Aradan vakit geçiyor.Yıl 1918.İngiliz uçakları geliyor,istasyonun yakınında bulunan cephaneliği bombalıyor.Araplar damlara çıkıp,"ici İngiliz,ici İngiliz" diye bağırıyorlar.İci ne demekse,gel mi demek acaba Arapça,bilmiyorum.Arapça bazı kelimeler var,onlardan kalmış...
İngiliz süvarileri çölden geçip,Halep'e giriyorlar,ele geçiriyorlar şehri.Mustafa Kemal geceleyin kaçarak Halep'i terk ediyor.Yanındaki emireri de Talaslı bir Ermeni'ymiş.O da gelip babamlara,Mustafa Kemal'in Anadolu'ya geçtiğini haber veriyor,"bu adam Türkiye'yi kurtaracak" diyor aynı zamanda.Babam,"İleri görüşlü bir adamdı o,dediği gibi de oldu" derdi çok sonraları.
Ondan sonra tabii hükümet de değişiyor ve muhacirlik bitiyor.İngilizler Halep'e girip de Türkler kaçınca muhacirler kendi kendileriyle başbaşa kalıyorlar.Bu arada İngilizler her yere erzak koyuyorlar,dolduruyorlar yiyecekleri,tellala çağrı yaptırıyorlar ve herkes istediğini alıyor.Dolayısıyla üç buçuk yıllık açlık da son buluyor.
Ama insanlar şaşkın,ne yapacaklarını bilmeden dolaşıyorlar ortada.Çevrede bulunan bütün Ermeniler Halep'e akın ediyorlar,tabii Türkler gittiği için giriş-çıkış yasağı da kalkmış bulunuyor.Ermeniler'in çoğu memleketlerine geri gitmeyi düşünüyor,babamlar da öyle.
Babam,Halep'te Kayserili'yle rastlaşıyor.
"Ne yapmayı düşünüyorsun Çerkez Efendi" diye soruyor Kayserili.
"Karaman'a gideceğim ama hükümet değişti,kime gideceğim,kimden müsaade alacağım,nasıl olacak bilmem."
"Senin o işi kim yapacak biliyor musun?"
"Kim?"
"Meskene'deki o 'deli',Aram Efendi."
"Yapma yahu,nerede?"
"Halep'te Baron Oteli'nin birinci katı İngilizler'in karargahı,o da,orada vazifeli."
Babam gidiyor verilen adrese,ama üstü başı dökülüyor,İngilizler dilenci zannedip içeri almak istemiyorlar.Aram Efendi,sesinden tanıyor babamı,hemen geliyor yanına,gözleri yaş içinde,sarılıyor öpüyor.Dönüp İngilizlere,İngilizce durumu anlatan bir şeyler söylüyor,bunun üzerine onlar da gelip babamın elini sıkıyorlar.Andonyan,"benim kurtarıcılarımdan" diyor babam için.
Babam tekrar Karaman'a dönmek istediğini söylüyor Andonyan'a.O da,"Bana kalırsa git demem.Pozantı'dan ötesinin geleceği daha belirsiz.Pozantı'ya kadar Fransızlar var.Ama madem istiyorsun,yapayım belgelerini,git" diyor.Kısa süre içinde gerekli izin kağıtlarımızı düzenliyor,veriyor babama.
Böylelikle Halep'ten Adana'ya gelmeyi başarıyorlar.Adana'da Fransızlar var.Babam,bizleri bir otele yerleştirdikten sonra Adana'daki mağazalarımızı görmek istiyor.Gidip bakıyor ki,mağazaların içinde tanımadığı,görmediği insanlar oturuyor,iş yapıyor.Mağazadan bir-iki küçük alışveriş yapıyor,daha sonra da oradaki Ermeni gence,"bu mağazanın sahibi kimdir" diye soruyor babam."Gövderelioğlu Sarkis Ağa" diye cevap veriyor bu delikanlı.(Balıklı Mezarlığı'nda Gövderelioğlu'nun torunu tarafından yaptırılan bir kilise var.Dedesinin kemiklerini getirmiş,kilisenin altında yer yapmış oraya koymuştu.Adana'nın büyük zenginlerindendi.)"Kaç paraya oturuyorsun" diyor babam.Çocuk da dilenci kılıklı bir yabancının,verdiği kirayla ilgilenmesine sinirleniyor ve azarlıyor babamı,"Sana ne baba" diyor,"aldığın bir toplu iğne,demirin batmanını soruyorsun".Canı sıkılıyor tabii babamın,"Ulan terbiyesizlik etme,Gövderelioğlu'nu bilmem ben ne yapayım,bu mülkün esas sahibi benim,sen de terbiyesizlik ettin,seni atacağım buradan" diye kızıyor delikanlıya.Çocuk şaşırıp kalıyor.
