Mezopotamya'nın kara yüreği;Kürtler/David Gaunt*

(Fotoğraf:Kürt kadınları,Hristiyan kadınların cesetlerini yakıp,küllerini elekten geçiriyorlar.Hristiyanların külleri arasında altın arıyorlar...)

Dicle kıyısındaki bir mağarada,iki Kürt eşkiyâ,Mustafa ve Ömer oturmuş,daha yeni öldürmüş oldukları Ermenilerden ele geçirdikleri ganimeti bölüşüyorlardı.Diyarbakır Ermenilerini ne­hirde sallara bırakıp,oracıkta öldürmeleri ilk kez olmuyordu.Bu­rası,nehrin uçurumlarının dibinde mağaraların da bulunduğu dar ve derin bir koyağı izlediği kuş uçmaz kervan geçmez bir yerdi.Bu sefer durum biraz farklıydı.Vali Reşid Bey'le yapılan olağan anlaşma,ganimeti yarı yarıya paylaşmaktı.Şakiler kendilerine düşen payı alırken,vali güya payını Kızılay'a bağışlayacaktı.Bu sefer değerli taşlarla süslü özel imâl edilmiş bir altın bileziği getirmeleri istenmişti.Elmaslardan biri fındık büyüklüğündeydi.Reşid'in eşi mükemmel bir hediye olacağını düşündüğü bu par­çayı kocasından istemişti.Ödül olarak da,diğer tüm nakit,altın ve mücevherleri kendilerine tutacaklardı.Bileziği ele geçirmek çok zor değildi,çünkü Diyarbakır'ın en zengin insânının gurur ve mutluluk kaynağıydı.Ama o kadar büyük,o kadar ağır ve açıkçası o kadar pahalıydı ki,reislerin ilk aklına gelen bunu kendilerine ayırmaktı.Sonra,eğer bunu tutarlarsa,söylentinin yayılacağını ve Reşid'in er ya da geç onları bulup öldüreceğini anladılar.Ne var ki,bunu valiye vermek de hiç işlerine gelmiyordu.Dolayısıyla,cesâretlerini toplayarak,bileziği sakladılar ve Reşid'e cesetleri ararken onu suya düşürdüklerini söylediler.

Mustafa ve Ömer kardeşlerdi,Raman Kürtlerinin Hanım Ağası Perihan'ın oğullarıydı.Reşid onları Diyarbakır'a ilk çağır­dığında,rakiplerini öldürdükleri için saklanan kanun kaçağı pozisyonundaydılar.Reşid onlara valinin yapamayacağı zorunlu bir görevi yaparlarsa -yani,hain Ermenileri öldürürlerse- tama­men affedilecekleri sözünü vermişti.Vali olarak,tüm yurttaşları,hattâ gayrimüslimleri bile korumakla yükümlüydü.Ama Erme­nilerin Karabekir'in komutası altındaki sadık Kürt gönüllülere karşı savaşan Ruslara yardım ettiğini açıkladı.Aralarında kardeş­leri Emin de vardı ve büyük tehlike yaşıyordu.Reşid,birçok müf­tüye danıştığını,tümünün gayrimüslimleri öldürmenin günâh sayılmayacağını,tersine sevap olacağını,cennete "pirüpâk" git­menin bir onur olduğunu söylediğini anlattı.Kendi elleriyle 500 kişiyi öldürebilirdi,ama üst düzey bir memur olduğundan bunu yapamazdı.Mustafa ve Ömer yardım etmeyi kabul edecek miydi acaba?

Bir anlaşmaya vardılar ve şişirilmiş tulumlardan yapılan ve kelek denilen çok sayıda sal yaptılar,Diyarbakır-Musul arasında nehirden tek ulaşım bu biçimde yapılıyordu.Birkaç gün içinde,ilk sevkiyat başlayacaktı,zirâ Reşid yaklaşık 600 tutuklu Ermeni er­keğin,yeni yaşamlarına başlayabilecekleri Musul'a güya tehcir edilmelerini emretmişti.Mustafa ve Ömer çeteleriyle ortaya çıkarak,bir süre gizlendikleri yerin yanlarına gelinceye kadar,keleklere kılavuzluk ettiler.Keleklerdekileri öldürüp,cesetlerini suya attılar.Birkaç gün sonra,Hasankeyf,Cizre ve Musul halkı dehşet içinde nehirde yüzen şişmiş cesetlerle karşılaştı.Raman aşireti bu cinayetlerini birkaç kez daha tekrarladı,ama sonra yerel yönetim tehcirlerin karayoluyla yapılmasını emretti.Haziran'da vali,Mustafa ve Ömer'i bulup,öldürmek için ajanlarını yolladı ve Raman aşiretinin diğer üyeleri Suriye çölüne sürüldüler.En azın­dan,efsaneyi defalarca dinleyen Emin'in oğlu yeğen Hüseyin'in anlatımları böyleydi.

