"24 Nisan'da ikibinden fazla Ermeni aydını öldürülerek cemaatin belkemiği kırıldı"/Etyen Mahçupyan*

Mahçupyan,hem kendisinin,hem de çocuğunun Türkiye'de yaşamaya devam etmek istediğini kesin bir dille vurguladıktan sonra ekliyor:"Türkiye'nin veya Türklerin suçlanması saçma bir bakış açısıdır.Bugün pek çok Ermeni'nin yaptığı gibi,'Türkler suçlu' demek abuk bir olaydır.Çünkü Türklerin pek çoğunun suçlu olmadığını,tersine suça karşı çıktığını,hattâ suça karşı çıkarak hayatlarını kaybettiğini biliyoruz.Ama suçun arkasında İttihat ve Terakki'nin ve onun arkasında bir devlet zihniyetinin bulunduğu da apaçık."

-1915'te ne oldu?

1915'e giden çizginin derin bir geçmişi var.1800'lerin belki ortalarından başlayarak giderek yoğunlaşan Ermeni cemaatinin talepleri ile Osmanlı Devleti'nin o taleplere karşılık verme gücü arasında bir gerilim var ve bu gerilim giderek uluslararası bir konuya dönüşüyor.Bu arada Osmanlı'nın parçalanmasının ve yavaş yavaş küçülmesinin getirdiği bir basınç var.Tabii Balkan Savaşları bir kırılma noktası teşkil ediyor.İttihatçı yönetim,bu işin böyle devam edemeyeceğini ve Anadolu'nun ancak homojenlik üzerinden kurtarılabileceğini düşünmeye başladı,ki milliyetçi bir bakış açısından ele alındığında,siyaseten de yadırganmayabilecek bir teşhistir.Alternatifleri vardı elbette.Alternatifleri,bugünkü terimlerde "demokratik bir yapı öngörmek" demekti.Ancak o dönemde bunun hayata geçmesi İttihatçılar için çok da gerçekçi bir beklenti gibi gözükmemek bir yana,istenmiyordu da.Bütün bunların ışığında 1915,Birinci Dünya Savaşı'na girmenin de getirdiği bir imkânlar dünyası yarattı.Bu imkânlar dünyası,1915'te yaşanan olayların da tetikleyicisi oldu.Tabii tersten bakan tarihçilerin olduğunu da söylemek lâzım.İttihat ve Terakki'nin sırf bunu yapabilmek için Birinci Dünya Savaşı'na girdiğini savunan tarihçiler de var.İttihat ve Terakki'nin savaşa girip girmeme kararı aşamasındaki toplantılarda,bu tür görüşleri savunanların varlığı da biliniyor.Ancak hangisinin öncelik teşkil ettiğini söylemek o kadar kolay değil.

-Peki yapılan şey nedir?

Yapılan şey esas olarak bir temizlik hareketidir.Zaten benzer şeyler bir sene öncesinde Rumlara yapılmıştı.Anadolu'daki homojen kimliğin Türk ve Müslüman olacağı,İttihat ve Terakki'nin ileri gelenlerinin kafasında derinleşti.Bunun için de Türkiye'nin gayrimüslimlerinden mümkün olduğu kadar kolay,mümkün olduğu kadar sessiz,mümkün olduğu kadar sorun yaratmadan temizlenmesi gerekiyordu.Ancak sayı itibariyle sorunsuz olması da mümkün değildi.Ayrıca Türkiye'nin tümüne yayılmış bir topluluktan söz ediyoruz.Dolayısıyla,yönetsel olarak İttihat ve Terakki'nin birbirine pek benzemeyen maceralarının toplamı aslında 1915.

"24 Nisan'da aydınlar toplanıp götürülüyor"

-24 Nisan'da ne oluyor,24 Nisan'ın sembolik önemi nedir?

