Emniyet'te çalıştı.Kaymakam ve vali oldu.
Bir Özel Harp Dairesi (o zamanki ismiyle Seferberlik Tetkik Kurulu) vardır.Esas işi harp sırasında halkın mukâvemetini temindir.Ama yurt-içi ve dışında derin devlet ideolojisi istikâmetinde gizli ve gayri-hukûkî faaliyetler yürüttüğü ileri sürülür ve gladio ile aynileştirilir.Bunun reisi Orgeneral Sabri Yirmibeşoğlu,1991 senesinde,6-7 Eylül Hâdiseleri'nin,Özel Harp Dairesi'nin tertiplediği muhteşem bir örgütlenme olduğunu,maksadına ulaştığını söylemiştir.Mamâfih bütün dünyâya verilen "Vandal Türkler" imajı yüzünden Türkiye'nin eli zayıflamıştır...
*Prof.Dr.Ekrem Buğra Ekinci,6-7 Eylül Hâdiseleri ve linç kültürü,Türkiye,16 Ağustos 2021.
https://www.turkiyegazetesi.com.tr/yazarlar/prof-dr-ekrem-bugra-ekinci/620197.aspx
3 Eylül 2021 Cuma
"Dostuyum diyebilirim"/François Mitterrand*
Mikis Theodorakis'le ilk kez Paris'in büyük otellerinden Continental'de bir basın toplantısında karşılaşmıştım.Kısa bir süre önce Atina'dan gelmişti.Üç yıllık bir tutukluluk ve gözetimden sonra Oropos Kampı'ndan nihâyet kurtulabilmişti.Bestecinin "kaçırılmasına" Papadopoulos'un neredeyse göz yumduğu söylenebilirdi.Bu âni affın nedeni Avrupa Konseyi bakanlarını oyuna getirmekti.Çünkü bakanlar o günlerde,İnsân Hakları Komisyonu'nun,Albaylar Cuntası rejiminde yapılan işkencelerle ilgili raporu konusunda bir karara varmak üzere Strasbourg'da toplanacaklardı.Mikis'in Fransa'ya sığınmasına yardımcı olan Jean-Jacques Servan-Schreiber'in "harekât"ı,büyük yankılar uyandırmıştı.Birkaç gün önce bu projenin gerçekleşmesi için benden yardım istenmişti;ama o sıralarda Chateau-Chinon'daydım,benimle zamanında temâsa geçilememiş,ben de hemen o ânda bir uçak bulup geri dönememiştim.Nihâyet Paris'e döndüğümde,Jean-Jacques Servan-Schreiber'in kaçırma plânını başarıyla sonuçlandırdığını öğrendim.
Theodorakis'in konuşmakta olduğu salona girdiğimde ilk gözüme çarpan,konuşmacının uzun boyu ve coşkusu olmuştu.Gücünün sınırlarını zorladıktan sonra bir süre dinlenip yeniden atağa geçmeye hazırlanan görkemli bir atlete benziyordu.Kıvırcık,dağınık saçlarının çevrelediği yüzünde,yorgunluktan hem şişmiş hem de çökmüş çizgiler dikkati çekiyordu.Hızlı,coşkulu bir şekilde Yunanistan'ı,diktatörlerin zorbalığını ve aptallığını,direnişçilerin kavgasını anlatıyordu.Sözcüklerin birbirine bağlanması,ses tonu,anlatının ritmi önceden duyulmuş bir müziği çağrıştırıyordu.
