1896 Osmanlı Bankası Baskını/Ayşe Hür*

Geçenlerde,Karaköy'den Şişhane'ye uzanan Bankalar Caddesi'nin üzerindeki "SALT Galata" adlı kültür merkezini gezdim ve bu sırada ondokuzuncu yüzyılın sonlarında yaşanan ve Ermeni milliyetçiliğinin tarihinde çok önemli yeri olan bir olayı,26 Ağustos 1896 tarihinde düzenlenen Osmanlı Bankası Baskını'nı hatırladım.

Geçenlerde,Karaköy'den Şişhane'ye uzanan Bankalar Caddesi'nin üzerindeki "SALT Galata" adlı kültür merkezini gezdim.Mimâr Alexandre Vallaury'nin tasarladığı bina,1892'deki açılış töreninden 1999'a kadar Bank-ı Osmanî-i Şahane'nin,yani Osmanlı Bankası'nın genel müdürlük binası olarak hizmet vermiş.1999'da Osmanlı Bankası Garanti Bankası ile birleştikten sonra da arşiv merkezi olarak hizmete devam etmiş.Şimdilerde mimâr Han Tümertekin'in elinde çok güzel bir kültür merkezine dönüşmüş olan binayı gezerken,ondokuzuncu yüzyılın sonlarında yaşanan ve Ermeni milliyetçiliğinin tarihinde çok önemli yeri olan bir olayı,26 Ağustos 1896 tarihinde düzenlenen Osmanlı Bankası Baskını'nı hatırladım.

Bâb-ı Âli Nümayişi

Baskının ne anlama geldiğini anlamak için o yılların siyâsî atmosferini bilmekte yarar var.Bu sayfalarda değindiğim,1894 Sason,1895 Trabzon,Samsun,Ordu ve Gümüşhane'de yaşanan toplumlararası çatışmalar ve bu çatışmalar sırasında yapılan katliamlardan sonra,İstanbul'daki Ermeni toplumu yaşanan katliamları protesto etmek için bir gösteri düzenlemeye karar vermişti.30 Eylül 1895 günü,Kumkapı Ermeni Kilisesi'nde toplanan 4.000'e yakın gösterici Bâb-ı Âli'ye doğru sessizce yürüyüşe geçmiş,yürüyüşün sessiz olmasına rağmen padişah II. Abdülhamid askerlerini yürüyüşçülerin üzerine sürmekten kaçınmamıştı.İlk ağızda 50 kadar Ermeni öldürülmüş,ardından medrese öğrencileri ve esnaf grupları Ermenilere saldırmıştı.

Üç gün süren olaylarda 2.000'e yakın kişinin katledilmesi üzerine,büyük devletler ağırlıklarını koydular ve Abdülhamid 17 Ekim 1895'te ıslâhât paketini kabul etmek zorunda kaldı.Ermenilerin "Bâb-ı Âli Nümayişi",Türklerin "Ermeni Patırtısı" dedikleri yürüyüşün kanlı bilançosuna rağmen İmparatorluğun Hristiyan tebaasının iktidara ilk kez meydan okumaya cesâret etmesi ve bunun başını Hınçakların çekmesi,parti için bir gurur kaynağı olmuştu.

Anadolu'da sıcak yıllar

Ancak Anadolu'nun çeşitli yerlerinde,yapılacak ıslâhâtların Ermenilerin önce özerkliği sonra da bağımsızlığıyla sonlanacağını düşünen Müslüman ahâli ile büyük devletleri arkalarına alan Ermeni milliyetçileri arasında çatışmalar patlak verdi.Bir süre sonra bu çatışmalar katliama dönüştü.Ekim-Aralık 1895 döneminde Zeytun,Eğin,Develi,Akhisar,Erzincan,Gümüşhane,Bitlis,Bayburt,Maraş,Urfa,Erzurum,Diyarbakır,Siverek, Malatya,Harput,Arapgir (Arapkir),Sivas,Merzifon,Antep,Maraş,Muş,Kayseri,Yozgat olaylarında 10.000'i aşkın kişi (yaklaşık 1800'ü Müslüman,8.000'i gayrimüslim) öldü,yaklaşık 3600 kişi (1400'ü Müslüman,2200'ü gayrimüslim) yaralandı.İşte yazının başında sözünü ettiğim olay,böylesi bir ortamda meydana geldi.

Armen Garo ve arkadaşları

26 Ağustos 1896 günü Galata'daki Osmanlı Bankası Genel Müdürlük binası altı Taşnaktsutyun militanı tarafından basıldı.Plânlamaya göre baskında 75 militan görev alacaktı ama randevuya ancak 31 kişi gelmiş,bunların altısı öncü kuvvet olarak seçilmişti.Baskını plânlayanlar ise bu altı kişiden dördü (kod adı Armen Garo olan Karekin Pastermadjian,kod adı Trabzonlu Hayk Tiryakiyan,her ikisi de Rodoslu olan Sarkis Srentz ve Levon Nevroz) idi.

Yanlarında 200 kadar bomba taşıyan öncü güçler kapıdaki iki nöbetçiyi öldürmüş,ikisini yaralamış,yanlarında getirdikleri bomba (humbara) ve dinamit lokumları sayesinde kendilerine katılanlarla birlikte binayı kontrol altına almışlardı.Zaptiye ve ordu birlikleri kısa süre sonra binayı ablukaya aldı.Karşılıklı ateş sırasında her iki taraftan da ölümler ve yaralanmalar oldu.Taraflar birbirlerini alt edemeyeceklerini anlayınca görüşmeler başladı.Rusya,Fransa ve İngiltere'nin temsilcileri arabuluculuk yapıyordu.Banka personeli ve müşterilerden 154 kişiyi rehin almış olan Ermeni militanların talepleri arasında Anadolu'da ve İstanbul'da gerçekleştirilen katliamların durdurulması,bankaya silâhlı saldırıya son verilmesi,1878 Berlin Antlaşması'nın 61. maddesinde belirtilen "Ermeni Islâhâtları"nın Taşnaktsutyun'un önerdiği şekilde yapılması,genel af ilânı vardı.

Saray bunları kabul etmedi fakat işgâlin sonlandırılması karşılığında işgâle katılanların yurtdışına gönderilmesine razı oldu.Aynı gece anlaşma sağlandı ve sağ kalan 17 kişi (Ermeni tarafına göre "kahraman",Rusya temsilcisi Maksimov'a göre "devrimci",Türk tarafına göre "haydut") Girondine adlı Fransız gemisiyle Marsilya'ya gönderildi.

Softalar ve serseriler işbaşında

Ama bunlar olurken İstanbul'da kan gövdeyi götürmüştü.Softalardan,serserilerden ("ipsiz takımı"ndan) ve Ermeni hamallardan hamallık tekelini almak isteyen Kasımpaşalı Kürt gümrük hamallarından ve Kasımpaşa'daki Bahriye neferlerinden oluşan gruplar,sokaklarda rastladıkları Ermenileri sopalarla öldürmüş,işgâlciler gemiye bindirildikten sonra da Ermenilere saldırmaya devam etmişlerdi.Olaylara tanık olan Selanik Demiryolu Müdürü Alexis Bey'in bir mektubuna bakılırsa,ilk gece Beyoğlu Caddesi'nden 15-18 cesetle yüklü 27 araba geçmişti.Bu hesapla,o gece 400 kadar Ermeni öldürülmüş olmalıydı.

Bu anlatımı doğrulayan Reşat Ekrem Koçu'ya göre ise,olayın sorumlusu Ermenilerdi:"Fakat bir taraftan da ahâli arasında şiddetli müsâdemeler başlamıştır.Bilhassa Ermenilerin vazife gören askerlere taarruz etmesi,Sadrazam'a kurşun atılması ve Ermeni evlerinin pencereleri ile balkonlarından asker ile ahâli üzerine bombalar ve kurşunlar yağdırılması artık halkı zapt edilmez bir hâle getirmiş ve netice olarak Avrupa'daki Rus Ermenilerinin tertip ettikleri facia birçok İstanbul Ermenisi'nin hayatına mâl olmuştur.Hattâ maktûllerin yük arabaları ile taşındığından bahsedilir.Tabiî Müslümanlardan da ölen ve yaralananlar az değildir."

Suç âleti:Tornadan çıkmış sopalar

Otuz saat süren ve 27 Ağustos 1896 akşamı bıçakla kesilmiş gibi durulan olaylar,Zaptiye Nâzırı Hüseyin Nâzım Paşa'nın "Ermeni Fesâdı ve Esbâb ü Ledüniyatı" başlığını verdiği raporunda,bu açıklıkta anlatılmış olmasa da,satır aralarından şehirde (özellikle Beyoğlu,Kasımpaşa ve Hasköy'de) bir "Ermeni avı" başladığı anlaşılıyordu.Hüseyin Nâzım Paşa'ya göre avı tetikleyen,Ermenilerin evlerinden Müslümanlara atılan humbaralar (bombalar) idi.Bilanço ise Müslüman-Türk tarafından 40 ölü 72 yaralı,Ermeni tarafından 1015 ölü ve 116 yaralıydı.Ermenilerin zaptiyeye veya Müslüman halka saldırmaya cesâret etmesinin güçlüğü bir yana,ölü sayıları arasındaki dengesizlik olayın oluş şeklini ele veriyordu.Dahası raporda,"ahâlinin elindeki sopalar" ifadesi iki kez geçiyordu.Bu sopalar yıllar sonra Teşkilât-ı Mahsusa liderlerinden Hüsamettin Ertürk'ün anılarında da ortaya çıkacaktı.Ertürk'e göre Yıldız Sarayı'nda Batılı ülkelerin temsilcileriyle görüşen Abdülhamid misafirlerini ikinci bir odaya geçirmiş ve odaya istif edilmiş sopaları göstererek "Kendilerine şunu da anlatınız ki,tebaam da bu sopalarla müdafaa-i nefiste bulunmuştur.Bu değnekler bizim ormanlarımızdan tedârik edilmiştir" demişti.

Farklı bilançolar

Olaylar başladığında,olan bitene "Ermeni tahriki","dış düşmânların kışkırtması","Müslümanların kaçınılmaz tepkisi" gibi terimlerle yaklaşan yabancı gazeteler (örneğin The Times),bilanço ortaya çıktığında dilini değiştirecekti.Katliamlarda hayatlarını kaybedenlerin sayısı ise önce "2.000-3.000 arası",sonra "5.000",sonra "6.000" mertebesine çıkacaktı.Olaylara karıştıkları gerekçesiyle tutuklanan 300 Müslüman'ın yargılaması Ekim ayının sonuna kadar sürmüş,sonunda İngiliz Sefâreti'nin önünde sefâret görevlilerinin gözleri önünde iki Ermeni'yi öldüren bir grup asker bile berâat ettirilmişti.Bu durum da Batılı temsilcilerin tepkisine neden olmuştu.

1896'nın Aralık ayında,Abdülhamid gerek İstanbul'daki,gerek -başta Trabzon'da olmak üzere- olaylara karışanlara (Müslüman,gayrimüslim,hepsine) af ilân etti.Ölüm cezâsına çarptırılanlar ile kışkırtıcılar dışındakiler serbest bırakıldı.

Ancak Osmanlı Bankası'nda çalışan Ermeni memurların Yunanistan,Bulgaristan,Kıbrıs gibi uzak şubelere tayin edilmeleri,Trabzon'dan onbinlerce kişinin,Rusya başta olmak üzere çeşitli ülkelere göç etmeleri,ortamın artık Ermeniler için güvenli bir yer olmadığının göstergesiydi.Ancak,yirmi yıl sonra yaşanacakların yanında bu olaylar sıradan kalacaktı.

Péralı Levanten:Alexandre Vallaury

Osmanlı Bankası binasının mimârı Alexandre Vallaury,2 Nisan 1820'da zengin bir Levanten ailenin oğlu olarak Péra'da dünyaya gelmişti.Babası İstanbul'un en tanınmış pastacısıydı ve Saray'la ilişki içindeydi.Çocukluk ve gençlik yıllarına dair hiçbir bilgi bulunmayan Vallaury'nin Kadıköy'deki Saint Joseph Koleji'nde okuduğu,mimârlık eğitimini Paris'teki École des Beaux-Arts'da geçirdiği dokuz-on yılda aldığı sanılır.

Adını ilk kez 1880 ve 1881'de,Elifba Sanat Kulübü'nün açtığı resim sergileriyle duyuran Vallaury,bu sergiler aracılığıyla dönemin en önemli entelektüellerinden,müzeci,arkeolog,yazar ve ressam Osman Hamdi Bey'le tanışmıştı.İkili,sonraki yıllarda arkeoloji,resim,müzecilik ve mimârlık alanlarında yoğun ilişki içine girdi.Vallaury,1883'te eğitime başlayan Sanayi-i Nefise Mektebi'nin (Güzel Sanatlar Akademisi) Gülhane'deki ilk binasının mimârlığını üstlendi.Aynı zamanda okulun mimârlık bölümünü kuran ve burada 25 yıl kesintisiz hocalık yapan Vallaury,1894'te İstanbul'da büyük yıkıma neden olan depremden sonra kurulan çeşitli komisyonlarda görev aldı,İtalyan mimâr d'Aronco ile birlikte ortak projeler hazırladı.Vallaury'nin mimârlık alanındaki diğer eserleri,İstiklal Caddesi'ndeki Cercle d'Orient (Büyük Kulüp) binası ile Eminönü'ndeki Hidayet Camii idi.1892'de Osmanlı Bankası Binası'nı inşâ ettikten sonra ünü iyice arttı.Ardından Gülhane'deki Arkeoloji Müzesi'ni,Tepebaşı'ndaki Péra Palas ve Union Française binasını,Karaköy'deki Yeni Karaköy Hanı'nı,Beyoğlu'ndaki Tokatlıyan Oteli'ni,Büyükada Rum Yetimhânesi'ni ve Düyûn-u Umûmî (bugün İstanbul Lisesi) binasını inşâ etti.

1900-1904 yılları arasında Saray mensupları ve yüksek bürokratlar için köşkler,konaklar tasarlayan Vallaury,II. Meşrûtiyet'in ilânından (23 Temmuz 1908) sonra Sanayi-i Nefise Mektebi'ndeki hocalık görevinden istifâ etti.Mimâr olarak adı,son olarak,1909'da yaşanan 31 Mart Vak'ası şehitleri için Hürriyet Tepesi'nde yapılması düşünülen anıt için açılan proje yarışmasında duyulan Alexandre Vallaury,2 Mayıs 1921'de İstanbul'da hayata vedâ etti...

***

Özet kaynakça:Edhem Eldem,"26 Ağustos 1896 'Banka Vak'ası' ve 1896 'Ermeni Olayları'",İmparatorluğun Çöküş Döneminde Osmanlı Ermenileri,Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları Konferansı,23-25 Eylül 2005,İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,s.125-152;Osmanlı Bankası,Armen Garo'nun Anıları,(yayına hazırlayan) Ragıp Zarakolu,Belge Yayınları,2009;Necdet Sakaoğlu,"Osmanlı Bankası Olayı",Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi,Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı ortak yayını,1994,c.6,s.166-168;Mustafa S. Akpolat,"Alexandre Vallaury",aynı eser,c.7,s.364-365.

*Ayşe Hür,1896 Osmanlı Bankası Baskını,Agos,16 Aralık 2011.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/115/1896-osmanli-bankasi-baskini

Rachel Corrie'nin onur ve direnişinin anlamı/Edward W. Said*

Mayıs [2003]'ın ilk günleriydi.Konferans vermek üzere Seattle'da bulunuyordum.Oradayken 16 Mart günü bir İsrail buldozeri tarafından ezilerek öldürülen Rachel Corrie'nin ailesiyle yemek yeme fırsatını yakaladım.Corrie'ler,kızlarını kaybetmenin şokundan hâlâ kurtulamamışlardı.Rachel'in babası bir zamanlar buldozer kullanmıştı.Bu konuda tecrübesi olmasına rağmen şaşkınlığını gizleyemiyordu.Çünkü Rachel'i ezen buldozer onun şu âna kadar gördüklerinden ve kullandıklarından çok farklıydı.Büyük,60 ton ağırlığında,Caterpillar tarafından özellikle ev yıkımı için dizayn edilmiş bir makineydi.En kötüsü de Filistinli bir aileye ait olan evi cesurca korumaya çalışan kızı Rachel'i kasten ezmişti.Ailenin başından geçen iki önemli olay dikkatimi çekti.Bir tanesi kızlarının cesedini Amerika'ya getirmeleriyle ilgili olan hikâyeydi.Corrie'ler,Rachel'in cesedini ülkelerine getirir getirmez iki demokrat senato üyesiyle bağlantı kurmayı başarmışlardı.Patty Murray ve Mary Cantweil,Rachel'a olanları duyunca büyük bir şok yaşamış,gerekli araştırmalar için söz verip hemen Washington'a geri dönmüşlerdi.Ancak Rachel'in ailesi onlardan bir daha haber alamamıştı.Şokun etkisi geçmiş,araştırma vaatlerinin hepsi unutulmuştu.Tahmin edildiği gibi İsrail lobisi onlara gerçekleri(!) izâh etmiş ve her iki senato üyesi de kısaca mazeretlerini bildirip geri çekilmişlerdi.İşte bu sahne gerçekten ilginçtir;bir Amerikan vatandaşı kasten öldürülmüş,söz verilen araştırmaların hiçbirisi yapılmamıştı.

İkinci ve çok daha dikkat çekici olan Rachel'in genç bir hanım olarak gösterdiği kahramanca ve onurluca tavırdı.Seattle'ın güneyine 60 mil uzaklıktaki küçük bir şehirde,Olympia'da doğup büyümüştü.Uluslararası Dayanışma Örgütü'ne katılarak daha önce hiçbir bağlantısının bulunmadığı direnişçi insanlarla mücadele vermek için Gazze şehrine gitti.Ailesine yolladığı mektuplar,hakikaten onun sade insanlığının fevkalâde belgeleriydi.Kendisine gösterilen ilgiyi anlatırken duygu yüklüydü satırları.Filistinliler kendilerinden biriymiş gibi karşılamışlardı onu.Aynı hayatı paylaşmışlardı bir süreliğine.Aynı endişeleri yaşamış,İsrail işgâlinin etkilediği en küçük çocuğun hissettiklerini hissetmişti yüreğinde.Mültecilerin kaderini,İsrail hükûmetinin uyguladığı bir çeşit soykırımda hayatta kalmanın ne kadar da zor olduğunu anlamıştı.Onun bu etkileyici direnişi,Danny adındaki İsrailli bir yedek askeri bile etkilemişti.Danny,Rachel'ı tebrik etmiş,ancak onunla konuşmayı reddetmişti.

Mektupları arasında parıldayan satırları vardı.Bunlar daha sonra Londra'daki Guardian Gazetesi'nde yayınlandı.Ortalama bir insanın dayanamayacağı en kötü durumlara karşı gösterilen hayatta kalma mücadelesini ve Filistinli insanların ortaya koyduğu olağanüstü direnişi anlatıyordu.

Son zamanlarda barış için hazırlanan yol haritalarıyla ilgili pek çok habere şahit olduk.Ancak çoğumuz temel gerçekleri gözden kaçırmaktayız.Çünkü kitlesel cezâlandırmayı andıran bu taksime hiçbir Filistinli teslim olmak istemiyor.Bu çok bildik yol haritaları,Filistinli insanların yararını gözetmekten çok,ABD ve İsrail'in emellerini yansıtmaktadır.Ne yazık ki uluslararası komite de vahşetin durdurulması adına bu plânlara inandırılmış durumda.Filistin direnişinin gücü de gözden kaçırılmakta,bu güçle intihar saldırılarını kastetmiyorum,bu saldırıların yararından çok zararı olduğunu düşünüyorum.Ancak bütün hatalarına rağmen bu güç gerçekten çok önemlidir ve Siyonist proje için her zaman problem teşkil etmiştir.Ariel Sharon'un işgâl sözcüğünü kullanıp kullanmaması veya paslı ve terkedilmiş kaleleri yerlerinden söküp sökmemesi önemli değil.Önemli olan resmî İsrail politikasının Filistinlileri hiçbir zaman insan olarak görmemesi ve onların haklarını acımasızca gasbetmesi gerçeğidir.Oysa birkaç cesur İsrailli saklanan Filistin tarihiyle ilgilenmeye çalışıyor -ki görünüşe göre Amerikalı Yahudilerin çoğu ve İsrailliler,Filistin tarihinin ortaya çıkmaması için ellerinden geleni yapıyorlar.Bu Filistin'e barışın bir türlü gelememesinin asıl sebebidir.

Dahası yol haritaları,onyıllardır Filistinli insanlara yapılan zulümler hakkında hiçbir bilgiyi içermiyor.Rachel Corrie'nin Gazze'de karşılaştığı sahne sadece bir grup mültecinin hayatından bir kesit değildir,ulusal bir topluluk olarak bütün Filistinlilerin mevcut durumlarıdır ve Rachel bunun için direnmeye gitmişti.Bu direnişi gerçekleştiren insanlar sayılı miktarda olsa da yankıları bütün dünyaya yayılmaktadır.Geçtiğimiz altı ay içerisinde dört kıtada konferanslar verdim ve ne mutlu ki bu insanları biraraya getiren düşmânlarının insâfsız zulümlerine rağmen aydınlanma ve özgürleşme mücadelelerinden vazgeçmeyen Filistinlilerdi.

Filistin'le ilgili gerçekler ne zaman gün yüzüne çıksa gösterilen tepkiler doğal olarak Filistin'den yana olmaktadır.Bu yılki Porto Alegre küreselleşme-karşıtı toplantılarının ve Davos ile Amman görüşmelerinin ana gündemlerinde Filistin vardı.Bu toplantılar dünya çapında yapılan önemli politik spektrumlardır ve gündemlerine böyle bir konuyu almaları gerçekten dikkat çekicidir.

Ne yazık ki bu ülkede insanlar medya tarafından taraflıca hazırlanmış haber diyetine tâbi tutuluyorlar.İntihar saldırılarının dehşet verici tanımları işgâli göz ardı etmeye yetiyor.İsrail tarafından inşâ edilen 25 fit yüksekliğinde,5 fit kalınlığında ve 350 km. uzunluğundaki ayrılma duvarından ne CNN ne de diğer network kanalları bahsetti (kısaca yol haritaları anlatıldı sadece).Savaş suçları,ev yıkımları,aşağılamalar,sakat bırakmalar,psikolojik,tarımsal yıkımlar ve sivil katliamlar hiçbir zaman günlük haberlerde yer almadı.Her şey gayet rutindi.Bu nedenle Amerikalıların Araplar ve Filistinliler hakkında sınırlı bilgiye sahip olmalarına şaşırmamak gerek.Çünkü liberal soldan aşırı sağcılara kadar bütün yayın organları,Arap,Filistin ve Müslüman-karşıtı.Medyanın Irak'taki illegal ve haksız savaşa karşı gösterdiği tepkisizliğine,Irak halkına resmî izinle verilen büyük zararlara karşı takındığı sessizliğe ve yine tüm dünyada düzenlenen savaş-karşıtı eylemleri ekranlara getirmedeki isteksizliğine bakarsak,bunu rahatlıkla anlayabiliriz.

Helen Thomas dışındaki hemen hemen hiçbir gazeteci,Irak hakkında söylenen büyük yalanlar ve saptırılan gerçeklerle ilgili yayın yapma cesaretini gösteremedi.Irak her zaman askerî bir tehdit olarak sergilendi ekranlarda.Dünya Demokrasi Hareketi'nin Irak hakkında bulduğu gerçekler göz ardı edildi.Şimdilerde bu gerçekler saptırıldığı ve alâkasız bulunduğu gerekçesiyle neredeyse unutulmuş durumda.Bu sayede de propagandacı hükûmet üyeleri,ABD'nin Irak'ta yarattığı sorumsuzca ve affedilemez durumun yükünü omuzlarından atmış olmanın rahatlığını yaşıyor.Saddam Hussein herkes tarafından kötü ve zorba olarak adlandırılsa da -ki öyleydi- o Irak halkına Arap ülkeleri içinde en iyisi sayılabilecek su,elektrik,sağlık ve eğitim gibi altyapı sistemlerini sağlamayı başarmıştı.Ne yazık ki şu ânda bu hizmetlerin hiçbirisi verilmiyor.

Hiç şüphe yok ki,ABD'nde bugün medya ve hükûmetin Arap toplum,kültür,tarih ve zihniyetine karşı yürüttüğü acımasız kampanyalar pek çok kimsenin sessiz kalmasına yol açıyor.Öyle ki,ABD ve İsrail'i,yaptıkları kötü uygulamalardan ötürü eleştirdiğiniz ânda,medya tarafından anti-Semitik veya anti-Amerikan olmakla suçlanıyorsunuz.Bu nedenle;ne İsrail'in Filistin'deki silâhsız halka yaptıklarına,ne de Amerika'nın Irak'ta başlattığı illegal savaşa karşı bir tepki gösterilebiliyor.

Neanderthal yayıncıları ve oryantalist olan Bernard Lewis ve Daniel Pipes gibilerinin de Arap-karşıtı kampanyalara yaptıkları katkıları unutmamak gerek.Arapların zamanın gerisinde yaşayan,modernleşememiş,kötü kaderli insanlar olduğuna inandırıldık hepimiz.Pek çoğumuz demokrasideki yetersizliklerinden ötürü Arapların dünyada yalnız kalmaya mahkûm olduğuna ikna olmuş durumda.İşte bu yüzden her şeyin aslının ortaya çıkması ve gerçeğin propagandadan ayırt edilebilmesi için onurlu,eleştirel ve tarihsel bir düşünme eylemini harekete geçirmeliyiz.

Bugün istenmeyen rejimlerin yönetimi altındaki Arap ülkelerinin genelinde gençlerin,fundamentalist dinin en insafsız formlarına marûz kaldığını hiç kimse inkâr edemez.Ancak bu ülkelerde fikir özgürlüğünün,sivil toplum kuruluşlarının ve toplumsal hareketlerin yer almadığını söylemek;Arap toplumlarının tamamen bu rejimlerin kontrolü altında olduğunu ifade etmek sadece bir yalandan ibarettir -ki bu yalan New York Times Gazetesi'nde sık sık dile getirilmektedir.Basın kânûnlarının varlığına rağmen Amman'ın şehir merkezinde İslâmî bir gazeteye ulaşabildiğiniz gibi,komünist bir partinin gazetesine de kolaylıkla ulaşabilirsiniz.Mısır ve Lübnan'da pek çok gazete bulabilir ve içlerinde yer alan çeşitli konudaki tartışmaları takip edebilirsiniz.Ayrıca kablolu kanallarda değişik fikirlere ve baş döndüren bir çeşitliliğe yer verilmektedir.Sivil toplum örgütleri,insan haklan sendikaları ve araştırma kurumları gibi pek çok örgüt halkın değişik kesimlerine hizmet vermektedir.Özetle bu toplumlar,özgür düşünceden ve tercih hakkından yoksun değillerdir.Uygun demokrasi seviyesine ulaşmadan evvel bu konu üzerinde düşünmeli,adımlarımızı dikkatle belirlemeliyiz.

Sadece Filistin'de bile 1000'in üzerinde sivil toplum örgütü mevcut.ABD ve İsrail'in günlük haber kaynaklarındaki tahribatlarına rağmen bu örgütler,toplumun aktivite ve diriliğini muhafaza etmeyi sağlıyor.En kötü koşullarda bile Filistinliler,ne teslim oldular ne de dağıldılar.Çocuklar hâlâ okula gidiyor,doktorlar ve hemşireler hâlâ hastalarıyla ilgileniyor,erkekler ve kadınlar işlerine gidip geliyorlar.Organizasyonlar,toplantılar düzenlemeye devam ediyor.Kısacası insanlar yaşamlarını sürdürüyorlar.Ne yazık ki bu,Sharon'a ve diğer fanatik kimselere göre bir suç.Onlara göre Filistinli insanlar hapsedilmeli veya bu topraklardan ebediyen sürülmelidirler.

Askerî çözümler şu âna kadar işe yaramadı,bundan sonra da asla yaramayacak.Neden İsrail'in bunu görmesi bu kadar zor?Onların anlamasını ancak bizler sağlayabiliriz.Bunu intihar saldırılarıyla değil,mantıklı tartışmalar,toplu sivil itaatsizlikler ve organize olmuş protestolarla başarabiliriz.Burada ve her yerde yapabiliriz bunları.Özellikle Filistin'i ve Arap dünyasının genelini anlamaya çalıştığımızda konuya daha eleştirel yaklaşmalıyız.Taraflı kaynaklar -ki Bernard Lewis'in "Yanlış Giden Neydi?" adlı kitabı veya Paul Wolfowitz'in Arap ve İslâm dünyasına demokrasiyi getirme adına yaptığı bilgisizce çıkarımlar insanları yanlış bilgilendirmekten öteye gidememişlerdir.Araplar hakkında ne söylenirse söylensin onlar,dünü-bugünüyle iyi karikatürize edilememiş bir toplumun bireyleridir ve gözden kaçırılmaması gereken aktif bir dinamik de Arapların gerçek birer insan olarak,gerçek bir toplumda yaşıyor olmalarıdır.Sonu gelmeyen eleştirilere,tahriklere ve umut kırıcı sözlere rağmen adâlet için yapılan Filistin mücadelesi direnişin bir simgesi olmaya devam etmektedir.Ciddi engelleri ve zorlukları aşarak,burada ve dünyanın her yerinde Latin Amerika'da,Afrika'da,Avrupa'da,Asya'da ve Avustralya'da pek çok insan ortak bir direniş için biraraya geldi.Bu yüce bir ideal ve ahlâkî bir arayış olan eşitlik ve insan hakları talebinin en güzel örneğiydi.

Onur...Tarihçiler,antropolojistler,sosyologlar,hümanistler,onurun geçmişten bu yana her kültürde özel bir yere sahip olduğunu ifade etmişlerdir.Arapların,Amerikalılar veya Avrupalılar gibi bireyselleşemediğini,onların sevgiyi ifade etme,yakınlık,samimiyet ve anlayış gösterme gibi duygulardan yoksun olduğunu söylemek kesinlikle radikal oryantalizmin bir sonucudur.Bu bakış açısına göre,böyle özelliklere ancak Reformu,Rönesansı,Aydınlanmayı yaşamış Amerika ve Avrupa kültürü sahip olabilir.Meslektaşları arasında en terbiyesizce davranan Thomas Friedman,bu fikirleri pazarladı sık sık.Ne yazık ki bunda bazı câhil ve kendini kandıran Arap entelektüellerin de payı vardır.Bunların isimlerini burada zikretmek gereği duymuyorum ancak bu entelektüeller 11 Eylül'deki vahşeti Arap ve İslâm dünyasının diğer bütün toplumlardan daha hastalıklı olduğu ve terörizmin bu toplumlarda daha geniş bir yayılma alanı bulduğu sonucuna vararak değerlendirmişlerdir.Bunları bir kenara bıraksak bile Amerika ve Avrupa'nın yirminci yüzyıldaki en büyük vahşetlere sebep olduğunu nasıl görmezlikten gelebiliriz.Hiç şüphesiz İslâm dünyasında yaşananlar da bunun bir sonucudur.Bütün bu öznel,bilimsellikten uzak,mantıksız çıkarımların arkasında yalancı peygamber Samuel Huntington'un gölgesi yatmaktadır.O dünyanın kesin medeniyetlere ayrılacağına ve bunların sonsuza dek birbirleriyle savaşacaklarına herkesi inandırmıştır.Tersine Huntington,yaptığı bütün yorumlarda yanlış çıkmıştır.Hiçbir kültür ve medeniyet tek başına varolamaz.Aydınlanma veya bireysellik sadece tek bir kültüre ait değerler değildir ve hiçbir insan,insanoğlunun temel özelliklerinden ayrı düşünülemez.Huntington'un savunduğu saf ırkçılıkla,Afrikalıların doğuştan düşük zekâlı olduklarını,Asyalıların hizmet etmek için doğduğunu ve Avrupalıların üstün ırk olduğunu savunanlar aynı çizgide yer almaktadır.Bu,Hitler biliminin bugün Arap ve Müslümanlara yöneltilmiş bir parodisidir ve buna karşı direnirken güçlü olmalıyız.Daha inanılır ve doğal bir gerçek var ki,o da Arap ve Müslümanların da diğer bütün insanlar gibi onura ve değerlere sahip olduklarıdır.Bunu onların eşsiz kültür biçimlerinden de anlayabiliriz,ancak bizce bu özelliklerin kopyalanıp,bütün insanlara dayatılmasına gerek yoktur.

İnsanoğlunun çeşitliliği,farklı medeniyetler içindeki farklı bireysel tecrübelere,farklı stillerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.Ancak daha süper bir forma dönüştürmek adına bu yaşam tarzları bire indirgenemez.Bunlar Arap ülkelerinde bilgi ve ilerleme eksikliği var diye feryat edenlerin yutturmalarından başka bir şey değildir.Onlara göre herkes sinema,tiyatro,resim,müzik gibi kanallarla empoze edilen popüler kültüre dâhil olmak zorundadır.Artık öznel yorumlar bir kenara bırakılmalı ve Arapların gelişmiş olup olmadığı kesin verilerle kanıtlanmalı.

Bugün Arapların toplum ve kültürleriyle,kendilerini yöneten bir grup arasında büyük bir uçurum vardır.Tarihte bu yöneticiler grubuyla -krallar,generaller,sultanlar,başbakanlar- pek ilgilenilmemiştir.Ne yazık ki,onlardan hiçbiri halkının en iyisi değildi ve sonuç olarak hiçbirisi iyi bir yönetici olamadı.Bu sadece demokrasinin olmayışının bir sonucu değildir.Bu onların kendi toplumlarını dışa kapatarak,değişimden korkmalarını sağlayarak küçümsemelerinin sonucudur.Büyük patron ABD'ni sinirlendirme korkusuyla,kendi insanlarını kendi toplumlarıyla tanıştırma cesâretini bile gösteremediler.Başına geldiği insanları potansiyel varlığa sahip bir ulus olarak görmek yerine,onları kendilerinin yerini atmak isteyen potansiyel suçlular olarak görmeyi tercih ettiler.

Bush yönetiminin Almighty rehberliğindeki yeniden yapılandırma girişimlerine karşı tek bir Arap lideri bile "Biz kendi ışığımızı,kendi dinimizi rehber edindik" deme cesâretini gösteremedi mi?Tek kelime edilmedi.Irak'ın mazlûm insanları en büyük sıkıntılara lâyık görüldü.Şimdilerde herkes sıradaki ülke bizimki mi sorusunu soruyor kendi kendine ve George Bush bir Arap ülkesini haksızca yerle bir etmenin utancını Arap liderleriyle paylaşıyor.Acaba Bush'a yaptıklarını hatırlatacak kimse yok muydu?Onu her zaman gülücüklerle mi karşılamalıyız?Batı Şeria'da ve Gazze'de yapılan işgâl-karşıtı hareketlere yapılacak diplomatik,politik ve ekonomik yardım nerede?Bunun yerine yabancı başbakanlar,Filistinlilere dikkatli olmaları,vahşetten kaçınmaları ve barış görüşmelerini sürdürmeleri konusunda vaaz vermekle yetindiler.Buna rağmen Sharon'un barış görüşmeleriyle uzaktan yakından bir ilgisinin bulunmadığı gayet açıktır.Ayrılma duvarına karşı Arapların toplu bir yanıtı hiç olmadı.ABD tarafından onaylanmış birkaç klişe söz vardı sadece.

Beni hayal kırıklığına uğratan en aşağılayıcı konu ise Filistin otoritesinin,Filistin direnişiyle ilgili onurlu tavır sergilemedeki yetersizliğiydi.Abu Mazen...Kendi insanları içinde az bir politik desteğe sahip,gerilerde bir çehreydi.Bu mesleğe Arafat,İsrail ve ABD tarafından getirildi.Hiçbir seçim bölgesi yoktu,iyi bir söz ustası veya iyi bir organizatör değildi.Sadece Arafat'ın itaatkâr bir yardımcısıydı.Korkarım ki onlar Mazen'in içinde İsrail'in pazarlıklarını sürdürebilecek birisini gördüler.Mazen,Akabe'de,kendisine ait olmayan,Amerikalı bir görevli tarafından yazılmış sözleri telâffuz etmek için bulunuyor.Yahudilerin acıları hakkında uzun uzun konuşurken,kendi insanlarının direnişiyle ilgili tek bir kelime etmiyor.Nasıl böylesine hileli ve onursuzca bir rolü kabul edebildi veya nasıl onurları ve haklan için mücadele eden Filistin insanlarını unutabildi?İsrail ve ABD'nden emir çıkmıştı bir kere.İsrail,kolayca "geçici" bir Filistin devletinden bahsederken,yaptığı korkunç zararlar için,sayısız savaş suçlan için,Filistinli erkek,kadın ve çocuklara yaptığı sistematik,sadist uygulamaları için tek bir pişmânlık sözü bile etmiyordu.İtiraf etmeliyim ki bu,tamamen anlayış yoksunu bir davranıştır.Neden uzun zamandır acı çeken insanların lideri ve temsilcisi olan bir insan,bununla ilgili tek bir kelime bile edemez?Yoksa onurunu hepten yitirmiş midir?

Bunlarda şaşılacak bir şey yok.Çünkü bu Filistinli liderlerin Oslo ve Haj Amin'den bu yana takındıkları tavrın aynısıdır ve bu tavır olgunlaşamamış bir meydan okuyuş ve hüzünlü bir malzemeden öteye geçememiştir hiçbir zaman.Nasıl olur da bu liderler düşmânları tarafından yazılmış metinlere daima sadık kalabiliyorlar?Filistinli Arapların 1948'den bu yana yaşadıkları acı tecrübeler doğal olarak pek çok talebin oluşmasına neden oldu.Bizler dünyanın her yerinde yaşayan Araplar olarak,hayatımızda kültür,tarih,gelenek gibi ortak temel değerleri taşıyoruz ve hepsinden önemlisi sahip olduğumuz ortak dil sayesinde Filistinli kardeşlerimizin haklı taleplerini bütün dünyaya ulaştırabiliriz.Abdel Nasser'ın zamanından bu yana hiçbir politikacımız kendine saygılı,onurlu bir duruşu gerçekleştiremedi ve hiçbirisi,bizim kim olduğumuzu,ne istediğimizi,ne yaptığımızı ve neyi amaçladığımızı anlayamadı.

Ne olursa olsun durum değişmekte.Abu Mazen'lerin,Abu Ammar'ların rejimlerinin yerini bir gün adil liderlerinki dolduracak.En çok ümit va'dedense sıradan insanlardan oluşan aktivistler.Onların görevleri sadece masanın üzerine kâğıtları yığmak,banka hesaplan üzerinde hokkabazlık yapmak veya kendileriyle ilgilenmeleri için gazetecilere para yağdırmak değil.Onlar,genç entelektüel aktivistler ve hepsi profesyonellerden oluşuyor.Onlar günlük İsrail ataklarına rağmen toplumun ayakta kalmasını sağlayan öğretmenler,avukatlar,işçiler.İkincisi bu insanlar otoritenin sadece istikrar ve güvenlik anlamını yüklediği demokrasiyi,çoğunluğun kararına dayandırmayı hedefliyorlar.

Araplar olarak kendimize saygı duymayı,onur ve adâlet mücadelemizi anlamayı ne zaman öğrenirsek,ancak o zaman onun değerini anlayabiliriz ve yine Rachel Corrie ve onunla birlikteyken yaralanan takım arkadaşları Tom Hurndall,Brian Avery gibi pek çok insanı ancak bu sayede bizimle birlikte yürümeye ikna edebiliriz.

Ne ilginçtir ki,herkes tarafından duyulan popüler direnişlerin arkada bıraktıkları izlerle,bizim kendimiz için yaptığımız direnişin izleri çok farklıdır.Diğerleri bize,bizim kendimize gösterdiğimizden çok daha fazla saygı ve ilgi göstermekte.Bizim kendi durumumuzu iyice anlamamız gereken zaman hâlâ gelmedi mi yoksa?Artık bizi temsil edenlerin asil bir amaç için mücadele edildiğini farketmeleri gerek,çünkü özür dilenmesi veya utanılması gereken hiçbir konu yoktur ortada.Tersine insanlarının yaptıklarıyla ve kendilerini böyle onurluca temsil etmeleriyle gurur duymalıdırlar...