İkiyüz küsürü İstanbul'dan olmak üzere ikibin küsür Ermeni aydınının toplanıp götürüldüğü ve neredeyse tümünün yargısız infaza tabi tutulduğu tarihtir 24 Nisan.Bu aydınlar arasında şairler,ressamlar,edipler,akademisyenler,milletvekilleri gibi her türlü insan var.Anlaşılıyor ki burada olay,bir cemaatin belkemiğinin kırılması olayıdır.O cemaatin askerden kurtulmuş olan ve cemaatin fikri önderliğini yapabilecek olan elit kesiminin bir hamleyle ortadan kaldırılması olayıdır.Bundan sonra zaten korumasız kalmış yığınların hareket ettirilmesi,yani tehcir başlıyor.

-"Osmanlı'nın amacı Ermenileri tamamıyla ortadan kaldırmak olsaydı,Suriye yerine Kafkaslar'a sürer ve iki ordu arasında ezilmesini sağlardı.Hâlbuki Ermenileri daha güvenli bölgelere gönderiyorlar" diye bir iddia var.Buna ne diyorsunuz?

Bu çok doğru değil.Çünkü Ermenilerin sürüldüğü yerlerde de savaş var.Üstelik insanlar tam da mevzilerin arka kısmına gönderiliyor.İlle de güvenli bölge aransaydı,çok daha farklı yerlere göndermek de mümkün olabilirdi.Öte yandan,sırf tehlike arz eden Ermenilerin gönderilmesi sözkonusu olsaydı,o zaman Batı'daki Ermeniler neden tehcir edildi sorusu gelir akla.Bir de tabii şöyle bir şey var.Ermeni kafilelerinin sevkedildiği yollarda neredeyse hiçbir tedbir alınmamış durumda.Tedbir alınmasını öneren Batılıların teklifleri de reddediliyor.Ben bütün bu tarihi okumamdan yola çıkarak şunu söyleyebilirim:Doğrudan öldürmek değil ama ölümlerini istemek gibi bir durum var.Yani ölümlerine meydan vermek,ölümlerini mümkün kılmak gibi bir durum var.

-İttihat ve Terakki'nin amacı,Anadolu'yu Ermenilerden tamamen arındırmak mıydı sizce?

İttihat ve Terakki'nin kendi iç tartışmalarında bu çok net bir biçimde dile getiriliyor.Şimdi hangi kitapta okuduğumu hatırlamıyorum ama,tek bir Ermeni'nin bile kalmaması gerektiğini söyleyen İttihat ve Terakki ileri gelenleri var.Bu bir görüş.İttihat ve Terakki'nin tümünün resmî görüşü hâline dönüşmüş müdür bilemeyiz ama özellikle Doktor Nâzım ve Bahaeddin Şakir'de çok net bu kanaat.Çok sayıda insanın bu kanaatte birleştiğini de söylememiz lâzım.Hiçbir gayrimüslim kalmadığı zaman her şey düzelebilir görüşü,aslında Cumhuriyet döneminde,Birinci Meclis'te bile konuşulmuş bir şey.

"200 bin Ermeni Müslümanlaştı"

-Tehcir sırasında çok trajik olaylarla birlikte hayli insanî şeylerin de yaşandığı hep anlatılır.Meselâ,pek çok Müslüman aile,Ermeni komşularının küçük çocuklarını alıp saklamış,evlatlık edinmiş.Genç kızların da yine Müslüman gençlerle evlendiği söylenir.Sizce buna benzer yöntemlerle ne kadar insan kalmıştır Anadolu'da?

Net olarak söylemek her zaman olduğu gibi çok zor.Ben yıllardır bu konuda her iki tarafın iddialarını dile getiren kitapları okuyorum.Öncelikle,her iki tarafın da ayıklanması gereken tezleri var.Onları bir kenara ittikten sonra serinkanlı bir bakışla şunu söylemek mümkün:"Müslüman olursanız kurtulursunuz" denildiği için tümüyle ihtida etmiş köyler var.Bazı yerlerde Müslüman olduğu hâlde insanlar yine tehcire tabi tutulmuş.Bu tamamıyla oradaki mülkî amirin ve Müslüman cemaatin tutumuyla alâkalı bir şey.Bir de tek tek kurtarılmış olan çocuklar var.Bence 200 bin kişinin Müslümanlaşmasından söz etmek mümkün.

-Yaptığınız araştırmalardan yola çıkarak,tehcire tabi tutulan insan sayısı hakkında ne söyleyebilirsiniz?