Onu ikinci kez gördüğümde St. Augustin'de bir evde piyano çalıyordu.Kalabalık dinleyici kitlesi o daracık alana zor sığmıştı.Mikis'i görebilmek için itişip duruyordu.O ise piyanoya doğru eğilmiş,parmaklarını klavyenin üzerinde gezdiriyordu,şiir yazarcasına...Uzun suskular ve bir tür kayboluş diyebileceğimiz o ısrarlı dikkatle!Kendi derinliklerinde öyle bir yerdeydi ki,birdenbire bir yol keşfedip dış dünyânın sınırlarına taşabiliyordu.Ara sıra alçak sesle müziğine eşlik ediyordu.Benliğimizi saran heyecân,oluşturduğumuz küçük topluluğu o ânın rûhunu taşıyan tek bir beden hâline getirmişti.Güneştik,nehirdik,kaybolan vadiydik!Kan ve çiçekle donanmış yüksek şehrin basamaklarıydık!Harâp olmuş bahçeler,yanıp tutuşmuş ormanlardık!Sürgün ve umuttuk!Bağ ve denizdik!Evinin yolunu asla yitirmeyecek olan yolcuyduk!Bu kürenin eğilimlerinin üstünden yolunu çizen,bir kanat çırpmasıyla coğrafyamızı silen göçmen kuşları düşlüyordum:Birden dikine inip binlerce geçmiş yaşamın onlara sığınak olarak belirlediği bataklığın kenarına ya da ağacın dallarına konan o kocaman kuşları!Mikis'in tekniğinin kusursuz olduğunu ileri süremem;ama bu yorum,kendi yaratısını iletiyordu,içimizde tınlayan o boğuk ve kısık yankı,yapıtı çok yükseklere,en iyi yorumcuların düzeyini aşacak bir yüceliğe vardırıyordu belki de...
Bu gerçeği üçüncü karşılaşmamızda "Mutualité" salonunda saptamıştım.O gecenin büyüleyici etkisini sözcüklere dökmek olanaksızdı.Maria Farantouri ve Petros Pandis,Ritsos'un,Seferis'in ve Mikis'in temaları üzerine "Yunanların hüzünlerini ve arzularını" dile getirmişlerdi:Maria,o uzun Doğu esintili giysisiyle,hiçbir sahne oyununa gerek duymaksızın,görkemli bir edâyla söylüyordu.Dimdik,kıpırtısız duruyor,salt sağ eliyle tempo tutuyor,gür kontralto sesi tüm orkestraya egemen oluyordu.Maria benim gözümde Yunanistan'ı simgeler.Hera'yı onun gibi düşlemişimdir hep!Güçlü,yalın,dikkatli...Yücelik sözcüğünün anlamını bana bu denli iyi kavrattıran hiçbir sanatçıyla karşılaşmamıştım o güne dek.Petros da onun gibi kıpırtısız,gözleri kapalı,yumrukları sıkılmış,düşler ve pişmânlıklar ülkesine götürüyordu bizi.Bu akan kanlara,bu bastırılmış çığlıklara tanıklık etsinler diye,cânlılara seslenişini duyuyordum.Belki yedi yıla kadar o surları yıkacaktı...Yorumcularının karşısında duran Mikis,geniş kol hareketleriyle müziği kucaklıyordu.Ses alanını biçip kaldırıyor gibiydi.Parmaklarının ucuyla buzuki ve gitarlardan fışkıran notaları kendine doğru çekiyor,bir başka cümlenin gelip çözeceği uzun demetler oluşturuyordu.Sanki göğüs göğüse verdiği bir mücadelede üstün gelme dürtüsüyle,o kocaman bedenini eğiyor,doğrultuyor,tekrar eğiyordu.Yüz çizgilerinde acının,neşenin,atağın ve karşı koymanın imgeleri birbirini izliyor,müziğiyle o sıcak kucaklaşmasında kendini kaybediyordu.Ve birdenbire bize doğru dönüp şarkı söylemeye başladı.Mikis'in sesinin gür olmadığını daha önce farketmiştim;ama bunun ne önemi olabilir?O müzik onun müziğidir,onu yeni baştan yaratır,yoktan var eder;simyasıyla taşı,madeni eritip söz hâline getirir.Seyirci onu büyük bir coşkuyla alkışlamıştı o gece.