*Edward W. Said,"The meaning of Rachel Corrie:Of dignity and solidarity",Counter-Punch,23 Haziran 2003;"Rachel Corrie'nin onur ve direnişinin anlamı",(çev.) Tuba Çifçi Başpehlivan,Haksöz,Sayı:150/151,Eylül-Ekim 2003.

http://www.counterpunch.org/said06232003.html

https://www.haksozhaber.net/okul/rachel-corrienin-onur-ve-direnisinin-anlami-3792yy.htm

Hey gidi Dursun Abi/Ragıp Zarakolu*

"Literatür Yayıncılık" çok iyi bir iş yapıyor,Türkiye'deki kırsal gerçekliği aktaran yazarları yeniden gün ışığına çıkarıyor.

14 kitaplık "Fakir Baykurt kitaplığı","Talip Apaydın kitaplığı","Mahmut Makal kitaplığı","Samim Kocagöz kitaplığı" ve şimdi de "Dursun Akçam kitaplığı".İlk dört kitap çıktı.Gerisi gelecek sanırım.

Bizim entel dünya kırsal dünyaya ya abartılı bakar,ya da yok sayar.

"Kanlıdere'nin Kurtları","Dağların Sultanı","Kafdağının Ardı","Ucu Ucuna Yaşam".Büyük bir keyifle okumaktayım peş peşe.Özellikle "Ucu Ucuna Yaşam" ve otobiyografik kitabı "Kafdağının Ardı"nı çok sevdim.Aynı zamanda Dursun Akçam'ın kitaplarında,Türkiye kırsalının Almanya'ya yansımasını,büyük devrimci göçün yansımalarını da buluyoruz.Dursun Akçam aynı zamanda Türkiye siyâsal ve siyâsal olmayan diasporasının alaycı bir anlatıcısı.

"Devrimci","demokrat aydın" ilişkilerine dair dalga geçen iğnelemelerine bayıldım.Demokrat aydının kendisi için yazılan raporları bulması falân.

Siyâsal İslâm'ın Almanya'daki ilk mayalanmaları...

Kürt eşkiyâlığı efsanesinin Almanya'daki drama komik çöküş hikâyesini de sevdim.

Dursun Akçam'ı Ayşe Nur [Zarakolu]'dan bir yıl sonra kaybettik.2003 yılında.Birçok yazar gibi Köy Enstitüleri'nin bize kazandırdıklarından.

Ardahanlı.Türkiye'ye Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra katılan çok renkli bir bölge.Oraları bir başka Türkiye'dir.Kırk yıl Rus vilâyeti olma farklı birçok renklilik katmıştır bu coğrafyaya.

Karadeniz,Kars,Ardahan yöresi Moskovacı ya da Maocu olmayan,daha bağımsız bir sol geleneği kucaklamıştı ağırlıkla 1980 darbe öncesi.

Dursun Akçam,otobiyografisinde bir Kürt damara (anne tarafı) ve Ahıska Türkleri (baba tarafı) damarına sahip olduğunu yazıyor.

Bölgede Azeri etkisi de vardır.Ermeni damarın kesilip atıldığını belirtmeye gerek yok.

Yöre dilinin Dursun Akçam'ın kitaplarına yansımasını seviyorum.Daha özel kılıyor kitaplarını.

Ve onun alaycı bakışını.Bu Almanya'daki Türkiyelileri de yansıtıyor.

Dursun Akçam 36 aydın olarak yasal sorumluluğu üstlendiğimiz "Demokrat" gazetesinin imtiyâz sahibi ve başyazarıydı.Ona "patron" diye takılırdım.Ama ne patron!Sıkıysa "devrimcilere" patronluk tasla!

12 Mart 1971 darbe haberi,vallahi nâzik bir biçimde önceden geldi.11 Mart'ta ertesi gün darbe olacağını biliyorduk.Soğukkanlılıkla son nüshamızı hazırladık.Manşet:"Ankara'da darbe bekleniyor".

11 Eylül 1980'de Dursun Akçam İzmir'den Almanya yollarına koyuldu.

Alt sayfanın başlığını da ben atmıştım."Salvador'da halk barikatlarda".

Yani beklentimiz bu.Ertesi gün barikat ara ki bul.

Fatsa'daki testten cesâret almıştı cunta.

Buna rağmen daha fazla direniş bekliyordu Cunta.Ve DİSK'in ilân edeceği genel grevi!

Sonra,Almanya'da Marx'ın "Manifesto"da anlattığına benzer bir durum.Ortalık,şefler,sorumlular,aydınlarla kaynıyor.Bunları da cesur bir biçimde tiye alıyor Dursun Akçam.

Ama Türkiye'de "biz direniş komitesiyiz" diye inisiyatif alan,1980'lerin ortalarına kadar kırsal da bile dayanan insanlar vardı.

Bunlardan biri de Dursun Akçam'ın,eşi,Perihan Akçam'dı.(1)

Vallahi anneleri,eşleri,kızları "devrimciler"den daha direnişçi daha dik duruşlu çıktı dersem kimse alınmasın.

1980 öncesinin solu biraz "maço"ydu dersem de kimse alınmasın.

Perihan Akçam'ın eşi Dursun ve oğlu Taner(2) sürgünde,Cahit(3) ise hapiste idi.

Dursun Akçam'ın bizim gibi kalma şansını deneme alternatifi yoktu.

DY Masası onu DY ile aydınlar arasındaki ilişkide kilit isim olarak görüyordu.

"Demokrat" gazetesinin kültür servisi ise,"maçoluğa" karşı yükselen kadın sesinin merkezi oldu.

Kenan Kocatürk'e ve Alper Akçam(4)'a bu kitaplığın hayata geçmesi için harcadıkları çabadan dolayı teşekkür.

Akçam ailesinin çalışmalarına bakılınca Türkiye Cumhuriyeti'nin Köy Enstitüleri'ni niye kapattığı daha iyi anlaşılıyor...

***

1-Perihan Akçam,"Onca Çileden Sonra" (İstanbul:Alan Yayıncılık,1992.)

2-Taner Akçam,1980'lerin ortasında siyâsal çalışmadan çekildi,araştırmacılığa yöneldi,Türkiye'de devlet şiddetinin tarihinden soykırım araştırmacılığına geçerek birçok araştırmaya imzasını attı.

3-Cahit Akçam,Veli Sevil ile birlikte "Tarihle Söyleşiler" (Ankara:Özgür Açılım,Açılım Araştırma Belgeleme Filmcilik,2014-2015) başlığı altında sözlü çalışmalar yürüttü."Onların Anısına (Ankara:İzdüşen Yayıncılık,2017) başlıklı,faşist terörün kurbânlarına ilişkin çalışmayı yürüten ekipte yer aldı.Sağlık yardımına ihtiyâç duyan eski devrimcilerle dayanışma organize etti."Unutturulanlar" (

Ankara:Özgür Açılım,Açılım Araştırma Belgeleme Filmcilik,2007) başlıklı bir belgesel dizisi başlattı.

4-Ailenin bir başka yazar oğlu ise,Dr.Alper Akçam.Onun da şu kitapları var:"Geçmiş Bir Zamandı (Ankara:Abis Yayınları,2009);"Dilin Dört Atlısı:Vüs'at O. Bener,Bilge Karasu,Leylâ Erbil,Oğuz Atay'dan,Türkçe'ye Armağanlar" (İstanbul:Tekin Yayınevi,2016);"Munise" (Ankara:Abis Yayınları,2017);"Kiraz" (İstanbul:Literatür Yayıncılık,2020);"Aslan Asker Arslan" (Ankara:Abis Yayınları,2018);"Eğer" (İstanbul:Tekin Yayınevi,2015);"Son Balık",(Ankara:Abis Yayınları,2018);"Dillerine Kurban:Orhan Kemal'de Diyalojik Perspektif" (İstanbul:Tekin Yayınevi,2014);"Sığıntı" (Ankara:Abis Yayınları,2017);"Karnaval ve Türk romanı" (Ankara:Ürün Yayınları,2006) ve bazı çocuk kitapları.

*Ragıp Zarakolu,Hey gidi Dursun Abi,Evrensel,9 Mart 2021.

https://www.evrensel.net/yazi/88305/hey-gidi-dursun-abi

Harputlu bir Ermeni'den Mustafa Kemal'e mektup/Hüsnü Gürbey&Mahsuni Gül*

Hüsnü Gürbey ve Mahsuni Gül,83 yıldır devlet arşivinde bulunan çok ilginç bir belgeye ulaştı.1937 sonlarında,B.G. Karapetyan isimli bir Harputlu Ermeni,Mustafa Kemal'e bir mektup yazmış.Karapetyan mektubunda 1909'dan 1915'e Ermenilerin başına gelenlere dair gelişmeleri sıralıyor,bunların analizini yapıyor ve Türkiye için tüm halkların özgürlük taleplerine yanıt verecek yeni bir yapı öneriyor.

Cumhurbaşkanlığı Arşivi;"CA:01019578/648214" kayıt numarasında bulunan bir belge/mektup,Elazığ Ermenilerinden B.G. Karabetyan imzasıyla Mustafa Kemal Paşa'ya gönderilmiştir.Mektubun orijinali Ermenice'dir.Elimizdeki nüshası Türkçe'ye çevrilmiş hâli olup tarihsizdir,sadece ek'in sonunda kırmızı kalemle,19 Ocak 1938 tarihi yazılıdır.Mektup;aslı ve bir ek'den mürekkeptir.Ek,Hatay [Aleksandretta] olaylarından dolayı yazıldığı için mektup tarihi de yaklaşık 1937-1938 tarihleri olarak tahmin edilmektedir ki,kırmızı kalemle yazıldığı belirtilen tarihe de denk düşmektedir.

Mektupta;"Gayri-Türk unsurlara karşı hâlen saltanat istibdadı günlerindeki istisgâr (küçük görme) ve istihkar (aşağılama) sistemi tatbik olunuyor" dendikten sonra,"Saltanat devrinde gayri-Türkler memleket dâhilinde hiç olmazsa dinî ve kısmen de kültürel sahalarda serbestiye nail oluyorlardı.Hâlbuki müterakki ve ileri fikirli sizlerin gününde memleketin gayri-Türk evlâtları bu iptidai haklardan da mahrûm edilmektedirler" denilerek,ilerici olduğu ileri sürülen Cumhuriyet yönetiminin,aslında Osmanlı yönetiminin de gerisine düştüğü açıkça öne sürülüyor.

Mektupta,Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilgisinden ve devletin dağılmasından,dışarıdan yönlendirilen acemi yöneticilerin (dirijanlarının/bürokratların) Tanrı tanımazların (hotperestlik) vatandaşlarına (gayri-Türk'e) karşı duydukları düşmânlığın neden olduğu belirtiliyor.Oysa yazara göre halk arasında "Fark gözetmek cehâlettir".Yazar şöyle devam ediyor:"Ülkelere ve milletlere hâkim oldunuz fakat onları devlete bağlamak,bend etmek dirayet ve kiyasetinden mahrûmdunuz."

Yazar bir kıyaslama da yapıyor ve sözü 1915'e getiriyor."Avrupalılar işgâl ettikleri eski Osmanlı toprakları üzerinde yaşayan halklara baskı yapmak yerine,onların demokratik haklarına saygı göstererek,birbirleriyle kaynaşma yolunu seçtiler.Oysa sizler daha,dün,Ermenileri katliam ettiniz,kalanlarını da dünyanın dört tarafına dağıtarak himâyesiz,serseri ve vatansız bir hâle soktunuz.Memleket içerisinde kalanları da şahsî ve millî haklarından mahrûm ederek esire çevirdiniz."

Yazara göre "Sorun demokratik hak ve özgürlükten yoksun bir devlet anlayışından kaynaklanmaktadır,bu anlayışı çözemediğiniz sürece de,yabancılar sizlerin içişlerinizi karıştırmaya devam edecektir.Çürük temel üzerine kurulan bir devlet,ne ilerleyebilir ve ne de kalıcı (payidar) olur.Türkiye'yi bugün de bu zaviyeden tetkik ettiğimizde yine bazı hilekâr ve suikastçı devletlerin sözlerine kapılarak yanlış bir yoldan yürüdüğünü ve yine eski mağrur ve tehditkâr politikayı takip ettiğini görmekteyiz."

Yazar bu ve buna benzer pek çok uyarıda bulunuyor ve ABD Anayasası'nı olumlu bir örnek olarak gösteriyor.Sözü fazla uzatmadan sizleri bu önemli ve çarpıcı mektupla baş başa bırakıyoruz.

Not:Orijinal dilini bozmamak için mektuba çok az müdahale edilmiştir.(Hüsnü Gürbey&Mahsuni Gül)

***

"Muhterem Mustafa Kemal Paşa;

Fikirlerimi Türkçe olarak beyân edemediğime müteessirim.Ancak bunları,size gereği gibi tercüme edebilecek iyi Türkçe bilen bir Emeni'nin kolaylıkla bulunacağından emin olarak mecburen Ermenice yazıyorum.Yurdumuz üzerinden geçen zulüm ve felâket günleri geçeli yirmi sene olduğu hâlde dâhili ve harici politikamızdaki terakki bakımından henüz mahsus ve ümit verici bir değişiklik göremedim.

Gayri-Türk unsurlara karşı hâlen saltanat istibdadı günlerindeki istisgâr ve istihkar sistemi tatbik olunuyor.Saltanat devrinde gayri-Türkler memleket dâhilinde hiç olmazsa dinî ve kısmen de kültürel sahalarda serbestiye nail oluyorlardı.Hâlbuki müterakki ve ileri fikirli sizlerin gününde memleketin gayri-Türk evlâtları bu iptidai haklardan da mahrûm edilmektedirler.

Din,bir milletin rûhundan hiçbir zecri vasıta ile koparılamayan rûhu teselli ve nezahetin yegâne amilidir ve onu zecri hiçbir tedbir ve vasıta,bir milletin kalbinden söküp atamaz.Din,hakiki manâsıyla bir milletin veya halkın mânevî ve ahlâkî miyarını (ölçüt) gösteren tek vasıta,vicdânî duyguların yükselişini ve mukaddesatı temin eden yegâne amildir ve eğer riyakâr din adamlarının taassup ve istismârlarından masuniyeti temin edilirse (korunursa) beşeriyetin önünde doğru ve insanları birbirleriyle samimi münasebete ulaştıran hakiki ve mutlak bir terakki yolu açılmış olur.

Hakiki bir din iman ve telâkkisi mevcut olmaması ahlâksızlık ve riyakârlıktan başka bir netice veremez.İnsan nâmı verilen mahlûka,milletleri her sahada birbirlerile mütekabil münasebata sevk ve terakki yoluna imale eden mevzuata riayet mecburiyetini tahmil eden vicdân duygusudur,vicdân duygusunun ehemmiyetini ve rolünü kavrayan ve onun lüzumuna kani olan fertlerden teşekkül edecek bir millet veya bir devlet,kemiyet itibariyle ne kadar küçük olursa olsun onu dâhilden ve hariçten kimse mağlup edemez.Kuvvet ve kudret,bir memleket dâhilinde doğan ve gelişen muhtelif milletlerin mütekabil münasebatının doğruluk ve samimiyet prensiplerine müstenit (istinat eden) idâre tarzından husule gelir.Bu olmadıkça,her şey kendini beğenmek ve kendini aldatmaktır.

İstanbul'un zabtından ve muzaffer ordularının ricatından sonra,Türkiye'nin içine kemirici bir kurt girdi,haşmet ve nüfuzunu tamamen kaybetti.Türkiye'nin,büyük fedakârlıklarla elde ettiği birçok memleketleri kaybetmesine sebep,bu meziyetlerden mahrûm kalmasıdır.

Maziden sarfınazar,günümüzde vukua gelen zayiatı ve bunların sebeplerini bir az tetkik edelim:Bütün bu zayiat,hattâ son harp esnasındakiler bile,hep Türkiye dirijanlarının (bürokratların/yöneticilerin) politika işlerindeki acemiliklerinin,vicdân ve ahlâk sukutunun,ihtiras ve hotperestlik ve ecnebi düşmânlığı gibi geri düşüncelerin neticesidir.Sonu tekrar geriye dönmek olan bu hâlin,hâlen de yine aynı his ve şevk ile ileri götürülmesine çalışılıyor.

Bir dirijan,elindeki imtiyâz ve salâhiyetlerle idâresi altındakilere müsavat temininde ihmâl gösterirse,onlarla beraber kendisi de mutazarrır (zarar görmüş) olur.Bir devlet,ancak idâre ettiği unsurları tefriksiz (ayrımsız) takip ve teşrik ettiği,kânûn karşısında onları müsavi (eşit) tuttuğu ve onların içtimâî haklarına hürmet ettiği,kendi şerefine onları da iştirak ettirdiği takdirde fedakârlıkla elde ettiği nüfuz ve şeref kökleşir,genişler,büyür,yükselir ve ebedîleşir.Fark gözetmek cehâlettir.Bütün eserleri,maksatları,ümitleri,tasavvurları ve istikbâli bilgisizce yıkan bir amildir.Viyana ricatinden sonra devleti sukuttan sukuta sevkeden sebep bizzat bu tefrik politikası olmuştur.

'Ermeni Katliamı'nın sebebi ne idi?'

Ülkelere ve milletlere hâkim oldunuz fakat onları devlete bağlamak,bend etmek dirayet ve kiyasetinden mahrûmdunuz.Gizli ve aleni surette yapılan zulümler,yağmalar,katliamlar,müsadereler ve haksızlıkların,bittabi şiddetli bir hoşnutsuzluğa,nefret,kin ve husumet ve nihayet isyân husule getirerek,hiç yoktan düşmânlıklara,İmparatorluğun zaaf ve fakra düşmesine,budanmasına ve nihayet ölümüne sebep olacağı şüphesizdi.

Bu son harpte bile,birçok devletlerin bu bakir memleketi yutmak için iştihalarını biledikleri ve kat'i projeler hazırladıkları sırada,siz bilhassa Ermenilere karşı tarihte misli görülmemiş katliamlarla tehciri tertip ettiniz.Bunun sebebi ne idi?Çünkü siz,Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğu'na karşı sadık olmadıkları kanaatinde bulunuyordunuz.

Bu suikastı tertip eden devletler arasında eğer birbiriyle kruvazıman (çelişen) yapan menfaatler zuhur etmese idi,bugünkü Türkiye de hâlen mevcut olmayacaktı.Fakat korkarım ki,o devletlerin birbirine zıt olan menfaatleri bir gün birbirine uygun bir şekilde sıralanacak ve Türkiye de artık yeniden devlet hayatı yaşamak fırsatından mahrûm kalacaktır.Devletlerin gösterdikleri bu imhâl,kendi iştihalarının ve ilerlemiş menfaatlerinin tezat ve ihtilâfı neticesinden başka bir şey değildir.

En serkeş ve isyânkâr bir unsur olan Ermenileri tehcir ve katliam etmekle onların hakkını da kendileriyle beraber ortadan kaldırdığınızı zannetmeyin.Avrupa devletleri bir gün tam bir anlaşma ile maksatlarını tahakkuk ettirmek için size yine birkaç Kürt veya Ermeni'yi katliam etmek fırsatını vereceklerdir.Suriye,Irak ve Filistin'in ziyanı henüz pek yenidir.Bu memleketler ve bunlar gibi daha birçokları Avrupa devletleri tarafından zaptedilmiştir.Avrupalılar ana vatanlarından çok uzak olan bu yerleri nasıl,hangi kuvvetle,hangi sistemle idâre ediyorlar?Katliam ve yağma ile mi?Yoksa başka vasıtalarla mı?Bittabi ilk zamanlarda yeni hükûmet ile tebaası arasında çarpışmalar oluyordu.Fakat zaman geçtikçe sarfolunan mesai neticesinde iki taraf da birbirine yakınlaşmak ve anlaşmak ve birbirlerini mütekabilen tetkik etmek suretiyle her iki taraf da karşısındakinin talep ve haklarını takdir ederek mütekabil menfaatlerin imtizacile (uyumlu hâle gelmesi) birbirlerine bağlanmakta ve böylece yaşamakta ve terakkiyat sahasında ilerlemektedirler.

'Fakat siz hâlâ...'

Fakat siz,hâlen bugüne kadar idâreniz altında yaşayan muhtelif milletlerin mevcudiyet haklarını kavrayamadınız.Siz hâlen bugüne kadar da aranızdaki ve hariçteki Ermenileri keserek imhâ etmek için muhtelif vesileler ve fırsatlar aramakta,onların mâllarını zaptetmekte ve mekteplerini ve dinî müesseselerini kapatmakta ve hattâ mezârlıklarına bile müdahale etmektesiniz.

Dün,Ermenileri katliam ettiniz,kalanlarını da dünyanın dört tarafına dağıtarak himâyesiz,serseri ve vatansız bir hâle soktunuz.Memleket içerisinde kalanları da şahsî ve millî haklarından mahrûm ederek esire çevirdiniz.Onlar bu suretle memleketin umûmî inkişaf ve terakkisinden istifade edemedikleri gibi bu terakki ve inkişafa hizmet vazifesinden de geri kalmaktadırlar.

Onları her türlü (......... okunamadı) sevkeden sizin gururunuzun verdiği korkudur.Siz,zeki ve müdebbir önderler,Ermenilerin de kendilerini memleketin öz evlâdı sıfatıyla Türkiye'de Türkler kadar ve hattâ daha fazla bile hak sahibi görmekte olduklarını düşünmeli ve takdir etmelisiniz.

Ermeni isyânkârmış,Ermeni Hristiyanmış,ihtilâl çıkarmış,hürriyet istemiş,Kürt başka tarikattan imiş,vahşi imiş,serkeş imiş,Türk Muhammed dininden imiş,Müslüman imiş,katliamcı imiş,şu imiş bu imiş,mademki hepsi bir vatanın evlâtlarıdırlar ve hepsi de o vatana aynı sarsılmaz ve çözülmez bağlarla,aynı unutulmaz hatıralarla ve aynı hak ve salâhiyetlerle bağlıdırlar...Şu hâlde bu hak ve salâhiyetlerden ben niçin komşum olan Türk kadar istifade edemiyeyim?Bu farkı,bu ayrılığı kim ihdas etti?Şüphesiz hüküm süren câhilane zihniyet ve gayra husumet illeti değil mi?Eğer Ermeni'nin mevcudiyetini tehdit eden tehlike olmasaydı;onun da isyân ve ihtilâle başvurmasına ve kendisini feda etmesine bir sebep yoktu.

Siz de ve biz de biliriz ki boyun eğilmesi esaretten daha ağır şartlar ve sebepler vardı.Ermeni,bir insan ve vatanın bir evlâdı sıfatıyla hissemize düşen müsavi hakkı istedi,Türk ise câhilane bir şekilde silâhla,tehditle vurarak,keserek ve en gayri-insanî tedbirleri bile esirgememek suretiyle mukabele etti.Eğer siz,hâkim Türk unsuru,vaziyeti kavramış olsaydınız,ne siz ecnebi amillere alet olurdunuz ve ne de biz ümitsizliğe düşerek başkalarının sözlerine inanıp kendimizi akıntıya kaptırırdık.Eğer siz bizim vaziyetimizi kavramış,kânûnu samimiyetle tatbik ve adâleti seyanen tevzi etmiş ve bize diğer devletlerin kendi tebaalarına verdikleri hakları vermiş olsaydınız biz de onlar gibi ilerler,inkişaf eder ve medeniyetin zirvesine yükselirdik.

'Amerika ne yapıyor?'

Amerika bugün 49 cumhuriyetten mürekkep ve 150 milyon nüfusu olup bu birleşik cumhuriyetler dünya üzerindeki türlü türlü milletlere mensup anasırdan (unsurdan) mürekkep olduğuna göre âdetâ başlı başına bir dünyadır.Böyle olduğu hâlde bu birleşik cumhuriyetlerden müteşekkil ve henüz 150 senelik bir mazisi olan Amerika bugün dünyanın en kuvvetli ve en müterakki bir memleketidir.Bu memleketin böyle dev adımlarla terakkisindeki amil nedir ?İstibdadın kırbacı mı?Süngü mü?Katliam mı?Şüphesiz bunlardan hiçbiri değil.Bu amil,birleşik hükûmetleri birbirlerine sarsılmaz bağlarla bağlayan anayasadır.Anayasa Amerika'da yalnız vatandaşlara değil,vatandaş olmayanlara bile misli görülmemiş imtiyâzlardan istifade,terakki ve para kazanmak hak ve imkânları bahşetmiş ve bu suretle her fedakârlığa katlanan,emsalsiz metin bir millet yaratmıştır.

Niçin aynı serbesti başka memleketlerde hüküm sürmesin?Çünkü onlar kendi tebaaları olan halktan,Amerika'nın kendi halkına kayıtsız ve şartsız olarak bahşettiği hakları esirgemektedirler.Türkiye de,tam ve kâmil hürriyetin,istiklâlin,terakki ve inkişafın yegâne şartının,idâresi altında yaşayan muhtelif millet ve unsurların her sahada haklarının tanınmasından ibaret bulunduğunu bilmelidir.

Herhangi bir devlet sevki ihtirasla bu memleketin (ABD'ni kasdediliyor) hürriyetini ihlâle kalkışmak cesâretini gösterecek olsa,emin olunuz ki bütün halk şimdiye kadar altına topladığı ekseriyet ve ekalliyet unsurlarına ve memlekette yaşayan bütün milletlere karşı hiçbir fark gözetmemiş olan Amerikan bayrağını tek bir fert gibi ve hayatı pahasına müdafaa edecektir.Çünkü o,hepsini öz evlât olarak kabul etmiştir ve onlar da bilmukabele onu.

'Türkiye bu muameleyi gösterdi mi?'

Türkiye,yüzlerce seneye baliğ olan hâkimiyeti müddetince hudutları içerisinde yaşayan,doğan ve gelişen küçük veya büyük herhangi bir millete böyle hürriyetperverce bir muamele göstermiş midir?Asla!Bunun sebebi nedir?Çünkü o her hakkı kendisine hasretmiş ve başkalarının hakkını tanımak istememiş ve bundan dolayı da memleketimiz daima korku ve endişe içerisinde yaşamış,isyânlara sahne olmuş ve birçok aksamını kaybetmiştir.

Çürük temel üzerine kurulan bir devlet,ne ilerleyebilir ve ne de payidar olur.Türkiye'yi bugün de bu zaviyeden tetkik ettiğimizde yine bazı hilekâr ve suikastçı devletlerin sözlerine kapılarak yanlış bir yoldan yürüdüğünü ve yine eski mağrur ve tehditkâr politikayı takip ettiğini görmekteyiz.

Hudutlarınızı genişletmek istiyorsunuz.Hâlbuki elinizdeki toprakların hâli,gayri-meskûn ve perişan bir vaziyette.Bu hususta artık teferruata girişmek istemiyorum.Çünkü uzun sürecek.Siz bilmelisiniz ki;Türkiye'de yaşayan bütün milletler,Türk,Ermeni,Kürt,Yahudi,Êzîdî vesaire gibi bütün toplu kuvvetler,memleketin granitten birer temel taşlarıdır.Memlekete hükmeden fert veya cemiyet bu temel taşlarından herhangi birini hakir görür ve onların toplu kuvvetine dayanmaz ve hâkimiyetinin esaslarını bunlara istinat ettirmek dirayetini göstermezse,ömrü on sene,yirmi sene,yüz sene ne olursa olsun fakat neticede behemehal yıkılmağa mahkûmdur.Sırbistan,Romanya,Bulgaristan velhasıl bütün Balkanlar,Suriye,Irak,Mısır,Tunus,Trablus,Kıbrıs vesaire hepsi memleketin küçük büyük birer temel taşları idiler.Bunları idâre edenler tedbirsizlik,basiretsizliklerile devletçilik ve idârecilik kabiliyetinden mahrûmiyet ve alaturka siyâsetle bu memleketlerde zulüm ve tazyik yapıp Türk devletinin temelini sarstılar ve böylece bu yerleri başka devletlere kaptırdılar.Son bir asırlık medeniyet devresinde sizin elinize geçen fırsatlar eğer Ermenilerin eline geçmiş olsaydı,emin olunuz bütün terakki sahalarında sizin gösterdiğiniz kabiliyetsizliğe mukabil tamamen aksi bir netice elde eder ve memleket yani siz ve biz şimdi Amerika Birleşik Devletleri'nde olduğu gibi yaşardık.Yani birleşik hükûmetlerden mürekkep bir Türkiye.

Sinesinde yaşayan Ermeni gibi işgüzarlık,yaratıcılık vasıfları çalışma ve ilerleme sahalarındaki delilleriyle tebarüz etmiş ve eserleri asırların derinliklerinden bile parlayarak kendini dünyaya tanıtmış bir milleti yıkmak,öldürmek,imhâ etmek cehâletini gösteren devlet nasıl bir devlettir?İşte bunu Türk yaptı ve hâlen de yapıyor.

'Amerika gibi birleşik bir devlet niye olmasın?'

Demokratik hükûmetlerin tebaaları olan milletlere karşı tatbik ettikleri usulleri,siz Türk dirijanları tatbik edecek kudret ve dirayetten mahrûm mu idiniz?Müstakil bir Suriye,bir Filistin,bir Arabistan bugün başka devletlerin mandası altında bulunacaklarına Ermenistan ve Kürdistan da dâhil olduğu hâlde hepsi birer müstakil mıntıka hâlinde Türk devletinin ayrılmaz birer cüz'ünü teşkil edemezler miydi?Niçin bütün bu memleketler birer halka gibi birbirlerine bağlanarak çelik metanetinde ve Amerika tarzında birleşik bir devlet teşkil edemesinler?Meşrûtiyet'in ilânından evvel Ermeni muhariplerin teşkilâtı olan Taşnaktsutyun ile Türk münevver unsurlarının giriştikleri temas ve müzakerelerin muvaffakiyetle tecellisi ve bunun kat'i neticesi hatırımdadır.Bu birleşik kuvvet karşısında Abdülhamid gibi müstebit bir hükümdar bile dayanamayarak teslim olmaktan başka çare bulamamıştır.Bu suretle senelerden beri tahayyül olunan şey tahakkuk etmiş ve büyük sevinç tezâhürlerine,kardeşçe kucaklaşmalara,istikbâle ait iyi ümitlere ve tam bir hürriyet temennilerine vesile olmuştu.Fakat henüz bu ulvi gaye memleketin en ücra köşelerine kadar yayıldığı bir sırada genç Türklerin tertip ettikleri Kilikya Katliamı,her türlü ümidi kırdı,insanları yine inkisara uğrattı ve emniyetsizlik elim bir hakikat olarak tekrar hüküm sürmeye başladı.