Tehcire uğramayacağına söz verilmiş Katoliklerin bile,ki onlar özel koruma altına alınmıştır,tehcire tabi tutulduğunu görüyoruz.Meselâ Ankara Ermenilerinin tamamı Katoliktir ama onların bile yüzde 95'i tehcire uğruyor.Kurtulanlar da sadece çocuklar oluyor.Böyle bakarsak eğer,ihtida edenlerin dışında belki bir yüzde beşlik kısım bir şekilde saklanarak kurtulmuş olabilir.Çünkü ihtida etmeyip Müslüman komşularının yanında saklananlar,Ermeni olarak korunmuş olanlar da var.200-250 bin kişi kadarının da Rusya'ya kaçtığını düşünebiliriz.1,5 milyon Ermeni nüfustan hareket edersek,bu durumda tehcir edilenlerin sayısı 900 bin kişidir diyebiliriz.Bu rakamlar tam doğru değilse bile üç aşağı beş yukarı doğruya yakın rakamlardan söz ediyoruz.

-Suriye'ye ulaşabilen insan sayısı konusundaki fikriniz nedir?

Bunu da o bölgelerdeki kilise kayıtlarından takip etmek mümkün.Birkaç yüzbin kişinin oraya vardığını ve hayatını sürdürebildiğini söylemek mümkün.Buradan çıkarak, "Kaç kişi ölmüştür?"e gitmek istiyorsak,benim kabaca tahminim 600-700 bin gibi rakamların gerçekçi rakamlar olduğu yönündedir.Zaten o dönemde Osmanlı resmî rakamı 800 bin olarak açıklanmıştı.

-Bu kadar kısa bir süre bu kadar insanın ölmesi veya öldürülmesi nasıl mümkün olabilir ki?

Bu anonim bir cinayet.Çok sayıda faili var.Bir merkezî teşkilât tek tek bu insanları öldürmüyor.Toplu ölümün mümkün olduğu birtakım uygulamalar var.Anadolu'da bir yerde bana anlatmışlardı,meselâ,insanları kış günü giyinik olarak hamama sokuyorlar.Sonra çıkartıp yürütüyorlar.Bunların yüzde 70-80'i yolda ölüyor.Çok fazla yakılma işlemi var.Anlaşılan bu yakma işlemi o sıralarda Anadolu'da çok popüler.Çünkü sonradan dönen Ermeniler de Müslümanları toplu hâlde yakıyorlar.Zaten şunu açıkça söylemek lâzım:Türkler ve Ermeniler olarak gaddarlık en çok paylaşılan özelliklerimizden biri.Aslında bütün bir Doğu coğrafyasında bu gaddarlık var.

"Devlet politikası devam ediyor"

-Peki bu insanlar daha sonra nasıl bakıyorlar birbirlerinin yüzlerine?İşte dönenler oluyor,kalanlar var...

Dönenlerin bu kadar dışlanmış oldukları yerlere ne kadar dönebildiklerinden emin değilim.Çok değişik uygulamaların olduğu,pratiklerin yaşandığı bölgeler var.Bir sürü insanın korunduğu bölgeler mevcut.Kitaplarda çok sık anlatılır,Kastamonu'nun Müslüman Türk eşrafı mesela,Çorum'da Ermenilerin öldürüldüğünü veya sürgün edildiğini öğrendikleri zaman,"Biz kendi Ermenilerimizden çok memnunuz,onların bir yere gitmesini istemiyoruz,Kastamonu'da tehcir olmasın" diye devlete resmî olarak müracaatta bulunuyor.Bu başvurudan sonra Kastamonu'nun valisi değiştiriliyor ve oradaki insanlar da dâhil ediliyor tehcire.Toplumun içinde çok değişik örgüler,bağlantılar var.Bazı yerlerde bu bağlantılar dönmeyi teşvik edici oluyor,bazı yerlerde de belki militanca dönmeler sözkonusu.Ancak,geri döndükten sonra da Ermeniler üzerindeki baskılar devam ediyor.Üstelik bu politika bugün hâlen devam ediyor.

