Ermeni Katliâmı'na karşı çıkan İslâm âlimleri/İbrahim Sediyani*

Yaşadığımız topraklarda son yüz yıllık yakın tarihte gerçekleşmiş en korkunç hâdiselerden biri olan 1915 Ermenî Katliâmı'nın bu yıl [2014] 99. yıldönümü.Her 24 Nisan'da olduğu gibi,bu yıl da o korkunç faciâ yeniden belleklere kazınıyor,Katliâm'ın kurbânları acıyla yâd ediliyor.

Osmanlı bakiyesi topraklarda İslâm'ın tüm izlerini silip Türk ırkçılığına dayalı yeni bir rejim kurmaya çalışan İttihat ve Terakki kadrolarının gerçekleştirdiği ve bir kısım Müslüman halkı da buna alet ettiği olaylarda bilinmeyen,daha doğrusu hiç gösterilmeyen bir gerçek var:O da,lâik-seküler İttihat ve Terakki kadrolarının Ermenî halkına yönelik yürürlüğe koyduğu katliâm ve tehcir harekâtına en güçlü bir şekilde karşı çıkanların ve verdikleri fetvâlarla bu katliâmı engellemeye çalışanların,İslâm âlimleri olması.

Bu yazımızda,1915 Olayları esnasında Kürdistan ulemâsının takındığı tutumla ilgili çarpıcı bilgiler aktarmak istiyoruz.

Yeni kurulan rejime karşı gerçekleştirilen hem ilk büyük İslâmî kıyamın hem de ilk büyük Kürt direnişinin rehberi olan Şeyh Said Efendi,ilk başkaldırısını sanıldığı gibi 1925 yılında lâik ve "dînsiz" bir rejimin kurulmasından dolayı değil,ondan on yıl önce,1915 yılında Ermenî Katliâmı nedeniyle ortaya koymuştur.Şeyh Said'in ilk başkaldırısı 1925'te değil,1915'te Ermenî Katliâmı dolayısıyladır.

Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) esnasında yaşanan Ermenî Katliâmı'na Şeyh Said ve Kürdistan'ın diğer önde gelen İslâm âlimleri şiddetle karşı çıkmış,bunun bir katliâm ve zûlüm olduğunu beyan ederek "haram" olduğuna dair fetvâ vermişlerdir.Ermenî halkına yönelik politikalarının önünde Şeyh Said'i engel olarak gören İttihatçılar,Katliâm'dan hemen önce Şeyh Said Efendi'yi Erzurum-Hınıs'tan Diyarbekir-Piran'a sürmüşlerdir.Şeyh Said'in 1915 başında Piran'a sürgün edilmesinin sebebi budur;Ermenî Katliâmı'na ve hattâ Tehciri'ne şiddetle karşı çıkmasıdır.

1915 yılındaki Ermenî Katliâmı'na karşı çıkan ve bizzat fetvâ yayınlayarak Ermenî halkına yönelik katliâm ve zûlümlerin önüne geçmeye çalışan Kürt İslâm âlimleri şunlardır:

-Şeyh Said Efendi

-Şeyh Said'in kardeşi Şeyh Tahir Efendi

-Şeyh Said'in kardeşi Şeyh Mehdî Efendi

-Şeyh Said'in amcası Şeyh Hasan Efendi

-Melıkanlı Şeyh Abdullah Efendi

(Not:1915 Ermenî Katliâmı'na karşı çıkan bu âlimlerin tamamı,1925 Kürdistan İslâmî Kıyamı'nın öncü isimleridirler.)