'1908 ve Kilikya Katliamı'

Türk önderleri,siyâsî sahadaki terakkilerinin derece ve miyarını bu katliam ile gösterdiler.Kıskançlık bunların rûhundan zail olmamış,ancak kudurmuş bir kaplan gibi yine parçalamak,yine kan emmek vahşi sevki tabiîsi tekrar uyanmak üzere sinmiş ve uyuşmuş idi.Büyük ve küçük Türk önderlerinin fırtınalı kafalarında mantık asla yer tutmamış ve onların dinî ve millî taassupları karşılarındakileri yüksek görmelerine ve onların da meziyetlerini tam manâsıyla takdir ve hürmet etmelerine müsaade etmemiştir.(Ermeni,serbest bırakıldığı takdirde birkaç sene içinde Türkiye'nin bütün siyâsî ve iktisadî kuvvetlerini ele geçirir ve ondan sonra Türk Ermeni'nin uşağı vaziyetine girermiş vesaire) siz,bu câhilane kanaatle katliamdan başka tedbirler düşünmeyi fuzuli bir meşgale addederek süngüye ve kuvvete müracaatla bütün ümit ve hayalleri yıkıp söndürdünüz.Memleket evlâtlarından bir kısmının rekabete kabiliyetli olması sizin gurur ve memnuniyetinizi mucip olacak ve sizi de gıpta ile aynı şevk ve hevesle çalışmaya sevkedecek yerde hasede kapılarak sağı solu baltalayıp yıktınız,harap ettiniz.İşte Türk vatandaşlarımızın rehber ittihaz ettikleri kanaat bu oldu.Türk milletinin önderleri de halkın taassubunu tahrik ve onu şuursuz bir kütle hâlinde sevk ve idâre edeceklerine terakki ve inkişaf yoluna imaleye çalışsaydılar,Türk milleti de diğer milletler gibi terakki edebilirdi.

Katliam yapmaya alışmış olan alelumûm Türk halkını takbih (ayıplama) ve tecrim (suçlama) etmiyorum.Kabahat onlarda değil,onları dirije (yönlendiren) eden unsurlardadır.Eğer Türkler işgüzarlık,çalışmak ve ilerlemek hassa ve kabiliyetlerini kaybetmişlerse,kabahat onların değil,asırlardan beri dinî taassup sihiriyle onların şuur,muhakeme ve teşebbüs kudret ve kabiliyetlerini de körletmiş ve vahşi sevki tabiîlerle hareket eden şuursuz bir kütle hâline sokmuş olan önderlerindir.Türk halkı hâlen de bu acınacak zihniyet ve haleti rûhiyeden kendini kurtaramamıştır.Biraz mamûr kalan yerleri de harabeye çevirmek için dünkü Ermeni yerine bu gün de Kürt'ü katliam etmektedir.

Faziletkârane bir ricat müstakbel Türkiye'nin en şerefli bir sayfasını teşkil edecektir.Yani fikirler ve bilhassa hâkim olan fikirler ciddileşir,gururdan vazgeçer,zamana uygun olarak düşünür,memleketi imarda amil olan bütün asli unsurlar arasında tabiatın uygunluğunu temin eder,yükseliş ve terakki yoluna girerek hakiki medeniyetin zirvesine doğru ileriler ve yükselirse o zaman türlü nefret ve intikam duyguları,her türlü suikast teşebbüsleri akamet ve zevale uğrar.İşte yürünecek yol bu yoldur.Ermenilere,Kürtlere ve memleket içerisindeki bütün unsurlara,her türlü desiseden ve gizli hesap ve politika oyunlarından ari olarak muhtariyet veriniz.Ancak o zaman kuvvetli ve Amerika Birleşik Devletleri gibi korkusuz ve atisi emin hakiki bir Türkiye vücut bulacaktır.

Cevabınıza intizarla samimi saygılarımı sunan:(bir Harputlu)

B.G. Karabetyan

***

Mektuba ek:İskenderun meselesi

Son zamanlarda İskenderun meselesi münasebeti ile ortaya attığınız davânın Ermeniler tarafından hüsnü kabul edilmemesi sizi müteessir etmiştir ve bundan dolayı da İstanbul gazetelerinden bazıları Türkiye haricindeki Ermeniler aleyhine tehditler savurmaktadırlar.

Türkiye haricindeki herhangi bir Ermeni kütlesini,sizin gösterdiğiniz yalandan sevgi politikasına muarız bulunduğundan dolayı tecrim mi ediyorsunuz?Eğer,gösterdiğiniz politika yalan değilse bunu takip eden tehditlerin manâsı nedir?

Hududun öte tarafında yaşayanların kalbinde henüz korku ve dehşetin hatırası o kadar tazedir ki;sevgililerini,her şeylerini ve bütün mukaddesatlarını kaybeden bu insanlardan bu kadar kolaylıkla kayıtsız ve şartsız bir itimat bekleyemezsiniz.İtimat telkini sözle değil ancak iş ve delil ile mümkün olur.

Siz bugün,bizlerin yani yeniden hayata giren Ermenilerin klişelerini kapatmak ve bunlara ait akarları kendinize mâl etmek,mekteplerinin idamesini imkânsız bir hâle getirmek ve her şeylerini zabt,hattâ dillerini ve adlarını dahi değiştirmeye icbar etmek suretleriyle en iptidai haklarını bile ihlâl yolunda olanca kuvvet ve gayretinizle çalıştığınız hâlde,diğer taraftan da müsavat esasına müsteniden herkesin hakkına riayet etmekte olduğunuza âlemi inandırarak dünyanın gözünü boyamak istiyorsunuz.Vakıa kötü maksatlarını tahakkuk ettirmek peşinde bulunan bazı ecnebi devletlerin resmî heyetleri feryat eden hakikatler karşısında kulaklarını tıkamakta ve hattâ sizin terakkiyatınıza da inanmış gibi görünmekte iseler de,bizi samimiyetinize inandırabileceğinizi ve ümit telkin edebileceğinizi asla hatırınızdan geçirmeyiniz.

Velhasıl,eğer siz memleketin dâhil ve hariçteki evlâtlarına kanaatlarını değiştirtmek ve onlara yakın bir istikbâlde hakiki bir hürriyete kavuşacakları ümidini vermek istiyorsanız,yukarıda da kaydettiğim gibi memleket dâhilindeki bütün milletlere şamil bir esas dâhilinde derhâl muhtariyet usulünü tatbike tevessül etmelisiniz.

Devleti,ancak o zaman alnı açık,her türlü riyakârlıktan ve fena maksatlardan uzak hakiki bir devlet şekline sokabilir ve onu büyütmek,genişletmek fikir ve emellerini hudutlardan ötedekilere de kendiliğinden aşılıyabilirsiniz ve bu suretle her tarafta benimsenen bu umûmî emel,sağlam temellere sarsılmaz mesnetlere dayanarak tahakkuk eder.Bu samimi yazılarım,belki sizce ve sizinkilerce biraz ağır görülecek,fakat ben bir müşahid,bir mütetebbi (araştıran) ve bir muakkip (takip eden) sıfatıyla,milletlerin terakkisi için bundan başka bir yol görmüyorum ve diğer milletler de (bittabi müterakki milletleri kasdediyorum) bu son yoldan yürümüşler ve her sahada muvaffakiyetlerinden emin ve rakipsiz yürümektedirler.Zaten bundan başka da çıkar yol yoktur.Cebir ve huşunet yıkıcıdır.Fakat garezsiz ve makûl bir rekabetin hemahenk kuvveti,yapıcı,yaratıcı ve şenlendiricidir ve umûmun şeref ve muvaffakiyetini ifade eder.Tarih,bizim ve bütün dünyanın hocasıdır.Her kim bu hocanın ve tabiat kânûnlarının zıt ve hilâfına hareket ederse kendisi mutazarrır olur (zarar görür) ve her kim kânûn ve nizâmlarını onun işaret ettiği esasa istinat ettirir ve onun bahşettiği müsavi (eşit) hakları herkese adilane tevzi ederse o yaşar.Gerek Ermenilerin ve gerek diğer milletlerin;mekteplerini,kiliselerini,dillerini,âdet ve ananelerini ve kabiliyetlerini,ferdî veya içtimâî vasıf ve meziyetlerini (bir kelime okunamamıştır) Türkiye kurtaracak ve her şeyi Türkleştirecek değildir.Bilakis onlara tam ve mutlak bir hürriyet verilmek suretiyle kuvvetli ve müttehid (birleşmiş) bir Türkiye,tahayyül ettiği hudutlar içerisinde bütün unsurların müşterek mesaisiyle ve dürüst bir siyâsetin dürüst tatbikatıyla,müşterek ve toplu hukûkî bir varlık olarak ebediyen payidar olacaktır.Bütün bunları kavramak ve tatbik etmek zekâ ve basiretini gösterebilecek misiniz?Bilmem,fakat siz,politika adamları,siyâset gözlüğünüzü değiştirir ve tabiatın size verdiği tabiî gözlerle tarihin seyrini tetkik ederseniz,bu dirayeti gösterirsiniz.

Saygılarımla..."

***

Agos'un notu

Mektubun İskenderun sancağının Türkiye sınırlarına dâhil edilmesi çalışmalarının yürütüldüğü 1938'lerde yazıldığı anlaşılıyor.Ancak mektubu ön ismiyle kimin yazdığını biz de henüz tespit edemedik.Belki de mektup isim ve soyisimle yazılmıştı ancak devlet kayıtlarına B.G. Karapetyan olarak girdi.Bilemiyoruz.Mektubun yazarı ABD örneğini verdiğine göre,o tarihlerde ABD'nde yaşıyor olması bir ihtimâldir.Dostumuz Ararat Şekeryan bu kişinin isminin "Bedros" olabileceğinden hareketle "Bedros Garabetyan" ismi için yaptığı bir araştırmada 1897'de Harput'ta kurulan bir kolejde bu isimde bir öğretmene rastladı ancak bu hiç şüphesiz şu aşamada sadece bir varsayımdır...

*Hüsnü Gürbey&Mahsuni Gül,Harputlu bir Ermeni'den Mustafa Kemal'e mektup,Agos,6 Mart 2021.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/25409/harputlu-bir-ermeniden-mustafa-kemal-ataturk-e-mektup