-Talat Paşa'nın yargılanmasıyla kıyasladığımız zaman 1918'de İttihatçı önderlerin yargılanmaları çok farklı bir seyir izliyor.Binden fazla kişi yargılanıyor,idam edilenler var.Misak-ı Milli'de de Tecziye Ahitnamesi diye bir madde mevcut...

Evet,böyle bir tecziye olayı var."Niçin var?" diye sorduğunuz zaman tarih yazmaya doğru gideriz ve anlamaya başlayabiliriz.Böyle baktığınız zaman,bir kere yurtdışından büyük bir baskı var.Cumhuriyet yönetimi şunu çok iyi biliyor:Uluslararası kamuoyu nezdinde aklanması gerekiyor ki o ülke meşru olarak yaşayabilir olsun.İkincisi,Mustafa Kemal mümkün olduğu kadar kendisini İttihatçılardan ayırmak istiyor ve mümkün olduğu kadar yeni yönetimin İttihatçı tarafının temizlenmesine çalışıyor.Ama tam anlamıyla beceremiyor.Ancak bunu elinde bir iç siyaset kozu olarak tutuyor.

-Yargılamalara gelirseniz...

Bugün yaşadığımız dönemin ne kadar garip olduğunu anlamak açısından bu yargılamalar çok önemli.1918-1919'da İstanbul'da yayımlanan gazetelere baktığınız zaman,neredeyse her gün Ermeni Tehciri'nin nasıl gayri-kanunî bir iş olduğuna,nasıl Anayasa'ya aykırı olduğuna,bunu yapan insanların nasıl cezalandırılması gerektiğine dair yazılar ve makaleler görürsünüz.İşin daha da çarpıcı yanı,toplumdan da önemli oranda,bu işe bulaşan İttihatçıların yargılanmasına yönelik talep var.1918'de Meclis'in açık olduğu dört aylık dönemde Ermeni veya Türk mebusların yaptıkları konuşmalar var.Orada çok açık bir biçimde,yapılan şeyin ne olduğu ve bu insanların niçin yargılanması gerektiği söyleniyor.

-Öyle anlaşılıyor ki,İttihat ve Terakki yönetiminin milliyetçilik algısı ile kamuoyunun milliyetçilik algısı arasında derin uçurumlar var...

Kesinlikle öyle.Zaten o yüzden de,Türkiye'nin veya Türklerin suçlanması saçma bir bakış açısıdır.Bugün pek çok Ermeni'nin yaptığı gibi,"Türkler suçlu" demek abuk bir olaydır.Çünkü Türklerin pek çoğunun suçlu olmadığını,tersine suça karşı çıktığını,hattâ suça karşı çıkarak hayatlarını kaybettiğini biliyoruz.Ama suçun arkasında İttihat ve Terakki'nin ve onun arkasında bir devlet zihniyetinin bulunduğu da açık.

"İttihat ve Terakki-Cumhuriyet bağlantısı korkutuyor"

-Türk resmî tezi,uzunca bir süre hep aynı şeyleri söyledi ve soykırım iddialarını sürekli reddetti.Son yıllarda ise bu tezde belirgin bir değişiklik gözleniyor ve işin tarihçilere bırakılması gerektiği,hemen her kademede dile getiriliyor.Nasıl yorumluyorsunuz bu tavır değişikliğini?

Diplomasi olarak baktığınız zaman,olayı erteleme,kenara itme,bir şekilde yan bir kulvar yaratma işi bu.Türkiye Cumhuriyeti devleti açısından,siyasî taktik olarak doğru diye adlandırılabilir.Doğrudan yüzleşmektense,bunun en azından bir tartışma konusu olduğunu dünya kamuoyuna duyurmak işe yarayabilir.Fakat bu hakikaten bir çözüm mü derseniz bence değil.Çünkü tarihçiler açısından bilinmesi ve keşfedilmesi gereken bir hadiseden söz etmiyoruz.Bu konuda anormal derecede materyal var ama Türk tarihçileri ve Türk kamuoyu bunu bilmiyor.Dünyada bu konuda yüz kitap yazılmışsa,Türk kamuoyu bunun belki sadece ikisinin farkında.Türkiye dışında bütün dünyada arşivler neredeyse sonuna kadar kullanılmış durumda.Dolayısıyla tarihçilerin bilmediği bir şey yok.Türk resmî tezi,olayın mümkün olduğu kadar geç tartışılmasından veya hiç tartışılmamasından yarar umduğu için,elindeki bilgileri de kamuoyundan gizlemekten yana oldu.Bunun nedeni de Ermeni meselesinin bizatihi kendisi değil bence.Bunun esas nedeni,İttihat ve Terakki-Cumhuriyet bağlantısının tartışmaya açılması meselesidir.Türkiye'de doğru dürüst bir tarih anlayışı olsaydı ve sırf Ermeni meselesi yüzünden bir çatışma sözkonusu olsaydı,bence devlet çok büyük bir rahatlıkla,"Ne olmuşsa olmuş,ben tazminat filan vermem ama olmuş bir şeye olmamış demenin mantığı da yok" diyebilirdi.Ancak,Ermeni meselesi bu kadar gizli kalmış bir tarihin içinden geldiği için tehditkâr bir durum arzediyor.Esas sorun bu.Derin devlet geleneğinin bir süreklilik çizgisi içinde somutlaşıp görünür hâle gelmesinden çekiniliyor.

-Türk Tarih Kurumu'nun,"Gelsinler,dünyanın her yerinde tartışalım" tavrını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Türkiye'de resmî tarihi savunanlar bu işi fazla bilmiyorlar.Ben Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıyım ve öyle olmak,bu vatandaşlığı da yurtdışında taşımak istiyorum.Bu nedenle benim korkum şu:Türkiye Cumhuriyeti bu tür tarihçilerin eline düşerse,ileride gülünç bir hâle gelebilir.

-Bunu söylerken,Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı bir Ermeni olarak,temel bir endişenizi dile getiriyorsunuz...

Evet,bunu büyük bir endişeyle söylüyorum.Çünkü ben dışarıdaki Ermenilerin tutumlarının da son derece yanlış olduğunu,kaba olduğunu,milliyetçi-ırkçı olduğunu düşünüyorum.Ben Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı bir Ermeni olarak Türkiye Cumhuriyeti'nin de bütün bu gerilimden alnı açık bir ülke olarak çıkmasını istiyorum.Çünkü burada yaşamaya devam etmek istiyorum,çocuğumun da burada yaşamaya devam etmesini istiyorum.Beni en fazla yaralayacak şey bu olacaktır ve ben şahsen bundan çok tedirginim.O yüzden tartışmaların ertelenmesini,doğrudan Türkiye'nin kendi içinde çok yoğun bir tartışmanın açılmasını ve bu tartışmaların da akılcı bir pozisyona doğru çekilmesini istiyorum.Şunu da söyleyeyim:Aynı milliyetçiliği ve aynı ırkçı bakışı o zamanki Ermenilerde de görüyorum.Hattâ günümüzdeki Türklerin ve Ermenilerin bazılarında da görmeye devam ediyorum.Karşı çıkmamız gereken şey işte bu zihniyet.

"Türkiye'nin muhatabı Ermeni cemaatidir"

-"Tarihçilere bırakalım" tezine,Türkiye'nin ciddi tarihçileri karşı çıkıyor ve bunun tarihî değil,siyasî bir mesele olduğunu söylüyor.Türkiye,siyasî olarak Ermeni meselesini çözmek konusunda neler yapabilir?