O dönemden bu yana Theodorakis'le sık sık karşılaştım ve dostuyum diyebilirim.
Provalarına davet edildiğim "Canto General"i izlerken,asrımız tarihinin yazıldığı noktada kesişen ve kuşkusuz iki yüce yaratının sentezi olan bir şaheserin doğuşuna tanık olduğumun bilincindeydim.Mikis için güdümlü olmayan bir sanat sözkonusu değildir.Aksine,müziğini besleyen,politik güdümlülüktür.Tüm eseri mücadeledir,mücadele aracıdır.Diktatörlük rejimi bunu pekâlâ anlamış olmalıydı ki,hükûmet darbesinden beş hafta kadar sonra şu emri çıkarmıştı:
"Karar verdik ve emrediyoruz:Bu yasak bütün ülke için geçerlidir.Bestekâr Mikis Theodorakis'in müziğini ve şarkılarını söylemek ve dağıtmak yasaktır.Bu emre uymayacak vatandaşlar,derhâl askerî mahkemeye sevkedilecek ve 'olağanüstü askerî durum' şartları uyarınca yargılanacaklardır."
Ve 9 Kasım 1967'de Thessaloniki'de bir askerî mahkeme,tüccâr Konstantinos Daoutis'i,yasaklanan bir bestecinin bir plağını satmış olmak suçundan yargılayacak,dört yıl hapis cezâsı verecekti.
"Culture et Dimensions Politiques"(1) adlı eserde,Theodorakis'in "Ölen Kardeşin Ezgisi" adlı eserinin analizini okumak gerekir.
"Şarkı,özüyle,seyriyle ve tarihsel sürekliliğiyle halkın tâ kendisidir.Asırların ve kargaşaların şiddetli akışı içinde ulusal ve popüler niteliklerin en güzel kısmını özetler."
Başını avuçlarına gömmüş,onun alçak sesle şarkı söyleyişini duyar gibiyim:
"Ey çilekeş ana,iki oğlun vardı,iki ağaç iki ırmak
iki Venedik kalesi,iki nane filizi,iki büyük kıvanç kaynağı,
biri Batı safındadır,diğeriyse Doğu safından
sen,yalnız ve ortada kalmış güneşe sesleniyor,onu sorguluyorsun."
Mikis Theodorakis,Komünist Partisi üyesiydi.Sonra Parti ikiye bölündü ve Mikis kendi yolunu seçti."Bürokratik dogmatizmin engellerinden kurtulmuş,Yunan ilerici hareketinin isteklerine,sorunlarına ve özgürlüklerine tam anlamıyla uyan bir sol kesim" arayışına yöneldi.Onu,olduğu gibi,dev adımlarıyla ilerleyişini uzaktan uzağa izlemekteyim.Henüz amacına ulaşmış değil...
1970 yılının bir bahar akşamı,Bourget Havaalanı'nda onu,karşılayan,gazetecilere:"Özgürlüğün tadı acıdır!" demişti.Acı ve gereklidir,sevgili Mikis,acı ve güzel!..
***
1-Mikis Theodorakis,Flammarion,1973.
*Mikis Theodorakis:Les Fiancés de Pénélope-Conversations avec Denis Bourgeois-Préface de François Mitterrand-Editions Grasset&Fasquelle,1975;Mikis Theodorakis,Sanatsal İnancım:Takımyıldızların Sonsuz Uyumunu Müzikte Yakalamak,(haz. ve çev.) Liz Behmoaras,1. bs.,İstanbul:Dünya Kitapları,2005,s.21-24.
22 Haziran 2021 Salı
"Barış" niçin ana sorunumuz değil?/Prof.Dr.Taner Akçam*
Bu toprakların ana sorunu,Türk'ün neyi varsa,Türk olmayanların ona sahip olmamalarıdır.Bu ülkede Türkle ötekiler arasında yapılmış bir sözleşme yoktur ve bu sözleşme yokluğu ana problemdir.