Babam da kızgın bir şekilde çıkıp gidiyor mağazadan.Çocuğun da canı sıkılmış,yeni evliymiş,dükkanı erken kapatıp eve gidiyor.Kayınbabası damadının eve erken geldiğini görünce merak ediyor,"Hayrola oğlum niye erken geldin" diye soruyor.Bunun üzerine delikanlı,babamla aralarında geçen tartışmayı aktarıyor.Kayınpeder merakla dinliyor damadını,durumu da biliyormuş zaten,"Bu mülklerin sahibi gerçekten o adam,demek ki ölmemiş gelmiş" diyor.Sonra bir tepsi baklava yaptırarak damadıyla birlikte akşam saatlerinde otele,babamların yanına gelip özür diliyorlar.
Ben bunları hatırlamıyorum.O zamanlar iki,en fazla üç yaşında olmalıyım.
Karaman'a gitmeden önce,babam Adana'daki mağazaları yeniden kiraya veriyor.Trene binip geliyorlar Pozantı'ya,bir an önce Karaman'a gitmek istiyorlar.Tren bir rampanın üzerinde duruyormuş.Az ileride bekleyen bir tren daha varmış ve o daha erken hareket edecekmiş.Bindikleri tren rahat olmasına rağmen,erken gitme telaşıyla diğer trene aktarma yapmak istiyor babam.
Babam alıyor bizi trenin yanına götürüyor.Babamın bizi bindireceği vagon,kara vagon,yük vagonu.Ama vagonda şeftrenlerle bir-iki muhacir kavga ediyorlarmış.Vagonun içinde pamuk balyaları varmış.Babam,anneme bizleri de alıp vagona binmesini söylüyor.İçeride de genç bir kadın oturuyormuş."Git onun yanına otur" diyor babam anneme.Bunun üzerine anam çıkıp kadının yanına gidince,kadın söylenmeye başlıyor:"Hadi bakalım,biz bunları boşaltmaya çalışırken,bir de yanı çifte sıpalı geldi."Babam bu sözleri duyunca çok kızıyor ve kendini tutamayıp kadına bir tekme atıyor.Üstelik bu sözleri söyleyen kadın da Ermeni...Bu olay ardından,devam etmekte olan kavga babamın üstüne dönüyor.Oradaki Ermeni gençlerden biri de,"Benim üzerime çok gelmeyin.Ben 24 başlık bir aileyle gittim,tek başıma geliyorum" diye bağırıyor sürekli ve sık sık eli arkasına gidiyor,silah çıkaracakmış gibi.Ama kavganın yönü değişip babam da dahil olunca,bu delikanlı da cesaretleniyor.Babam görevlilerden birini tutup yakasından atıyor vagondan,tren rampada olduğu için adam aşağıya yuvarlanıp gidiyor.Adam düşünce,öbür arkadaşı vagonun kenarına geliyor,"Dimitro,bir tarafına bir şey oldu mu"diyor.Bu arada diğer vagonlarda da ne kadar Ermeni delikanlısı varsa atlıyor aşağıya,adamı yakalasalar paramparça edecekler,o kadar kızmışlar duruma.Ama babam onu yakalayıp."Ulan p.zevenk,bu millet kan vermiş,can vermiş,oradan geliyor,siz burada hem p.zevenksiniz hem..." diye bağırarak sille tokat girişince,adam "ben Ermeni'yim" diyor."Senin gibi Ermeni'nin..." diye küfrederek dövüyor babam adamı.Babamın elinden kurtulmak için dua ediyor,haç çıkarıyor,yapmadığı kalmıyor adamın.Bu arada diğer görevli kaçmış istasyona.Arkasından koşuyorlar ama yakalayamıyorlar.
Az sonra bir de bakıyorlar ki,istasyon müdürü,elinde yeşil fener,demiryolcuların fenerinden,oraya geliyor ve "Vagonun altında şeftreni döven kimdi?" diye soruyor."Bendim" diye cevap veriyor babam."Öyleyse bu trende bu gece gitmeyecek" diyor müdür.Babam da,öfkeden çıldırmış halde,"Sen de bu treni bu gece yola çıkarma,seni bu istasyon binasında sağ bırakan o Çerkezoğlu'nu bilmem ne yapayım..." diye tehdit ediyor müdürü.İstasyon müdürü feneri alıp gidiyor,bu trende bela var diye.Bir süre sonra kampana çalıyor ve tren yola koyuluyor.
Kavganın nedeni aslında hem çok basit,hem de utanç verici.Tren görevlileri babamın bizi bindirmek istediği vagonu boşaltıp yol boyu o kadınla birlikte olmak istiyorlarmış.Bütün dertleri oymuş.