Siyaset,yaşayan insanlar üzerinden yapılması gereken bir şey.Yaşayan insanlar olarak baktığımızda,bir kere Türkiye'deki Ermeni cemaati,ikinci olarak da Ermenistan'dır Türkiye'nin muhatabı.Yoksa diaspora Türkiye'nin birincil dereceden muhatabı değildir.Türkiye'deki Ermeni cemaati,Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığını sonuna kadar bir hak ve özgürlük alanı olarak yaşayabilirse,yurtdışındaki hiçbir Ermeni'nin sözü veya talebi,dünya kamuoyu nezdinde anlamlı olamaz.Çünkü buradaki Ermeniler,Türkiye Cumhuriyeti'ni korumaya ve savunmaya başlarlar.Aynı şekilde,komşu Ermenistan eğer Türkiye Cumhuriyeti'nin pozisyonunu ve davranışlarını benimsemeye ve onların arkasında durmaya başlarsa,gene Türkiye Cumhuriyeti dünya kamuoyu karşısında çok kuvvetli olacaktır.Türkiye,Ermenistan'ı hiç tanımıyor.Ben Ermenistan'a bir kere gittim ve beni çok şaşırtan bir Ermenistan'la karşılaştım.Anketlere göre,Ermenistan halkının yüzde 70-80 gibi ezici bir çoğunluğu,Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne girmesini destekliyor.Ermenistan'da bir gençlik sivil toplum örgütü var,yanlış Türk imajının düzeltilmesi için uğraşıyor.Taşnaklarla konuşuyorsun,"Tazminat filan işleri ne?" diye soruyorsun ve Taşnakların en tepesindeki adam,"Eğer Avrupa Birliği diye bir şey varsa ve Türkiye oraya doğru gidiyorsa,ben de babamın evini ziyaret edebileceksem,hattâ ileride oradan bir daire alabileceksem benim için tazminat zaten yerine gelmiştir" diyor.Dolayısıyla Ermenistan,Avrupa Birliği'nin getirdiği geniş referans dünyasında Türkiye'ye çok farklı bakıyor.Ermenistan'da benim edindiğim izlenim,Türk toplumuyla herhangi bir problemleri yok.Şu anda Ermenistan'da Türklerin açtığı dükkânlar var,şirketler var.Türkiye'den geldim dediğiniz zaman insanlar sizi nasıl ağırlayacaklarını düşünüyorlar ve sohbet etmek istiyorlar.Orası ufak bir ülke,bu ufak ülkenin sıkışmışlığı içinde çıkış arayan insanlardan söz ettiğimizi unutmamak lâzım.

-Bütün bu anlattıklarınızdan ortaya çıkan sonuç,asıl sorunun diasporada olduğunu gösteriyor galiba...

Hem Türkiye devleti,hem de diaspora dersek daha doğru bir şey söylemiş oluruz.Türkiye devleti ve diaspora,bence,çözümsüzlüğün üzerinden kendi varlıklarını devam ettiriyorlar.İkisi de bu pozisyondan giderek kendisine bir kimlik üretmiş,o kimlik,epeyce kalıcı ve kabuklaşmış bir kimliğe dönüşmüş.Ayrıca unutmamak gerekir ki,diasporada bu kimlik üzerine kurulmuş bir de rant mekanizması var.Çünkü diaspora cemaatleri aslında apolitik cemaatler.Herhangi bir siyasete yakınlıkları yok ama siyaseten kullanılabilir bir durumları var.Öte yandan,lâik ülkelerde yaşadıkları için artık ruhanî reislik cemaat reisliği değil.Bu durumda da sivil bir cemaat reisliğine ihtiyaç doğuyor.Neyin üzerinden giderek sivil cemaat reisliği olacak?Fransa'dakiler Fransız politikası mı yapsınlar?Yaptıkları şey doğal olarak yerel politika ve de Ermeni Soykırımı.Bu ikisi,yerel bazda Ermenilerin en azından bir bölümünü bütünleştiriyor,toplu hâlde şu veya bu partiye yakınlaştırabiliyor.Dolayısıyla burada önemli bir rant mekanizması var.Çünkü bu sayede birtakım Ermeniler belediye başkanı veya meclis üyesi filan oluyor.Onlar da farkında bunun,on-onbeş dakika konuşup,"Arkadaş sizin yaptığınız budur" dediğiniz zaman,"Vallaha haklısın abi" diyorlar.Bu yüzden de,aslında çok sert bir diaspora varmış gibi gözüküyor ama bir anda yok olabilir.

-Soykırım Sözleşmesi,1948 yılında kabul ediliyor ve geriye dönüşü mümkün değil.Bu sözleşmenin hükümlerine göre,1915'te yaşananları "soykırım" diye tanımlayabilir miyiz?