Şeyh Hasan Efendi "Palu Müftüsü"dür.Karşı fetvâ veriyor.Şeyh Said Efendi,Ermenî halkına karşı yapılan saldırılara şiddetle karşı çıkıyor;bunun bir katliâm olduğunu,sabi-sübyan,çoluk-çocuk katlinin dîne de vicdâna da uymadığını,devletin kanatları altındaki bazı dîn adamlarının "Ermenî halkının canının ve mâlının helâl olduğuna dair verdikleri fetvâların" asılsız olduğunu,bu tür fetvâların İslâm akidesi ile bağdaşmadığını,İslâm Şeriâtı'na göre dîni ve ırkı ne olursa olsun herkesin can,mâl,ırz ve namus emniyetinin güvence altında olması gerektiğini yüksek sesle dile getiriyor;devletin kanatları altındaki dîn ulemâsının İslâm Şeriâtı'na aykırı fetvâ verdiklerini söylüyor,Allâh için değil devlet için fetvâ verdiklerini ilân ediyor.

Şeyh Said Efendi,İttihatçı projeler karşısında bir "tehlike" hâline geliyor.Daha ortada ne Türkiye Cumhuriyeti var ne de Kemalizm.Şeyh Said'i anlatan eserler O'nu hep "Kemalizm'e karşı başkaldırı" olarak ifade ediyor ama Şeyh Said'in itirazları ve başkaldırısı Kemalizm'den çok önceleri başlıyor.

Şeyh Said daha Birinci Dünya Savaşı yıllarında halka şunları anlatıyor:"İttihatçılar,bu Enver paşalar,Talat paşalar,bunlar hepsi ırkçı insanlardır.Zalim adamlardır.Bunlar Ermenîleri de öldürecekler,Kürtleri de öldürecekler.Önce Ermenîleri ortadan kaldıracaklar,onların işini bitirdikten sonra da bu kez Kürtleri yok edecekler.Bunların zihninde var bunlar.Konuşmalarında var,projelerinde var,pratiklerinde var."

Bunun üzerine Şeyh Said Efendi'yi Piran'a sürgün ediyorlar.1915 başında;kışın ortasında.Şeyh Said'i bölgeden uzaklaştırdıktan sonra da katliâmlar başlıyor.

Şeyh Said'in kardeşi Şeyh Tahir'in torunu olan Hak,Adâlet ve Hürriyet için Kürdistan İslâmî İnisiyatifi (Azadî İnisiyatifi) kurucu üyesi Av. Muhammed Dara Akar'ın verdiği bilgiye göre,Şeyh Said'in Ermenî Katliâmı'na karşı çıkan fetvâsı şu anda Ermenî Patrikhânesi'nin elindedir.Ermenî Patrikhânesi'nde muhafaza edilen bu fetvâ,Şeyh Said'in orijinal fetvâsıdır.

Fetvâyı birkaç kez kendilerinden isteyen ve çok uğraştığı hâlde verilmeyen Av. Muhammed Dara Akar,2012 yılında "Ufkumuz" sitesine verdiği bir mülâkatta şöyle diyordu:"Bunu kendileriyle sözlü olarak konuştum.İnkâr etmiyorlar,kabul ediyorlar.Ermenî Patrikhânesi yetkilileri bana dediler ki,'Biz biliyoruz,kabul ediyoruz.Şeyh Said ve ailesi bu Katliâm'a karşı çıkmıştır.' Şu ânda Aram Ateşyan var,Ermenî Patriği'dir.Yedi-sekiz sene önce ben gittim yanına konuştum,bana dedi ki,'Evet ben biliyorum,kabul ediyorum.Belgesi var bizde.Şeyh Said Efendi bu mezalime kesin olarak karşı çıkmıştır.' Dedim,'İyi ama bunu sözlü ifade etmemizin bir anlamı yok ki.' O da dedi,'Hayır,sözlü değil.Bizde belgesi var.Fetvâsı elimizdedir.'"

Ermenî Partikhânesi yetkililerinin söylediklerine göre,Şeyh Said fetvâsında,bunun kıt'âl olduğunu,zûlüm olduğunu,İslâmiyet'te yeri olmadığını açık bir şekilde belirtiyor.

Hattâ Tehcîr'i bile kabul etmiyor,Şeyh Said Efendi.Yani bırakın Katliâmı,Tehcîr'i de kabul etmiyor...

*İbrahim Sediyani,Ermeni Katliâmı'na karşı çıkan İslâm âlimleri,Ufkumuz,Nisan 2014;Devrimci Karadeniz,18 Nisan 2014.

http://www.ufkumuz.com/ermeni-katliamina-karsi-cikan-islam-alimleri-8239yy.htm

http://devrimcikaradeniz.com/ermeni-katliamina-karsi-cikan-islam-alimleri/

Vartolu Rakel'in saygıdeğer mücadelesi.../Doğan Özgüden*

Hrant Dink Hafıza Mekânı'nın ziyarete açılması haberi çakma Ekrem İmamoğlu-Binali Yıldırım düellosunun gürültü patırtısında hasıraltı edildi...Paramaz'ların idam yıldönümü de...

Geçtiğimiz haftanın yoğun aktüalitesi içinde,hele tüm dikkatler televizyondaki çakma Ekrem İmamoğlu-Binali Yıldırım söz düellosuna odaklanmışken,iki önemli olay görmezden gelindi,muhalif olanların büyük kısmı da dâhil medyada en küçük bir yankıya dahi değer bulunmadı.Her iki olay da,soykırımcılığın yüz yıl arayla halklarımızın bağrından koparttığı seçkin Ermeni aydınlarıyla ilgiliydi.

İlki İttihat ve Terakki'cilerin 1915'te Beyazıt Meydanı'nda idam ettirdiği sosyalist Paramaz (Madteos Sarkisyan) ve 19 yoldaşı için 15 Haziran günü Edirnekapı Ermeni Mezârlığı'nda yapılan anma töreniydi.

Diğeri,12 yıl önce alçakça katledilmiş olan Agos gazetesi yöneticisi Hrant Dink'in İstanbul Şişli Sebat Apartmanı'ndaki çalışma ofisinin 17 Haziran [2019]'da "23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı" olarak ziyarete açılmasıydı.

80 yaşındaki kavramsal sanatçı Sarkis'in büyük katkısıyla yaratılan mekâna bu isim Hrant Dink'in 23 Nisan 1996'da Agos'ta yayımlanan "23,5 Nisan" başlıklı yazısına atfen verilmişti.

Mekânın çalışmaları 2015 yılının sonbaharında başlatılmıştı.Hazırlık aşamasında Avrupa,Amerika,Güney Amerika ve Güney Afrika'daki 15 ülkede,yaşanmış zor anılarla yüzleşme amacıyla ortaya konmuş 80'den fazla hafıza mekânı ve müze ziyaret edilmişti.Bu mekânlar arasında,apartheid rejiminde yaşanan ayrımcı uygulamaları gün yüzüne çıkaran müze ve hafıza mekânları,holokost döneminin toplama ve imhâ kampları,Güney Amerika'da yaşanan darbe döneminde gizli tutuklama ve işkence yeri olarak kullanılmış alanlar yer almıştı.

Bu hafıza anıtının yaratılmasında en büyük onur hiç kuşkusuz Hrant'ın sevgili eşi ve Hrant Dink Vakfı Başkanı Rakel Dink'e ait.

Rakel Dink,bu mekânın açılması da dâhil,Hrant'ın anısını ve kavgasını yaşatmak için vakfın gündeminde olan birçok projeyi,25 Mart 2014'te kardeşi Mikhail ile birlikte Brüksel'de Güneş Atölyeleri'ni ziyareti sırasında bizlere büyük bir coşkuyla anlatmıştı.

Brüksel,Rakel'in özel yaşamı açısından son derece önemli,çünkü Ermeni diasporasının 1980'li yıllarda oluşmaya başlayan yeni kuşağı içinde onun Ermeni Varto'sundan kopup Belçika'ya gelmiş olan ailesi saygın bir yere sahip.Sanıyorum Rakel dışında ailenin tüm fertleri 1980'li yıllardan itibaren ya Belçika'ya ya da Fransa'ya yerleşmiş.

Ailenin reisi,Rakel'in babası Siyament Ağa,2004 yılında Brüksel'de bu dünyaya veda etti.

Hrant bu ailenin damadı...Öldürülmesinden kısa bir süre önce Avrupa Birliği'nin Türkiye'de insan hakları konusunda düzenlediği bir konferansa birlikte katılmıştık.Brüksel'e gelmek ona sevgili eşi Rakel'in ailesiyle de özlem giderme mutluluğu veriyordu.

Rakel Dink,ailesinin dramatik sürgün öyküsünü Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yıldönümünde "Acı acı ağlıyorum" başlıklı bir yazıda şöyle anlatmıştı:

"1959'da şimdi Şırnak'a bağlı olan Ermeni Varto Aşireti'nde doğdum.Adı şimdi Yolağzı Köyü olarak değişmiştir.Varto,babamın dedesinin adı,Vartan'dan gelir.Büyük-dede Vartan zamanında Van'dan gelmiş oraya.Cudi Dağı'nın güney eteğinde bulunur.Irak ve Suriye sınırına yakın.Cudi Dağı bizim oradan bakarken çok heybetlidir.Bize komşu Hasana Köyü'nden ise kanatlarını üzerine germiş gibi görünür.Şimdi ise ne Hasana Köyü ne de Ermeni Varto Aşireti var.1915'te yok etme fermânı gelir.Bizde Kürtçe 'Fermâna Me Xatibi' derlerdi.Bizimkiler bu fermândan 'Tayanlar' olarak bildiğimiz Arap Müslüman bir aşiretin yardımıyla Cudi'nin içinde,yükseklerdeki kaya kovuklarında, mağaralarda uzun yıllar saklanarak hayatta kalmışlar.'Cudi bir azizin adı.Mesih onun adı hatırına bizi sakladı' derler.Hattâ efsane olmuştur.O zamanki mağaralar aslında yokmuş...

1915'te kaçarlarken akrabalardan birinin yeni doğmuş ağlayan çocuğu susturulamaz.Kayınvalide 'Siz yürüyün,biraz bana ver kızım onu' diyerek alır ve...Ben telaffuz edemiyorum,siz tahmin edin.Bebek anneannemin ablasının çocuğu.Başka biri kız çocuğunu artık taşıyamamış ve gözünü bağlayarak bir ağacın altına koymuşlar.Eline bir kuru ekmek parçası tutuşturmuşlar.Gözlerini bağlamışlar ki bir zarar gördüğünde korkmasın.Her anlattıklarında 'Kurt mu yedi,kuş mu?' der ağlarlar.Kimbilir?Belki de bir yerlerde birinizin anneannesidir...

Babam Siyament'in soyadı Vartanyan iken Soyadı Kanunu'yla Yağbasan olmuş.Annem Delal.İkisi de becerikli,yaptıkları her işi en iyi şekilde yapan,cesur,dürüst insanlardı.Ekmeğini taştan çıkaran bu insanlar,kimsenin mâlına göz dikmediler,yalan solumadılar,her zaman hakkı,doğruyu,adâleti savundular.Zulme karşılık bile.Bize de kendilerinde olanı yaşayarak verdiler,öğrettiler.Annem 35 yaşında hastalandı.Ben 8 yaşındaydım.Rahmete kavuştu.O yıl içinde bir grup hayırseverin yolu bizim köye de düştü.O zamanki Patriğimiz Şnork Srpazan'ın teşvikiyle Anadolu'daki köyleri gezip kılıç artıklarını buluyorlardı.Anadolu'da tek bir Ermeni okulu kalmadığı için yaşı okula uygun çocukları alıp İstanbul'a getirmekti amaçları.Hrant Güzelyan ve Orhan Yünkes,babamla birlikte 12 çocuğu İstanbul'a getirdiler.İkinci gruptuk biz.Dilimizi,dinimizi öğrenmemiz,eğitim almamız için yatılı okula yerleştirildik.

Köydeyken çok geceler babalarımız nöbet tutardı.Köpekler ulurdu.Bir korku rûhu sanki gezinirdi.Tabiî ki çocuklara hissettirmemeye çalışırlardı ama tavırlardan,kadınların fısır fısır durmadan dua etmelerinden sezer,tedirginliği görürdünüz.Farklı zamanlarda iki kere çobanlarımız öldürüldü.Geride son kalanların İstanbul'a göç etmesinden önceki hafta bir başka Hristiyan köyü olan komşu Hasana Köyü'nden bir adamı öldürüp her bir parçasını bir tarafa atmışlardı.Korku gittikçe arttı.Babama kiracı olan komşu Dadar Köyü ağası sahte tapu icat edip mahkemeye vermişti babamı.Babam 40 yıl bu davaların,toprak keşiflerinin peşine düştü.Çok kez yaralandı,yoruldu ama vazgeçmedi.Babam 72 yaşında Brüksel'de,sizin deyiminizle 'Diaspora' olarak rahmete kavuştu.Davâ hâlâ devam ediyor.

1978'de kamp yöneticimiz Güzelyan'ı vurdular.Yaralı kurtuldu.1979'da Ermeni militan yetiştiriyor diye hapse attılar.İki çocukla biz,yazları kampta yönetici olarak sorumluluk aldık.Hrant bir taraftan üniversitede öğrenci,bir taraftan da sürüp giden bir ekmek kavgası.1986'da üçüncü çocuğumuz doğdu.Ve Tuzla Kampı'na el kondu.Bugün yıkık dökük duruyor.Keşke hayırlı bir amaç için kullansalardı.Alıp eski sahibine geri verdiler.Sonra kaç el değiştirmiş.Hiçbir sahibine hayır getirmedi.

Kışın İstanbul'da çocukların kaldıkları yerler ise o dönemde birer birer kapatıldı.Bugün bu bilgi çağında aslında hiç kimsenin bilmiyorum demeye hakkı yok.Benim veya başkasının hayat hikâyeleri...O dönem hayatta kalanların her birinin mucizeyle hayatta kaldıklarını görüyor insan.

Canım Çutağım...O,sizi incitmeden,kendinizin sonuçları görme,anlama büyüklüğüne,onuruna erişmenizi istiyordu.Çünkü çok iyiydi.Sizi çok seviyordu.Size yardım etmekti isteği ve amacı.Irkçılığın insanlıktan nasibini almamış,körleşmiş,gözleri dönmüş çok hâllerini gördük.Mahkemenin ortasında resmen ölünün üzerinde tepiniyorlardı.Hem tehditlerle yaşarken hem de cinayetten sonra.Bu soykırım zihniyeti değil mi?

Öyle,'Kimse kalmadı...Gittiler işte','Keşke gitmeselerdi.Gittiler,bereket de gitti','Aramız iyiydi,dış güçler nifak soktular' demeyle olmuyor.Samimiyetle,yaşanılan vahşeti,ölü soyuculuğunu,o kul hakkı dediğiniz bütün hakların çiğnendiğini,mâlın,mülkün,haysiyetin yok edildiğini,hiçbir hakkın korunmadığını ikrar etmek gerekli.

Bildiklerim,duyduklarım,yaşadıklarım belki cüzi.Belki bir bütünün azıcığı.Ama bütünün ne kadar büyük olduğunu hangi akıl,hangi yürek kavrayabilir?

Şimdi seyrediyorum.İnkâr libâsı ne kadar komik duruma düşürüyor,gülünçleştiriyor insanlığı.Benimkisi acı bir gülümseme.Acılaşmış,gözyaşı dolu bir gülümseme.Biraz da öfkeyle beklenti dolu bir gülümseme.

1915'teki dünyayı seyrediyorum.Bütün insanlığa,politikalarına acı acı ağlıyorum.2015 insanlığını seyrediyorum,rûhum inliyor içimde.Canım çekiliyor.Ülkemi seyrediyorum.Utanıyorum.Ağlıyorum.Boğazım düğümleniyor.Yutkunmakta zorlanıyorum.Sesimi koyveriyorum.Bağrımdan dökülüyor gözyaşlarım.Tanrı'yla konuşuyorum,dertleşiyorum.Biriciğinin adında Hisus'ta yalvarıyorum.İnsanlığa merhamet etsin diye.Yürekleri tövbeye yönlendirsin diye.O zaman Tanrı yere iner,insan da içtenlikli ikrarla devam eder.Yürekler birleşir,yaralar merhem bulur,şifa ve sevinç gelir.Eski kokuşmuş zihniyet de kirli,paçavra bir elbise gibi sıyrılıp atılır.İnsan billurlaşır,kurtulur,hafifler,özgürleşir tarihin kementlerinden.

Ben bugün,önce Balıklı'da Çutağımın mezârında,sonra Şişli'de Sevag [Şahin Balıkçı]'ın mezârında,sonra da 1915 Soykırımı'nda ölenlerimizi anmak için Taksim Meydanı'nda sessizce bu ülkenin özgürleşmesini bekleyeceğim..."

Tıpkı Rakel Dink gibi,Ermeni Varto Aşireti'nin Belçika'ya yerleşmiş üyeleri,onların buralarda doğup büyüyen çocukları Ermeni diasporasının en aktif kesimini oluşturuyor...

Belçika'da 1980'li yılların ortasında Belçika Demokrat Ermeniler Derneği'ni kuranlar,sadece Ermeni Soykırımı'nın tanınması için mücadele vermekle kalmayıp,diğer diasporalarla da kardeşçe ilişkiler kurarak demokrasi ve özgürlükler,sosyal haklar mücadelesinin ön saflarında yer alanlar ağırlıklı olarak Vartolulardır...

Hrant Dink katledildikten sonra Avrupa başkentinde ilk protesto miting ve yürüyüşünü onlar düzenledi.Her yıl hem Hrant'ın 19 Ocak'taki ölüm yıldönümünde,hem de 1915 Soykırımı'nın yıldönümünde tüm Ermeni örgütlerinin ortak girişimiyle düzenlenen törenlerde en büyük sorumluluk üstlenenler de yine onlar.

Belçika Demokrat Ermeniler Derneği yıllarca Saint-Josse'taki bir binada faaliyet gösterdikten sonra bu yıl Brüksel Havaalanı'na yakın Zaventem Belediyesi'nde daha büyük alana sahip yeni bir lokale taşındı.

Yeni lokalde dışa yönelik olarak düzenledikleri ilk büyük etkinlik Soykırım konusunda uzmanlığını tüm dünyaya kabul ettirmiş bulunan Taner Akçam'ın yeni bulduğu belgeleri açıklamak üzere 4 Mayıs [2019]'ta verdiği konferans oldu.

İstanbul'da "23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı"nın ziyarete açılmasına paralel olarak Brüksel'de de Belçika Demokrat Ermeniler Derneği'nin yeni lokali Hrant'ın anısını daha güçlü olarak yaşatmaya,kavgasını daha etkin şekilde yürütmeye devam edecek.

Sürgün yaşamımın hep gurur duyacağım olaylarından bir yenisi:

Yayına hazırladığım,bu hafta basılacak "Sürgün Yazıları" adlı kitabımın iki cildinin de kapaklarında Varto Ermenileri var.

600 sayfalık birinci cildin kapağında Belçika Asuri Enstitüsü,Brüksel Kürt Enstitüsü,Brüksel Halkevi ve Güneş Atölyeleri ile birlikte Belçika Demokrat Ermeniler Derneği yöneticileri tarafından İnci ile bana "İnsanlık Vatandaşları Ödülü" verilirken çekilmiş bir fotoğraf yer alıyor.

594 sayfalık ikinci cildin kapağında ise Rakel Dink'in kardeşi Mikhail ile birlikte Güneş Atölyeleri'ni ziyareti sırasında birlikte çekilmiş bir fotoğrafımız…

Kendilerini tanımaktan,dost olmaktan ve mücadele ortaklığı yapmaktan dolayı ikimiz de gurur duyuyoruz...

*Doğan Özgüden,Vartolu Rakel'in saygıdeğer mücadelesi...,Artıgerçek,20 Haziran 2019.

https://www.artigercek.com/yazarlar/doganozguden/varto-lu-rakel-in-saygideger-mucadelesi