Diğer birçok yerel yönetici ve siyâsetçi gibi,Reşid de büyük bir servet yığmıştı.1915 yaz ve sonbaharında,Diyarbakır ve Mar­din kentlerini bir terör ortamında diken üstünde yaşatmışlardı.Ağustos sonunda 120.000 "Ermeni"nin vilâyetten tehcir edilmiş olduğu ve geriye kimse kalmadığı rapor edilmişti.Tehcir edi­lenlerin çoğunluğu ölmüştü;kurbânlar her mezhepten Hristiyanlardı.Kuzey vilâyetlerinden tehcir edilen Hristiyan kafilelerin ana kavşak noktalarından biri olduğundan,Diyarbakır vilâyetinin kırsalını geçen yollar,uzun yola dayanamayanların cesetleri ile dolup taşıyordu.Diyarbakır'a atla giden bir Osmanlı görevlisi,şunları yazmıştı:

"Yarı yolda feci bir görüntüyle karşılaştık.Öldürülenlerin cesetleri,yolun her iki yanını âdetâ doldurmuştu.Bir kadın cesedinin uzun saçlarıyla yarı yarıya örtüldüğünü farkettik;burada yüzleri kan içinde olan,kurumuş kanın narin bedenlerini kızıla boyadığı kadınlar gördük.Bir tarafta yine güneşin altında kömür gibi kararmış erkek cesetleri vardı.Siverek'e yaklaşırken,artık ortalık cesetlerden geçilmiyordu,büyük çoğunluğu çocuk cesetleriydi.Diyarba­kır'a yaklaşırken,cesetlerin sayısı iyice arttı...Diyarbakır surlarının dibinde cesetler bulacağımızı düşünmüyorduk,ama yanılmışız;kentin kapısından girerken bile ölülerin arasından geçiyorduk."

Osmanlı İmparatorluğu'nun büyük bölümünde,Soykırım,Tehcir öyküsünün sonuydu.Ama Diyarbakır vilâyetinde,insânlar evlerinin içinde ya da yakınlarında öldürülmüş ve sadece kentli kadınlar ve çocuklar tehcir kafilelerine yerleştirilmişti (ve hattâ bunlar bile saldırıya uğramıştı.) 27 Mayıs 1915'teki ilk Er­meni Tehcir Kararnâmesi,fiilen Diyarbakır'ı dışta bırakmıştı,çünkü burası cephe hattından uzaktı.Genel bir tehcir emri yokluğunda,askerî gereklilik yüzünden "tehcir" bahanesini kullanmanın güçlüğü ortaya çıkmıştı.Buna karşılık,Hristiyanların bir isyân plânladıkları iddiası,ilk tutuklama ve katliam dalgasının ba­hanesi olarak kullanılacaktı.Sonunda,Talât 21 Haziran'da Ermenilerin genel tehcir emrini Diyarbakır,Trabzon,Harput ve Sivas valilerine gönderecekti:

"Vilâyete bağlı kasaba ve köylerde yaşayan tüm Ermeniler istisnasız Musul,Urfa ve Zor'a yeniden iskân edilecektir.Tehcir sırasında can ve mâl güvenliğini sağlamak için ge­reken tedbirler alınacaktır."

Aslında,emir ulaştığında,her mezhepten Hristiyana yönelik kitlesel katliam tüm vilâyette birkaç haftadır sürmekteydi,can ve mâl güvenliği garantisi kuyruklu yalandan başka bir şey değildi.Reşid'in İstanbul'dan daha eski bir tarihte,katliamların başlatıl­ması için kişisel emirler alıp almadığı bir spekülasyon konusuydu.Ne var ki 1915 Şubat'ında vali atanmasının nedeni,zaten Ermenilere karşı şiddet politikasını savunan İttihat ve Terakki'nin Diyarbakır yerel siyâsetçileriyle birlikte çalışmış olmasıydı.

Aynı adlı sancağın merkezi olan Mardin ilçesi,bir yaylanın yamaçlarına kurulmuştu;damlardan çok uzaklar görülebiliyordu.23 Temmuz 1915'te,Süryani Katoliklerinin dinî kompleksinin çatısından,Rahip Ishaq Armalto uzaktan Ermeni kadın ve çocuk­lardan oluşan bir kafilenin Diyarbakır'dan gelen ana yolda saldı­rıya uğradığını görebiliyordu:

"Kürt eşkiyânın kuşattığı Diyarbakır'dan gelen uzun bir kafile gördük.Onlara saldırıyor,mâllarını çalıyor,aşağılı­yor ve aç bırakıyorlardı.Öldürülmeden önce Müslüman olmaları için bir şans veriliyor,tersi hâlde hemen öldürü­lüyorlardı.Bu dağlar ve vahşi arazi Hristiyanlara mezâr olmuştu.Güvenilir bir kaynaktan,askerlerin esirleri çok düşük fiyatlarla Kürtlere sattığını haber aldık...Kürtler pazarda mâl alıyormuş gibi fiyatları düşürmek için sıkı sıkı pazarlık yapıyorlardı.Askerlerin fazla zamanı yoktu ve değer kaybetmesin diye ellerindeki 'mâl'ı vakit geçirme­den satmak zorundaydılar.Bazen tüm kafileyi 1000 liraya,bazılarını 600 ya da 500'e bırakıyorlardı.Kürtler kafiledekileri çıplak arazide ve vadilerde bırakıyor,dağıtıyor,el­biselerini soyup vuruyorlardı.Ama bu kadarla kalmıyorlardı:Karınlarını yarıyor,bağırsaklarını çıkarıyor,değerli bir şey kalmasın diye kadınların saçlarını,giysilerini ve ayakka­bıların tarıyorlardı.Altın dişi olanlar en talihsizlerdi,çünkü öldürülmeden önce bu dişleri söküyorlardı.Bütün bunlar yüklü bir ganimete konmak içindi..."

*David Gaunt,Mezopotamya'nın kara yüreği;Kürtler,Mama Syria,22 Kasım 2015.

https://mamasyria.blogspot.com/2015/11/david-gaunt-kurdun-kara-yuregi.html