Soykırım kelimesi,yarattığı etkiden dolayı sevimli bir kelime değil.Ama 1948'deki sözleşmenin hükümlerine baktığınız zaman çok rahat soykırım kelimesini de kullanabilirsiniz.Ancak bence kelimenin kendisi önemli değil.Çünkü,tarihin getirdiği bir kelime değil,hukukî bir kelime bu.Dolayısıyla hukuk değişir,kelime de değişir.Öte yandan başka bir kelime kullandığınız zaman tarih değişmez ki.Bunun için ben kelimenin kendisine çok fazla takılmamak gerektiğini düşünüyorum.Önemli olan şey şu:Osmanlı Devleti'nin 1915'te yaptığı uygulama,Osmanlı hukuku açısından bir suç muydu?Suçtu.Uluslararası hukuk açısından bir suç muydu?Suçtu.Bu kadar basit,adının ne olduğu önemli değil benim için.

"Türkiye toplumu tarihle barışmalı"

-Sorunun çözümü açısından somut önerleriniz nedir?

Bir kere tarih açısından yapılması gereken şeyler var.Bunların ilki,Türk tarihçilerinin kendi içlerinde rahat bir konuşma ortamına kavuşmaları ve konuşmalarıdır.Şimdiye kadar yapılan ve Türkler ile Ermenileri yanyana getiren toplantıların anlamlı olmadığını düşünüyorum.Ermeniler kendi içinde,Türkler kendi içinde konuşmalılar.Çünkü ötesi psikolojik bir savaş ve devletlerin manipülasyonuna çok açık.Türk toplumunun kendi içinde konuşması ve kendisiyle bir şekilde barışması lâzım.Mesele Ermeni meselesi değil,mesele Türkiye toplumunun bir bütün olarak kendi tarihiyle barışmasıdır.Bunun sırf buraya konsantre olmuş bir barışma değil,Ermeni meselesini çok aşan bir barışma olması gerekiyor.Onun dışında,Türkiye'deki Ermeni cemaatinin meselelerinin,bir şekilde onları gerçek vatandaşlığa ulaştıracak bir biçimde çözülmesi gerekiyor.Gerçekten hiçbir ayrısı gayrısı olmayan birinci sınıf Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmalarının sağlanması anlamına geliyor bu.Bu tabii devlet memuriyetlerine gayrimüslimlerin rahatlıkla girebilmesinin ve yükselebilmesinin de önünün açılması demek.

-Ermenistan'la ilişkiler nasıl normalleşebilir?

Azınlıklara ait gayrimeşru ve gayri-hukukî bir biçimde el konulmuş binden fazla vakfın cemaatlere teslim edilmesi lâzım.Bir de Ermenistan sınırının açılmasında büyük fayda var.Eğer Azerbaycan kaygısı varsa,Azerbaycan,Ermenistan ve Türkiye oturup çözüm aramalı buna.Ermenistan'da Taşnaklar bile Türkiye'nin hakemliğine açık ama Türkiye'nin tarafsız olmadığı düşüncesi bunu engelliyor.Türkiye,hem Ermenistan hem de Azerbaycan karşısında daha yukarıdan bir bakış üretebilirse,bütün Kafkaslar için çok önemli bir pozisyon yakalar.Üstelik o zaman Ermenistan,Rusya'nın manevi egemenliğinden çıkar.Bunu beceren bir Türkiye,Avrupa Birliği nezdinde de çok daha önemli bir partnere dönüşür.Bu da Avrupa Birliği ve ABD karşısında Türkiye'nin pazarlık gücünü artırır.Türkiye,sırf kendi tarihiyle yüzleşemediği için,klâsik derin devlet mülahazalarından ötürü şu anda kendi kendinin önünü tıkayan bir ülke.Ama bir taraftan da potansiyelleri çok yüksek olan bir ülke.Türkiye bu potansiyelleri kullanabilirse sırf kendisine değil,bütün bölgeye yararlı olabilecek bir ülke...

*Etyen Mahçupyan,"24 Nisan'da ikibinden fazla Ermeni aydını öldürülerek cemaatin belkemiği kırıldı";Sefa Kaplan,90. Yılında Ermeni Trajedisi:1915'te Ne Oldu?,İstanbul:Hürriyet Gazetecilik,2005,Söyleşiler,s.105-114.