Suriye çöllerinden,ölümden kurtulan ve büyük bir özlemle memleketlerine gitmek için acele eden insanların varlığından bunun için rahatsız oluyorlar.Bu acı ve isteği anlayıp saygı göstermek yerine,kişisel kaygılara düşenlerin de Ermeni olması,sürgünden dönenlerin hepsini çok üzüyor ve öfkelendiriyor.Trendeki sürgünden dönen Ermeniler'in bazıları Adapazarı'na kadar geliyorlarmış.Babam tembih ediyor onlara:"Bu vagonu boşaltmadan birbirinize emanet ederek götürün şu alçak karıyı gittiği yere kadar."Babamlar Karaman'a kadar gidiyorlar.Diğerleri devam ediyor,Akşehir,Konya,Eskişehir...
Sonuçta,Halep'ten Karaman'a geri döndük.Ama Türk hükümeti de sürgündekilerin geri gelmesini istemiyor.Onun için,"Geri gelenlerden isteyen bir ay zarfında geri gidebilir,yoksa başlarına geleceklerden biz sorumlu değiliz" türünden tehditkar bir bildiri yayınlanıyor hemen.O dönem Kurtuluş Savaşı daha yeni başladı başlayacak.Bu tehdit üzerine Sarkis amcamın ailesi ile Ohannes amcamlar korkudan Lübnan'a,Suriye'ye gidiyorlar.Gelenlerin çoğu,onlar gibi,başka ülkelere gittiler.Şimdi Arabistan'da,Suriye'de,Lübnan'da,Mısır'da bir hayli Ermeni var,onların hepsi o dönemden kalma.Fransa'ya,Kanada'ya,Amerika'ya gidenlerin hepsi Anadolu insanı.Ben gittim gördüm Amerika'dakileri.Babam topraklarını bırakıp gitmedi,ama ondan sonra da başına gelmeyen kalmadı adamın.
Union Hayat Sigortası'ndan babamın adına gönderilmiş bir poliçe var.Şirketin merkezi İzmir'deymiş."Mösyö Gazaros Çerkezyan,Banker,Karaman" diye gönderilmiş.1914-1915-1916-1917-1918 hatta 1919 yıllarının primlerini istiyorlar.Ya çek olarak ya bilmem ne olarak istiyorlar.O belge bile yetiyor birçok şeyi anlatmaya.
Muhacirlik yılları bunlar...Nasıl anlatılabilir ki!
Sultan Abdülhamid,namıdiğer Kızılsultan,otuz üç yıllık saltanatı boyunca kan akıttı her yerde.Yöresel katliamların mucidi kendisi idi.Tokat,Amasya,Harput,Trabzon,Dalorik ve Anadolu'nun birçok yöresinde işlenen cinayetlerin acıları daha unutulmadan,padişahı tahtından indiren ve onun saltanatına son vermek için Ermeni aydınlarıyla sıkı işbirliği yapan İttihat ve Terakki ileri gelenleri,kanlı sultanın yarım bıraktığı işin daha da acımasızını kendileri uyguladılar.
Yüzbinlerce Ermeni'nin hayatına malolan tehcir ve katliamlardan sağ kurtulabilenler ve çocukları o büyük şoku yıllar yılı atamadılar üzerlerinden.O acılı kuşaktan hala hayatta kalabilenler var.Nesiller o olayların hikayelerini dinleyerek gelip geçtiler.Türkü oldular dudaklarda seslendi,hikayeler yüreklere işlendi.Bana öyle gelir ki,yeryüzünde bizim acımızı en iyi yine biz kendimiz biliriz.
Bu bölümü,annemin kederlendikçe söylediği muhacirlik türküsüyle bitirmek istiyorum:
Der Zor çöllerinde naneler biter
Nanenin kokusu dünyaya yeter
Bu ayrılık bize ölümden beter
Dini bir uğruna giden yiğitler
Dini bir uğruna giden Ermeni
Tuzsuz olur Arabistan fıstığı
Böyle miymiş Osmanlının dostluğu
Dini bir uğruna giden yiğitler
Dini bir uğruna giden Ermeni
Suvarın dağında bir sele mişmiş
Ermeni muhaciri tifoya düşmüş
Kuvveti olanlar Sincar'a* kaçmış
Kuvveti olmayan çöllerde kalmış
Yürüye yürüye geldik Arap köyüne
Aç kala kala düştük bizler evlere
Mevlam Ermeni'ye sabırlar vere
Dini bir uğruna giden yiğitler
Dini bir uğruna giden Ermeni
Yol verin jandarmalar biz gideceğiz
Anamız babamız biz bulacağız
Halimizi İngiliz'e arz edeceğiz
Dini bir uğruna giden yiğitler
Dini bir uğruna giden Ermeni
Sabahtan kalktım da güneş parlıyor
Çeçenler oturmuş mavzer yağlıyor
Anama baktım ki yaman ağlıyor
Dini bir uğruna giden yiğitler
Dini bir uğruna giden Ermeni
*Kuzey Irak'ta bir bölge.Buraya ulaşabilenler,katliamdan ve sürgünden kurtulmuş oluyorlar.
--------------------------------------------------------------------------------------
"Adana'daki 'Taş Mağazalar' ve Kiralık Katiller"
Babamlar tehcire gönderilmeden önce Adana'da da ticaretle uğraşmışlar,mülk sahibi olmuşlar.Hatta emlakları filan da vardı,ama Kuvayı Milliye yıllarında elinden alındı hepsi,geri alamadık onları.Bu mülkler içinde,Adana'da Büyük Saat'ın yakınlarında hala kullanılan Taş Mağazalar önemli bir yer tutuyordu.Biraz önce sözünü ettiğim yer de,bu mağazalardır.
Babam 1935'te Armanak Bezirciyan Efendi isminde bir Adanalı Ermeni'ye vekaletname verdi mülkleri geri almakla ilgili davayla ilgilenmesi için.Dava açıldı.Mahkeme de mülklerin bize ait olduğunu kayıtlarla teyit etti,ama "İçişleri Bakanlığı'nın bu gibi mülklerin teslim edilmemesi konusunda emri var" denilerek iade talebi reddedildi.
Babamın mülklerine tekrar sahip olmak için dava açmasının ardından,Adana'dan üç tane kiralık katil gönderdiler Ereğli'ye,babamı öldürtmek için.Tesadüfen kurtuldu babam bu suikastten.Kiralık katiller Ereğli'de,babamın çok yakın arkadaşı Deli Mustafa Ağa'nın oteline gelmişler.Mustafa Ağa'nın çocukları sohbet sırasında adamların niyetini öğrenince,üçünü birden Ereğli'den gönderiyorlar.
Bu yüzden babam bir daha Adana'ya gitmedi,gitmek zorunda kaldığında da kimseye söylemeden,gizlice giderdi,korkardı.At yarışçılığı yapan Adanalı Eliyeşiller,atlarına baktırmak için babamı çağırırlardı,kimseye haber vermeden gizlice giderdi.
1946'da İstanbul'a geldikten sonra,Adana'daki mülkleri geri almak için ben de bir girişimde bulundum.Artık babam hayatta değildi.Bahçekapı'da Sedat Bey ya da Esat Bey isminde bir avukat vardı.Bir Ermeni'nin aracılığıyla tapuları ona götürdük,durumu anlattık.Avukat sonradan beni çağırdı,Adana'da Taş Mağazalar'ın dışında bir de çiftliğimizin olduğunu ve arkadaşı olan Adana valisinin oğluyla birlikte bu işi çözebileceğini söyledi,biz de onun sözüne güvenip tapuları yanında bıraktık.Ama daha sonra avukat tapuların üstüne yatmaya kalktı.Cahildik o zaman,şimdiki aklımız yok,tapuların fotokopisini versek yeterli olurdu herhalde.Avukat para istedi,ama bizde para verecek durum da yoktu.Sonuçta o mülkler Adana'da,tapuları da avukatta kaldı.Sonra ne yaptı,bilmiyorum.
Adana'daki mülklerin dışında Karaman ve çevresinde çok sayıda bağ,bahçe,han,ev vardı...
Bunların bir kısmına tehcir döneminde el konulmuş,bir kısmı da daha sonra Kuvayı Milliye yıllarında gitti,bunların hiçbirini geri alamadık.
Bize çok yapmışlar,yani bize derken biz bizi biliyoruz,başkası da kendini biliyor.
Zavallı babam,yaşadığı büyük yıkımı düşündükçe sinirlenir,zaman zaman,"1909'dan önce Karaman'a gelip bizi kilisede toplayıp da konuşma yapan adam,akıllıymış,biz eşekmişiz.Ben isteseydim,500 Ermeni gencinin altına 500 tane at verirdim,500 kişiye de 500 tane mavzer verebilirdim.Keşke yapsaymışım.Böyle olmazdı,adam gibi ölürdük.Yine anamızı ağlatırlardı ama,hiç değilse böyle olmazdı" derdi.
Zavallı babacığım,bir paket tütün alacak parası yoktu.Marangoz oldum,her gece iki paket köylü tütünü alır götürürdüm,alırdı,gözleri parlardı,"Aferin oğlum,benim de hiç tütünüm kalmamıştı" derdi.Ama şimdi anlıyorum ki babamın parası yoktu tütün alacak.
--------------------------------------------------------------------------------------
*Sarkis Çerkezyan;hazl.Yasemin Gedik,Dünya Hepimize Yeter,Belge Yayınları,İstanbul,2003,s.41-50.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder