Siyâsetin "söylenecek sözü" bitmiş "yeni söz" lâzım/Prof.Dr.Taner Akçam*

Bir ülke düşünün ki,arşivindeki bilgiyi,insanından kapalı tutması yetmiyormuş gibi,bunu komşusu ile ilişkide pazarlık konusu yapma saygısızlığını meziyet zannediyor.
Siyâsette yeni söz mü?"Genelkurmay arşivindeki tüm bilgileri,hiçbir şeyi saklamadan herkesin hizmetine sunacağım"dır.
"Başbakanlık Arşivi'nde,'kozmik odalarda' saklı tutulan tüm bilgileri,herkesle paylaşacağım ve herkes tarafından bilinir hâle getireceğim"dir.
Yeni söz,"bu arşivler komşuların da arşivi;bilgiler,onların da bilgileridir" diyebilmektir.

Bugünlerde en çok Ruhi Su'nun türküleştirdiği Mevlânâ'ya ait şu dizeleri tekrar ediyorum:

"Dünle beraber gitti,canlarım,

Ne kadar söz varsa düne ait.

Şimdi yeni şeyler söylemek lâzım."

Yeni partiler kuruluyor,kurulacak.Konuya ilişkin söylenenleri mümkün olduğu kadar yakından takip etmeye çalıştım.Söylenenler arasında,daha önce söylenmemiş bir "söz" aradım.

Davutoğlu'nu,Babacan'ı dinledim.Menderes'ten,Demirel'e,Ecevit'ten Özal'a ve 1990'ların SHP'sinden AKP'sine,bugüne kadar söylenmişlerin dışında acaba yeni bir "söz" var mı diye çok bakındım,bulamadım.

Eğer birileri bana "daha önce söylenmemiş söz şudur",diye bir şeyi gösterebilirlerse,kendilerine müteşekkir kalırım.

Bana göre,bu memlekette siyâsetin söyleyecek "sözü bitti."

Siyâseten,daha önce söylenmemiş hiçbir söz kalmadı bu nedenle ana problem "sözsüzlük".

Kürt meselesinden,özgürlüklere,sosyal adâletten,gelir dağılımı eşitsizliğine kadar,dış politika da dâhil söylenecek her şey daha önce söylendi.

Yaşanan,"sözün tükenmişliği"dir.

Söyleyecek "yeni söz" yokluğunda,siyâsetçilerin söyleyebilecekleri tek şey var:"Öncekiler yapamadı,ama biz yapacağız".

Peki ama yeni siyâsetçileri,öncekilerden farklı kılan ne var ki?

Yeniler,öncekilerden "daha mı zeki"?Öncekiler sözlerinde durmadılar da yenileri mi duracak?Öncekiler hep kötü,yeniler mi çok iyi?

Geçelim bunları...

Türkiye'nin bugünkü en büyük sorunu,daha öncekiler de dâhil,"söylenmiş sözlerin" anlamsızlığı ve tükenmişliğidir.Artık daha önce söylenmişleri tekrar ederek gidecek bir yerimiz kalmadı.

Peki söylenecek yeni söz ne?

Yeni söz,artık üstümüzdeki sahte örtüyü atmaktır.

Yeni söz,toplum olarak kendimize yalan söylemekte olduğumuzu kabul edip,bundan vazgeçmektir.

Kurduğumuz hayatın,geçmişimizin ve kendimizin inkârı üzerinde yükseldiğini kabul etmektir.

Yeni söz,kendimize ait kurduğumuz sırçalı köşkün,yani bugüne kadar söylediklerimizin problemin kendisi olduğunu farketmektir.

Yeni söz,artık bildiğimiz ve ama konuşmadığımız,konuşmaktan korktuğumuz şeyleri konuşmaktır.

Yeni söz,siyâsette çok ciddi bir zemin kayması gerektiğini kabul etmektir.

Tarihimizi ve kendi gerçekliğimizi inkâr esasına göre kurulmuş mevcut siyâset zemini,bugüne kadar söylenenleriyle nasıl hiçbir sorunumuzu çözemediyse,bundan sonra da çözemeyecektir.

Çünkü siyâset zemininin kendisi sorunludur.

Ve bu nedenle,her "yeniyim" diye ortaya çıkan,önceki söylenmişleri tekrar etmekte ve hiçbir şeyi çözememektedir.

Yeni söz,siyâset yapış tarzımızı belirleyen zeminin değişmesi ve yeniden tanımlanmasının zorunlu hâle geldiğini kabul etmektir.

Siyâsette zemin değişiminin iç ve dış politikada anlamları var.

İç politikada bunun ne anlama geldiğine sonra değineceğim ama önce daha kolayından,dış politika ile başlayayım:

Komşularımızla iyi ilişkiler kurmak,bölgede huzur güven ve istikrarın oluşmasını mı istiyoruz?

Cevap çok basittir.Bölgemizin "ortak bir ev" olarak düzenlenmesi ve kurgulanması gerekir.Bunun için ise,bölgenin tarihini,bölge insanlarının ortak tarihi olarak,onlarla birlikte anlatmayı becermemiz gerekir.

Komşularla ortak geçmişimiz üzerine konuşmanın ortak dilini yaratmadıkça onlarla hiçbir sorunumuzu çözemeyiz.

Bence,Yunanistan'la dostluk istiyorsak bunun yolu,(yılları ileri geri oynatabilirsiniz) 1913-1924 arasında nelerin yaşandığını,Yunanistan ile ortak anlatacak bir dili bulmaktan geçer.

Siyâsetin söylemesi gereken basittir:"Yunanistan ile arada güvensizlik ve kuşku vardır.Bu güvensizlik ve kuşkunun ana nedeni,ortak geçmişi birbirimiz ile konuşamıyor olmamızdır.Geçmiş tarihi birlikte konuşur hâle gelemezsek,iki ülke arasındaki ilişkileri düzeltemeyiz.Biz,iki ülkenin tarihleri üzerine ortak konuşma dili yaratarak,güvensizliği ve kuşkuyu ortadan kaldıracak ve geleceği birlikte inşâ edeceğiz."

Diasporası dâhil Ermenilerle,Ermenistan ile Türkiye arasında karşılıklı güven ilişkisi mi yaratmak istiyorsunuz?

Burada da siyâsetin önüne koyacağı görev çok basittir:"Tarihte yaşanmışların yarattığı güvensizlik,kuşku ve korkuları aşmadan Ermenistan ile karşılıklı güvene dayalı bir ilişki tesis edemeyiz.Biz Ermenistan ile tarihimizde yaşanmışlar üzerine birlikte konuşmanın imkânını yaratarak geleceği inşâ edeceğiz."

Siyâsetin görevi,bunu yapma,imkânlarını yaratma sözünü vermektir.

Benzeri bir yaklaşımı Suriye ve bölge Kürtleri ile de yapmanızı salık veririm.

Onların bizlerle ana probleminin,bizlere yaşadıkları ortak tarihten kaynaklandığını ve bizleri hâlâ o geçmişin penceresinden değerlendirdiklerini göreceksiniz.

Özetle,bölge halkları ile aramızdaki en büyük uçurum,onlarla yaşadığımız ortak tarihtir.Bölge tarihini,bölge insanları ile ortak anlatmayı başaracak bir dili kuramazsanız,bölgede huzur ve güven sağlayamazsınız.

Bugün Ortadoğu'da halklar,uluslar birbirlerine esas olarak yaşanmış tarihin penceresinden bakmakta,birbirlerini geçmişte yaşanmışlar ışığında değerlendirmektedirler.

Ortadoğu'da yaşanmış tarih,geçmiş olmamıştır.Ortadoğu'da geçmiş,hâlâ bugün olarak yaşamaktadır.

Bölge insanının ve devletlerinin,Türkiye'ye güvensizliğin ana nedeni,Türkiye'nin tarihte yaşanmışların üstünü örtmesi ve inkâr etmesidir.Dış siyâsetimizin ana zemini yaşanmışların yok sayılması üzerinden kurgulamasıdır.Ve bu yaşanmışların inkârı bölgede ciddi korkular yaratmaktadır.

Dolayısıyla,siyâsetin ana zemini "yaşanmışın yok sayılması ve inkârı" ile belirlendikçe,bölgede güven ve istikrar sağlayamazsınız.Siyâset yapış tarzınızı üzerinde yükselttiğiniz temel varsayımlarınız yanlış ve onları değiştirmek zorundasınız.

Yani bugüne kadar,onlarca yıldır ezberleyerek tekrar ettiğiniz şeyin kendisi sorundur ve onu değiştirmedikçe,her gelen eskisini tekrar eder,hiçbir şey değişmez ve hiçbir sorun çözülmez.

Çünkü kurgu yanlış.Siyâsetin zeminini belirleyen neler varsa,onlar yanlış...

Siyâsete yeni söz mü?:"Yunanistan,Ermenistan ve Suriye ile ilişkileri,tarih üzerine konuşamamanın yarattığı korku ve güvensizlikler ortadan kaldırarak düzelteceğiz.Bölge tarihinin ortak dilini bularak,bölgeyi 'ortak bir ev' olarak düzenleyeceğiz" diyebilmektir.

Bilerek dış politika ve komşular örneği ile başladım.

Ama aslında onlar bir zamanlar "komşu" değildiler.Bu ülkenin bir parçası,bu toprakların çocukları idiler.

Oysa,Türkiye'de bugün iç ve dış siyâset bu toprakların insanlarının varlığının ve onların yaşadıklarının inkârı üzerine kurulmuştur.

Tarihi inkâr,yaşanmış gerçekliği inkâr,bugünkü iç ve dış siyâsetin ana problemidir.

Bir siyâset düşünün ki,bu ülke nüfusunun yüzde 30-35'inin varlığını yok saymak üzerine inşâ edilmiştir.

Bir ülke düşünün ki arşivlerini kapatarak ve oradaki bilgileri kendi insanlarından uzak tutarak tarih yazmıştır ve hâlâ yazıyor.

Bir ülke düşünün ki,arşivindeki bilgiyi,insanından kapalı tutması yetmiyormuş gibi,bunu komşusu ile ilişkide pazarlık konusu yapma saygısızlığını meziyet zannediyor.

Siyâsette yeni söz mü?"Genelkurmay arşivindeki tüm bilgileri,hiçbir şeyi saklamadan herkesin hizmetine sunacağım"dır.

"Başbakanlık Arşivi'nde,'kozmik odalarda' saklı tutulan tüm bilgileri,herkesle paylaşacağım ve herkes tarafından bilinir hâle getireceğim"dir.

Yeni söz,"bu arşivler komşuların da arşivi;bilgiler,onların da bilgileridir" diyebilmektir.

"500 yılı,1000 yılı bulan yaşanmış ortak tarihin bilgileri,bölge insanlarının tümüne aittir ve yarını,o ortak tarihimiz üstüne kurabiliriz" demektir.

Siyâsette yeni söz mü?"Arşivindeki bilgiyi halkından,bölge insanından saklı tutarak siyâset yapılır mı",sorusunu sormaktır.

"Karanlık odalarda sakladığı bilgileri kendi insanı ve bölge insanları ile paylaşmaktan korkanlar,kendi ve bölge insanının geleceğini de karanlığa boğarlar" demektir.

Siyâsette yeni söz mü?"Özel ortamlarda zaten konuştuğumuz şeyleri siyâsetin öznesi yapalım",demektir."Kendimizi kandırmaktan vazgeçelim,kapalı kapılar arkasında konuştuklarımızı herkesle konuşur hâle getirelim" demektir.

"Günlük özel yaşamlar ile resmî siyâset yapma arasında oluşmuş sahte duvarları yıkalım" demektir.

Yeni söz,siyâsetin kendisini kandırmaktan,kendisine ve insanına yalan söylemekten vazgeçmesi çağrısı yapmaktır.

Sizi bilmem ama ben solcusunun,"emperyalizme ve onların yerli işbirlikçilerine karşı anti-emperyalist mücadele" edebiyâtından bıktım.Bu zihniyet komşularla güven tesis edemez.

İslâmcısının,"ümmet kardeşliği","Hristiyan Batı'ya karşı dünya Müslümanlarının başkaldırısı","din-iman",deyip siyâset yapmasından bıktım.

Milliyetçisinin,"her taşın altında hain" aramasından bıktım.

Bu kafalar hem içimizde hem de komşularımızda sadece düşmân yaratır.

Tüm bunlar,"etrafının düşmânlarla çevrili olduğu" edebiyâtının,solcu,İslâmcı ve milliyetçi tekrarlarından başka bir şey değil.

Solcusu da,İslâmcısı da,milliyetçisi de bölgede düşmân yaratan bir zihniyet dünyası ile siyâset yapıyor.

500-1000 yıllık tarihi beraber yaşadığın insanların,niçin öteki ve niçin düşmân olduğunu anlatan bir zihniyetle ne Türkiye'yi ne de bölgeyi yeniden inşâ edilebilirsiniz.

İşte bu nedenle siyâsette zemin değişikliği şarttır."Komşu" dediklerimizin,bu toprakların insanı olduklarını hatırlayarak,onlarla ortak tarihimiz,ortak biçimde konuşmaya başlamaktır.

Yeni olacak olan budur.

Peki,siyâsetin iç politikaya ilişkin söyleyeceği "yeni söz" ne olacaktır?

Bunun için önce "yanlış olan nedir?",sorusuyla başlamak ve cevabın siyâsetin yapılış tarzından kaynaklandığını farketmektir.Siyâsetin zeminini belirleyen temel kurgu yanlıştır.Ve bu zemin değişmek zorundadır.

Peki yeni zemin ne olmalı?Bu da başka bir yazı konusu olsun...

Siyâsetin yeni zemini:Hafızayı merkeze almak

Bu ülkede Aleviler,Sünni-Müslümanlardan;Sünni Müslümanlar,Kemalist lâiklerden;Kemalist lâikler,İslâmcılar ve Kürtlerden;Kürtler Türklerden ve Hristiyan ve Yahudiler ise (sayıları yok denecek kadar azaltılmış da olsalar) Sünni-Türk Müslüman çoğunluktan derin kuşku ve endişe duyarlar.Her bir topluluk hem kendisi hem de ötekisi hakkında son derece kuvvetli bir hafızaya sahiptir.

Siyâsetten uzak durmak kararında olan birisinin siyâset üzerine konuşması tuhaf.Ama siyâsete dışarıdan bir bakış,bugünlerde siyâsetin en çok ihtiyaç duyduğu şey galiba.

Eğer bugün kafamızı iki elimizin arasına alır ve Türkiye'ye ve bölgemize dışarıdan kuş bakışı bakarsak göreceğimiz şu olacaktır:Hem Türkiye hem de bölgemizde esas olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılması sürecinin yarattığı sorunlar ile uğraşıyoruz.Türkiye ve bölge insanının birbiri ile ilişkisinin büyük ölçüde bu dağılma sürecinde ortaya çıkan kuşku ve endişeler tarafından belirlendiğini söylemek mümkün.

Michael Walzer "Arguing About War [Savaş Hakkında Tartışmak]" adlı eserinde,imparatorlukların hem bazı rejimleri yıkarak insanları özgürleştirici hem de onu bazı halklar için bir "halklar hapishânesi"ne çevirmesi özelliğine dikkat çektikten sonra,bu tarih,"Kanla bastırılan hapishâne ayaklanmaları ile doludur," der ve çok önemli bir hususu ekler:"Öyle görülüyor ki,geçmişte birlikte yaşamış ve gelecekte de birlikte yaşayacak halkların birbirleri ile aralarındaki sorunları [dışarıdan] emperyal yardım aramadan kendilerinin çözmeleri gerekiyor."

Türkiye'nin iç ve bölgesel barışı için esas olan da budur.Yani,gerek içeride gerek bölgede,İmparatorluk'tan kalan grupların,Osmanlı'nın çöküşü ve yeni devletlerin kuruluşu sırasında aralarında yaşadıkları sorunları birbirleri ile açık olarak konuşmaya başlamaları...

Eğer bu "konuşma" yapılamazsa,kuşku ve güvensizliğin ortadan kalkması,iç ve bölgesel barışın kurulması imkânsızdır.O hâlde siyâsetin,Türkiye ve bölge insanının birbirleri ile yaşadıklarını konuşmayı merkezine aldıkları yeni bir zemin oluşturması gerekiyor.

Oysa biz yaşanmışları konuşmamayı ve inkâr etmeyi esas alan bir siyâsî kültür ve gelenek yaratmış vaziyetteyiz.Siyâset,yaşanmış gerçeklikler üzerine inşâ edilmemiştir.

Hafızasızlık,yaşanmışları yok saymak,konuşmamak,açıldığı ender durumlarda el birliği ile inkâr etmek siyâsetin ana dokusudur.Bu nedenle koordinatları ve köşe taşları yapaydır.Bir nevi "kendini kandırma" esasına dayanmaktadır.Şu ânda siyâsetin üzerinde yükseldiği zemin,yaşanmış gerçekliklerin ötesinde kurulmuş "sahte ve sanal bir zemin"dir.

Odanın ortasındaki filin mevcudiyetini,"yaşanmışların olmamış sayılması"nın,hafızasızlığın siyâsetin esası olduğunu,başta siyâsetçiler olmak üzere,herkes biliyor ama bu yok sayma üzerinde yaratılmış sanal bir zeminde "miş gibi" hayatlar yaşanıyor.Bu nedenle de hiçbir sorun çözülmüyor ve çözülmeyecek.Asıl meseleyi "güzel sözler veren siyâsetçilerin verdikleri sözleri tutmamaları"nda görmek ve problemlerin "sözünü tutacak politikacıların bulunmasıyla aşılacağı"nı düşünmek bu sanallığın sadece bir parçasıdır.

Ortada yapısal bir problem vardır ve bu nedenle her gelen kendinden öncekini tekrar etmenin ötesinde bir şey yapamayacaktır.Çünkü,siyâsetçinin "iyiliği-kötülüğü","sözünü tutması-tutmaması" değil,siyâsetin temel yapısı problemlidir;problem bu sanallıktadır.

Uykudan uyanmak ve birbirimizi kandırmaktan vazgeçmek gerekiyor.

Adını koyalım,bu ülkenin temel sorunu birlikte yaşamak ise,bu ülkede birlikte yaşam ve geleceği birlikte kurmanın rûhu zehirlenmiştir ve kirlenmiştir.Yaşanmışlar nedeniyle ötekinden kuşku duymak ve güven duymamak bu ülkede maalesef esas olandır.

Kendimizi kandırmayalım ve dürüst olalım:Bu ülkede Aleviler,Sünni-Müslümanlardan;Sünni Müslümanlar,Kemalist lâiklerden;Kemalist lâikler,İslâmcılar ve Kürtlerden;Kürtler Türklerden ve Hristiyan ve Yahudiler ise (sayıları yok denecek kadar azaltılmış da olsalar) Sünni-Türk Müslüman çoğunluktan derin kuşku ve endişe duyarlar.Her bir topluluk hem kendisi hem de ötekisi hakkında son derece kuvvetli bir hafızaya sahiptir.Bu hafızada,grubun geçmişte yaşadığı acıların sorumlusu "ötekidir";kendisi kurbân,"öteki" faildir-suçludur ve bu nedenle "öteki" kendi varlığına yönelik bir tehdittir.

Kendisi ve öteki hakkındaki bu derin hafızaya rağmen,hafızasızlık üzerine kurulmuş siyâset zemini,sadece bu ülke siyâsetine egemen şizofrenik bir durumu anlatmaz,kuşku ve güvensizliği de siyâsetin ana çimentosu yapar."Sanallığın" egemen olduğu bir ortamda,takiye yaparak "oyun oynamak" ortak bir kader gibidir.

İhtiyacımız olan,"sorumluluk duygusu"dur.Her grup,sorumluluk duygusu ile önce kendisi ile yüzleşmeyi ve "miş gibi yaşam" üzerine kurulmuş siyâset zemininde oyun oynamaktan vazgeçmeyi başarmak zorundadır.Yapılması gereken aslında çok basit:Kendi hafızamız ile "sanal siyâset" arasındaki uçurumu ortadan kaldıracak bir siyâseti merkeze almak...Ve kendi hafızamız ile diğerlerinin hafızalarını karşılaştırma cesâretine sahip olmak...

Tarihte yaşanmışlar ve bunların nedenleri üzerine diğerleri ile açık olarak konuşmaya başlamak ve konuşmanın kendisini kurumsallaştırmak siyâsetin yeni zemini ve en merkezî sorunu olmalıdır.

Hafızasızlık üzerine bir toplum ve yarın kurulamaz.

Yaşanmışların ortak hafızası yaratılamazsa bile bunun konuşulur hâle getirilebilmesi,toplumsal barışın ve birlikte gelecek kurmanın olmazsa olmazıdır.

İnkârcılık bir sistem ve yapısal bir sorundur

Oysa bu ülkede siyâsetin zemini esas olarak inkârcılık üzerine kurulmuştur.Bu Cumhuriyet'in yaşanmışların inkârı üzerine oturmuş siyâset zeminini anlayamazsanız,ülkenin bugünkü sorunlarını çözemezsiniz.

İnkârcılık bir kurumdur,bir sistemdir.Onu anlamak için Güney Afrika ırkçı rejimini,Apartheid ile kıyaslamak gerekir.Güney Afrika ırkçı rejiminin,Güney Afrika ve bölgesi için anlamı neyse,Türkiye'de varolan "yaşanmışları inkâr rejimi"nin ülke ve bölge için anlamı aynıdır.İnkârcılık,ırkçılık gibi ülke ve bölge için sistemli ve düzenli yapısal sorunlar üretir.

Başta sol-ilerici-demokrat vb. çevreler olmak üzere,geniş kesimlerin anlayamadığı budur.Bu "kavrayamama" iki önemli nedenden kaynaklanır.Birincisi,inkârcılık,farkedildiği-kabul edildiği ender durumlarda bile,geçmiş bir olaya ilişkin bağışlanabilecek ufak bir ideolojik hata olarak görülür.

İkincisi,inkârcılığa karşı tavır almak,geçmişte yaşanmış-bitmiş bir olay konusunda ahlâklı bir tutum takınmakla sınırlı olarak anlaşılır ve günümüz siyâseti ile çok kuvvetli bir bağa sahip olduğu görülemez.

Eklemek gerekir ki inkârcılığı,"Kadı kızında olacak ufak bir kusur" olarak telâkki etmek bile ancak son yıllara mahsus bir gelişmedir ve özellikle Hrant Dink cinayeti nedeniyle sınırlı bir kesim içinde gözlenmiştir.Bu kesimlerin de inkârcılıktan anlayabildikleri ve ona karşı geliştirebildikleri,anma günlerinde gözyaşı dökmekle sınırlıdır.Ertesi günü ise,bildik inkârcı sistemin ve siyâsetin parçası olmaya devam edilir.

Benzetme çok kötü ve haksız olarak da telâkki edilebilir,biliyorum ama meramımı anlatıyor:Türk solcu ve ilerici kesimlerinin geniş bir kesiminin inkârcılığa karşı tutumunu,pazar günü kiliseye giden ve günâh çıkartan mafya babalarının tutumu ile kıyaslamak isterim.Tarihte yaşanmışların inkârı,pazar günü kilise töreninde hatırlanacak ve bağışlanacak,ufak bir kusur gibidir.Ve kilisede bu günâh nedeniyle vicdân temizlendikten sonra "günlük siyâset"e devam edilir.Oysa inkârcılık,kilise ayini sonrası günlük hayatınızı belirleyen ve zehirleyen en büyük faktördür.

Tekrar etmek isterim:İnkârcılık,sadece geçmiş bir cinayete ilişkin affedilebilecek ufak bir ideolojik kusur değildir.Ortada,tarihî bir soruna ilişkin "marûz görülebilecek ufak bir ahlâkî-ideolojik hata" değil,günlük politikayı doğrudan şekilleyen siyâsî bir yapı vardır.Bu yapı,Türkiye'de ve bölgede birlikte yaşamanın temellerini düzenli olarak zehirlemektedir.

İnkârcılığı siyâsetin merkezine oturtmak,geçmişte yaşanmışların potansiyel olarak tekrar edilme ihtimâli demektir.Eğer yaşanmışla yüzleşmez ve konuşmaz iseniz,diğerleri haklı olarak sizin aynı şeyi tekrar yapacağınıza inanır.Doğrudur da...Birbirleriyle büyük acılar yaşamış milletlerin,katliamlara ve sürgünlere kurbân gidenlerin her şeyin inkâr edildiği ve yok sayıldığı bir ortamda nasıl düşüneceğini tahmin ediyorsunuz?

İnkârcılık,potansiyel tehdittir ve kuşku ve güvensizlik kaynağıdır.İnkâr veya "hafızasızlık" üzerine oturmuş siyâset zemini değiştirilmedikçe,ne ülke içi ne de bölgeye yönelik bir sorunu çözebiliriz.

O hâlde siyâset,inkârcılığı bir kenara bırakarak,bu coğrafyada yaşanmış ve hâlâ hafızada derin izleri olan yakın tarihi bölge insanları ile birlikte yeniden ele almayı başarmak zorundadır.

1870'lerden bu yana,yaşanmışların Rum ile,Ermeni ile,Süryani ile açık ve dürüst konuşulması gerekiyor.Bu konuşmanın siyâsetin ana konularından birisi yapılması gerekiyor.

Şam'ın,Ardahan-Kars'ın,İzmir'in ve Diyarbakır'ın tarihini Arap,Ermeni,Yunan (Rum) ve Kürt ile ortak,birlikte yazmayı siyâsetin merkezine koymak cesâretine sahip olmalıyız.Bölgenin tarihi,bölge insanı tarafından konuşulur hâle gelirse,bölgeye barış gelir ve bölgenin geleceği inşâ edilir.

Bu ülkenin ve siyâsetin,1925 Şeyh Said'i,1937-1938 Dersim'i;1990'ların faili meçhullerini;1934 Trakya Olayları'nı;6-7 Eylül 1955'i;1979 Çorum ve Maraş'ı ve 1994 Sivas'ı konuşmayı siyâsetin merkezine almayı başarması gerekir.Geçmiş şiddet biçimlerini açıktan konuşamayan bir toplum,kendisine şiddetsiz bir gelecek kuramaz.

Eğer birarada yaşamak istiyorsak,siyâsette hafızasızlığa son vermek,yaşanmışlıkları siyâsetin konuştuğu ana konulardan birisi hâline getirmek zorundayız.

Toplumun ortak hafızası siyâsette hak ettiği yeri almalıdır.Yaşanmışları yok saymak,"miş gibi" hayatlar kurmakla gidilecek pek yer kalmadı.

Siyâsette zemin değişikliğinden kastettiğim budur.

Yaşanmışı konuşamayan yarını kuramaz.

Siyâsetin önermesi gereken basittir:Hafızayı göreve çağırmak.

Bu hem ülkeye hem de bölgeye yönelik yeni bir toplumsal sözleşme çağrısıdır da...

Bu konu yeni bir yazı daha kaldırır...

Yeni bir cumhuriyet ve tarihî buluşma

Tartışılması gereken konu,merkezde olan esas soru,bugün ülke ve bölgede farklı etnik-din ve ulus gruplarının birarada yaşamalarının mümkün olup olmadığı ve eğer mümkünse bu birarada yaşamanın nasıl yaratılacağıdır.

Önceki yazıdan devam edelim:

Soru:Bu ülkede ve bölgede birarada yaşamak mümkün müdür?

Cevap:Evet,ancak,Osmanlı İmparatorluğu'nun bıraktığı mirâs ve yaşanmışlar üzerine açık olarak konuşarak.

Çünkü,ülkenin ve bölgenin geleceği,ancak ve ancak ülkenin ve bölgenin kolektif hafızası üzerine kurulabilir.

Eğer bugün "Nasıl birarada yaşarız?",sorusunu soruyorsak,İmparatorluğun çıkışında bu soruya verilen cevaplar bugün artık yeterli değildir,demiş oluyoruz.

Ne yazık ki,mevcut Cumhuriyet,bugünkü "birarada yaşama" sorusuna verilen bir cevap değil,bir sorun kaynağıdır.

Şaşırtıcı gelebilir ama ana iddiam şudur:Yeni bir Cumhuriyet ihtiyacını görenlerin başında Tayyip Erdoğan geliyor.Tüm Erdoğan karşıtları,Erdoğan'ın neleri yıkmakta olduğunu anlatmakla meşgûller.Oysa yanılıyorlar.Evet,Erdoğan ilk Cumhuriyet'i ve onun kazanımlarını yıkıyor ama onun yerine Erdoğanizm'i kuruyor.Ortada "kurulan" bir şeyler olduğunu kabul edenler bile,bu "kurulan"ın ne kadar "kalitesiz ve pespaye" bir şey olduğunu tekrar etmenin ötesine geçemiyorlar.

Oysa ortada,kurulan yeninin "kültürsüz","yoz","temel ahlâkî değerlerden yoksun" olduğu ve "tek adamın keyfine bağlılık" ve "kuralsızlığın" ana kural hâline geldiği gerçekliği kadar ve hattâ ondan daha da önemli olan bir başka gerçeklik daha var.Bu da,Erdoğanizm'e muhalefet edenlerin eskiye özlem ötesinde yeni bir şey söyleyemiyor olmalarıdır.

Soru,Erdoğan'ın yıkıyor olması değildir,ondan daha önemlisi,muhalefetin yıkılanın yerine yeni söyleyecek bir şeyi olmamasıdır.Vizyonsuzluk muhalefetin ana özelliğidir.Sadece "eskiye özlem" size bir gelecek va'detmez.Öyle olsaydı,İslâmcılar,asırlardır ezberledikleri "asrı saadet" ile bir gelecek kurarlardı.

Yeni kurulan partiler de dâhil,muhalefetin geliştirdiği siyâsî-kültürel çizgiye bakın.Eskiyi yeniden inşâ etme çağrısı dışında bir şey görüyor musunuz?Oysa eski,bugün sorunun kaynağıdır.

Geçmişe ağıt yakmalar değil,geleceğe ilişkin vizyon sahibi olmak önemlidir...

Artık kabul etmek zorundayız:İmparatorluktan çıkışta,bu topraklarda yaşananlara verilen cevaplardan birisi olan Cumhuriyet,bugünkü sorular ve sorunlar karşısında çaresizdir.Bu nedenle,Cumhuriyet'in "eski sözleşmesi"ne ve "kazanımları"na çağrı,bu topraklar üzerindeki insanların geleceği birlikte kurma projesi olamaz.Bu ülkenin ve bölgenin yeni bir sözleşmeye ihtiyacı vardır.Ve bu yeni sözleşme,İmparatorluğun çıkışında ve Cumhuriyet döneminde yaşanmışlar üzerine ve bu dönemlerin çıkardığı sorunlar üzerine açık konuşarak sağlanacaktır.

Yeni cumhuriyet ve Mustafa Kemal

Son yıllarda giderek artan bir Mustafa Kemal hayranlığının varlığı biliniyor.Tayyip Erdoğan'a karşı çıkmak adına giderek arttığı gözlenen bu hayranlık,sadece geçmişe bir özlem veya kendisi zaten sorun olan eski Cumhuriyet'e dönme arzusu gibi dar bir siyâsî görüşe denk düşmüyor.Bu hayranlık,aynı zamanda bugünkü soru ve sorunlara cevap veremeyen Türk entelektüellerinin yeteneksizliğinin de göstergesidir.

Türk entelektüeli,kendi yeteneksizliğini,beceriksizliğini ve çaresizliğini giderek artan bir biçimde Mustafa Kemal arkasına saklanarak gidermek istiyor.

Bugüne ilişkin sorular sormak ve bu sorulara cevap aramak yerine,entelektüeller,gereksiz bir "Mustafa Kemal'i sevenler" ve "nefret edenler" dünyasına bölünmüş durumda.Herkesin kendi gördüğü ve bildiği Mustafa Kemal'i yaratma sevdası ortalığı sarmış vaziyette.

Dışarıdan genel bir bakışla,toplumun ve özellikle onun entelektüellerinin Mustafa Kemal ile hastalıklı olarak tanımlanacak bir ilişki içinde olduklarını söylemek mümkün.

Durumu normalleştirmek gerekiyor.Bu da öncelikle entelektüellerin görevi.Bunun yolu da günümüzün sorulması gereken soruları ve verilmesi gereken cevapları Mustafa Kemal'de aramaktan vazgeçmekten geçiyor.

"Mustafa Kemal aslında demek istemişti ki..." biçiminde kurulan her cümle,bu ülkenin geleceğine karşı işlenmiş en büyük entelektüel cinayet telâkki edilmelidir.Mustafa Kemal,tarihselleştirilmeli ve mezârında rahat bırakılmalıdır.Elbette,bugün vatandaşı olduğumuz Cumhuriyet'in kurucu babası olması nedeniyle saygı gösterilmelidir ama o kadar.

Görmemiz gereken şudur:Bugün sormamız gereken sorular ve vereceğimiz cevaplar Mustafa Kemal'in sorduğu sorular ve verdiği cevaplar değildi.Bugünkü sıkıntılarımızın cevabını boşuna onda aramayalım.Yani,bugüne ilişkin soracağımız sorular ve arayacağımız cevapların referans noktası Mustafa Kemal değildir.

Altını çizmekte fayda var,Mustafa Kemal,Osmanlı'dan çıkış sürecine ilişkin bazı sorular sordu ve bu sorulara bazı cevaplar verdi.Osmanlı'nın parçalanması sürecinde,"Osmanlı'dan elde kalan toprakların olabildiğinde geniş bir birliği ve bütünlüğü" ve "kalan topraklar üzerinde Türklerin millî egemenliğinin nasıl sağlanabileceği" gibi sorularla uğraştı.

Onun hem "toprak bütünlüğü" hem de "Türklerin egemen bir ulus-devlet olarak örgütlenebilmesi" ekseninde gerçekleştirdiği toplumsal sözleşme en çok Hristiyanlar başta olmak üzere,Kürtlere de kuşkuyla baktı.Bu Cumhuriyet'in harcı,bu ülkenin vaktiyle yüzde 30-35'ini oluşturan Hristiyanların,ne kadarı kaldıysa o kadarının tamamıyla dışlanması ve İslâmcılara ve Kürtlere kuşkuyla bakılması üzerine kuruldu.Harcını,toplumu oluşturan kesimlerinin önemli bir kısmına karşı dışlama ve kuşku ekseninde kurmuş bir Cumhuriyet'in zihniyet kalıplarında,bugün "ülkede ve bölgede birlikte nasıl yaşanacağı" sorularına cevap aramak bir çocukluktur.

Hattâ tam aksini iddia etmemiz gerekir.Bugünkü Cumhuriyet krizinin ana nedeni,kuruluş yıllarındaki soruların soruluş tarzı ve o sorulara verilen cevaplardır.

Sorun olan şeyin kendisinde cevap aramamız,kendi entelektüel çaresizliğimizden ve zavallılığımızdan başka bir şey değildir.

Bu nedenle,Mustafa Kemal etrafında yapılan,"Efendim,verdiği cevaplar o zamanki koşullarda doğruydu" ya da "O zamanın koşulları nedeniyle ancak bu kadar yapılabilirdi ve bu nedenle Mustafa Kemal'i yargılamamak lâzım" biçimde yapılan tüm izâh denemelerinin fazla bir anlamı yoktur.Ya da "Mustafa Kemal,dünyada o günkü şartlar göze alındığında..." veya "döneminin konjonktürüne göre aslında" gibi kurulan cümleler absürt ve son derece gereksizdir.

Birincisi,o dönemde "birlikte yaşama" sorusuna verilmiş başka cevaplar da elbette vardı.Meraklısı Ermeni feminist yazar Zabel Yeseyan'ın başta "Yıkıntılar Arasında" adlı eseri olmak üzere,yazdıklarını okuyabilirler.Elbette kabul etmek gerekir ki,siyâsî yetenekleri ve koşulları iyi okumasıyla Mustafa Kemal'in sorduğu sorular ve verdiği cevaplar,egemen soru ve cevaplar oldu.Ve bu Cumhuriyet onun kadrosu tarafından kuruldu.Bu nedenle de her "kurucu baba"ya gösterilen saygı siyâseten gösterilir.Fakat bu siyâsî saygı,şu ânki dönemin sorularına cevap verecek sihirli anahtarı içermez.

İkincisi,Mustafa Kemal için "dönemsellik" etrafında yapılan tüm açıklamaların kendi içinde "doğru" olduğunu kabul etsek bile -ki bu konuda karşı argümanlar daha güçlüdür-,böyle bir tartışmanın günümüz açısından çok büyük bir anlamı yoktur.Çünkü soracağımız soruların cevapları bu tartışmada yatmıyor ki.Vereceğiniz cevabın öyle veya böyle olması,bugünkü sorunuz ve de cevabınız açısından bir anlam ifade etmiyor ki...

Çünkü,cevabınız ne olursa olsun,Cumhuriyet'in kurucu kadrolarının dönemlerinin sorunlarını formüle ediş ve cevap veriş tarzları bugünkü sorunlarımızın ortaya çıkmasının ana nedenidir.O zamanın koşullarında doğruydu veya değildi,ama bugün tıkanmıştır ve bugün soruları yeniden sormak,cevapları yeniden aramak gerekir.

Yeni sözleşme için büyük buluşma

Mustafa Kemal etrafında yapılan tartışmalar,yanlış eksenli fazla gereksiz tartışmalardır.Ve dediğim gibi entelektüel yeteneksizlik göstergesi olarak anlaşılmalıdır.

Tartışılması gereken konu,merkezde olan esas soru,bugün ülke ve bölgede farklı etnik-din ve ulus gruplarının birarada yaşamalarının mümkün olup olmadığı ve eğer mümkünse bu birarada yaşamanın nasıl yaratılacağıdır.

Bunun yolu da bu toplumun hiçbir bireyini dışlamayan,farklı toplumsal kesimlerden kuşku duymayan,tüm kesimlerini kapsayan bir toplumsal diyalogdan ve bu diyaloğu esas alarak gerçekleştirilecek yeni bir toplumsal sözleşmeden geçer.

Birincisi,yaşanmışlar üzerine açık ve düz bir konuşma,ikincisi bu konuşmaya her kesimin eşit ve eşdeğer olarak dâhil edilmesi.

Kürt'ünün,Alevi'sinin,İslâmcısının,lâikinin ve Hristiyan'ının eşit ve eşdeğer koşullarda katıldığı,birlikte yeni bir toplumsal sözleşmenin hazırlamak zorunda olduğumuz bir süreçten söz ediyorum.Eğer bu yaşanmışlar üzerine açık konuşma,siyâsetin yeni zemini olarak kurulamazsa,bu kimliklerin kabuklarını da kıracak siyâsî seçeneklerin doğmasına imkân tanımaz.

Eğer Mustafa Kemal'i mezârında rahat bırakmazsanız bu arayışı da yapamazsınız.

"Bu memlekette maalesef olmuş böyle şeyler kardeşim",cümlesini kuramazsanız yarını inşâ edemezsiniz.

Siyâsetin zemininin,yaşanmışlar üzerine açık konuşma ile yeniden tanımlanacak olması ve bu konuşmaya tüm tarafların eşit-ve-eşdeğer katılmalarının sağlanması,yaratılması zorunlu yeni toplumsal sözleşmenin olmazsa olmazıdır.

Siyâsetin bu yeni zemini,hem mevcut siyâsallaşmış etnik-dinsel kimliklerin hem de mevcut siyâsal yapıların ötesinde siyâset için yeni şekillenmelerin,yeni birleşme noktalarının çıkması anlamına gelecektir.

Bu yeni şekillenmeler ve yeni buluşmalar,siyâsette oluşmuş geleneksel sağ-sol,milliyetçi-liberal ayrımlarının ortadan kalkması anlamında değildir elbette.Ama mevcut siyâsetin kalın kabuğunun çatlaması ve siyâsetin zemininin hafızasızlık üzerinden değil,yaşanmışlıkların konuşulması ve kurumsallaşması üzerinden yeniden tanımlanması anlamına gelecektir.

Bugün,siyâsetin eskimiş kalın kabuğu altında,farklı siyâsî akım ve kimliklerde bireylerin yoğun bir arayış içinde olduğunu gözlemek mümkündür.Birçok birey,bağlı olduğu siyâsî ve kültürel çevrenin gerçekliğini anlayarak ve kavrayarak ve ama onun yarattığı kalın kimlik duvarlarını aşarak yeni denizlere doğru açılmaktadırlar.

Kalın kabuk altında,oluşmuş mevcut kimliklerin ötesinde derin bir yeni arayış çabası var.

Ve Türkiye,eğer bu farklı siyâsî ve kültürel kimliklerden gelen ve ama o gemileri terketmiş bireylerin büyük buluşmasını sağlayabilirse,kendisini yarınına taşıyabilecektir.Çünkü bu coğrafyayı yarına taşıyacak bilgi birikimi orada yatmaktadır.

Bu taşımayı yapacaklar artık bağlı oldukları siyâsî ve kültür kimlikleriyle değil,birey olarak bu yeni zeminde varolacaklardır.

Ve bu bireyler yeni bir toplumsal sözleşme için gerekli entelektüel birikimin ve ülkenin ortak aklının taşıyıcıları olacaklardır.Bu kişiler,siyâsî olarak farklı yerlerde duracak olsalar bile,bu,ülkede yeni bir sivilliğin başladığı anlamına da gelecektir.

Yeni cumhuriyetin kurucu babaları-kadınları da muhtemel bu insanlar içinden çıkacaktır...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Siyâsetin "söylenecek sözü" bitmiş "yeni söz" lâzım,Gazete Duvar,26 Aralık 2019-14/26 Ocak 2020.

https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2019/12/26/siyasetin-soylenecek-sozu-bitmis-yeni-soz-lazim/
https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2020/01/14/siyasetin-yeni-zemini-hafizayi-merkeze-almak/
https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2020/01/26/yeni-bir-cumhuriyet-ve-tarihi-bulusma/

Merzifon Anadolu Koleji Müzesi'nin tarihsel gelişimi/Gönenç Göçmengil*

Coğrafî,jeolojik ve ekolojik özellikler hakkında toplanan,bağışla elde edilen veya satın alınan numuneler Osmanlı'daki ve dünyanın farklı doğa tarihi müzelerindeki yerlerini almaya başlamıştı.Bu çabalar arasında,emek ve sonuçları bakımından en önemli çalışmalardan biri Merzifon Anadolu Koleji'nin (1886-1938) çatısı altında gerçekleşmişti.Merzifon Anadolu Koleji Müzesi;kuruluşu,gelişimi ve günümüzde Türkiye'nin farklı yerlerine dağılmış olan koleksiyon parçaları ile Osmanlı'nın son dönemindeki önemli doğa tarihi müzeciliği faaliyetlerinden biri olarak kabul edilebilir.

Ondokuzuncu yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nda yerli ve yabancı doğa bilimi araştırıcılarının yaptıkları saha çalışmaları sonunda;bölgenin coğrafî,jeolojik ve ekolojik özellikleri hakkında toplanan,bağışla elde edilen veya satın alınan numuneler Osmanlı İmparatorluğu ve dünyanın farklı doğa tarihi müzelerinde,herbaryumlarda ve nadire kabinelerinde yerlerini almaya başlamıştı.Bu kapsamda gerçekleşen faaliyetler genel olarak İstanbul'da eğitim gösteren kurumların içerisinde yer alsa da,(1) Anadolu'nun farklı bölgelerinde de benzer çabalar ortaya konulmuştur.(2) Bu çabalar arasında,emek ve sonuçları bakımından en önemli çalışmalardan biri Merzifon Anadolu Koleji'nin (1886-1938) çatısı altında gerçekleşmişti.Merzifon Anadolu Koleji Müzesi;kuruluşu,gelişimi ve günümüzde Türkiye'nin farklı yerlerine dağılmış olan koleksiyon parçaları ile Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki önemli doğa tarihi müzeciliği faaliyetlerinden biri olarak kabul edilebilir.

Merzifon Anadolu Koleji'nin kurulması,"American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM)" isimli kuruluşun 1820'li yıllarda Anadolu coğrafyasında başladığı misyonerlik faaliyetleriyle paralel bir şekilde gelişmiştir.Anadolu'daki misyonerlik faaliyetleri çerçevesinde ana birimlerden biri olarak konumlanan Merzifon ilinde genel olarak Rum ve Ermeni cemaatinin dinsel dünyasına yönelik çalışmalar gösteren "Merzifon İstasyonu",1852 yılında Edwin E. Bliss (1817-1892) ve Joseph W. Sutphen (1825-1852) tarafından kurulmuştur.(3) 1864-1865 yıllarında,Merzifon İstasyonu'nda teolojik eğitime başlanmış;hızla değişen dünya şartları ve öğrencilerin teolojik eğitimin yanı sıra müfredata genel eğitim konularının da eklenmesi talebi üzerine,teolojik birimden ayrı olarak bir de lise kurulmuştur.1881 yılında kurulan lisenin müfredatı,1886 yılında yeniden düzenlenerek,yükseköğretime eşdeğer bir işleyişe sahip Anadolu Koleji faaliyete geçmiştir.(4)

Merzifon İstasyonu'nda teoloji dışındaki eğitim faaliyetlerinin başlamasında Anadolu Koleji'nin kurucusu ve uzun süre müdürlüğünü yapan Dr. Charles Chapin Tracy (1838-1917;C. C. Tracy)'nin rolü büyüktür.C. C. Tracy ve çevresinde yer alan eğitim grubu,o zamanki ABCFM yönetiminin önerilerine karşı çıkarak teolojik ve geleneksel eğitim sistemini ayırarak okula daha fazla sayıda öğrencinin yönelmesini sağlamış,aynı zamanda yıllar içinde Anadolu Koleji ile paralel olarak,kızlar okulu (Anatolia Girls School),hastane (Anatolia Hospital),sağırlar okulu (Martha A. King Memorial School for the Deaf) gibi farklı birimlerin de inşâsı için çaba harcamışlardır.(5)

C. C. Tracy ve okul yönetimi;kolejde eğitim kalitesini artırmak,kolej mezunları ve öğretmenlerinin de yurtdışında ileri seviyede (yüksek lisans ve doktora) eğitim almalarını sağlamak amacıyla maddî kaynak yaratmaya çalışmışlardır.Bu öğrencilerden bazıları önemli bilim insanları olarak eğitimlerini tamamlamış ve Merzifon Anadolu Koleji'ne geri dönmüşlerdir.Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk doktoralı astronomu olan Arakel G. Sivaslıyan,(6) Arşağ Dağlıyan (Müzik),Hovhannes V. Hagopyan (Osmanlıca ve Türk Dili) ve Johannes Jakob Manissadjian (Ohannes Hagop Manisacıyan,Doğa Bilimleri) bu kişilerden bazılarını oluşturmaktadır.(7) Doğa bilimlerine özel merakı olan C. C. Tracy,1880'li yıllar boyunca,Amasya bölgesinde "Lokman'ın Mezârı" denilen bölgede fosil örnekleri toplamıştır.Zaman içerisinde okulun öğrencilerinin de doğa bilimi dersleri kapsamında farklı mineral ve bitki örnekleri toplamaya başlaması ile de ufak bir koleksiyon oluşturulmuştur.(8)

Anadolu Koleji içerisinde teolojik eğitim dışında,genel eğitime geçilmesi ile doğa bilimleri üzerine de dersler verilmeye başlamıştır.1890 ve 1895 yılı mezunları tarafından toplanan toplam üç çekmece dolusu örnek,okul içerisinde genişlemeye başlayan doğa bilimleri eğitimi setinin temelini oluşturmuştur.(9) Okulun öğretmenlerinden Dr. Edward Riggs (1844-1913) okul koleksiyonunda daha önceden bulunmayan doldurulmuş hayvan numunelerini ilk olarak toplamaya başlayan kişilerdendir.Akabinde C. C. Tracy'nin taksidermi konusunda uzman olan oğlu Henry Chester Tracy (1876-1958),1898 ve 1900 yılları arasındaki dönemde okulda kalmış birçok kuş ve dört ayaklı hayvanın tahnitlerini yapmıştır.(10) Tüm bu çabaların yanı sıra okulun doğa bilimleri eğitimi konusunda dönüm noktası,Johannes "John" Jakob Manissadjian (J. J. Manissadjian,Ohannes (Hovhannes) Hagop Manisacıyan veya Prof. Manis)'ın Anadolu Koleji okul kadrosuna katılmasıyla olmuştur.

Doğa bilimleri profesörü ve müze küratörü olarak J. J. Manissadjian

Katharina Klein isimli Alman bir anne ve Barsam Agha isimli Ermeni bir babanın oğlu olan J. J. Manissadjian,1862 yılında Niksar'da doğmuştur.

Kolej eğitimini 1883 yılında Antep'te yer alan bir başka Amerikan okulu olan Merkezî Türkiye Koleji'nde tamamlayan J. J. Manissadjian,bu tarihten sonra Anadolu Koleji'nin eğitim kadrosuna katılmıştır.(11) J. J. Manissadjian,C. C. Tracy'nin okuldaki doğa bilimleri eğitimi açığını kapatmak adına bulduğu burs ve fonlar ile olasılıkla 1886 yılında Berlin'e gönderilmiştir.(12) Kendisinin burada aldığı burs dışında Türkçe dilbilgisi dersleri vererek ek kazanç sağlamış,Friedrich-Wilhelms-Universität-Berlin'de (günümüzde Humboldt-Universität zu Berlin) doğa bilimleri konusunda eğitim görmüştür.(13) Akademik literatürde isminin ilk ortaya çıkışı,Berlin'de okuduğu sırada entomolog Dr. Otto Staudinger ile beraber ve bazen tek başına yaptığı gezilerde topladığı böcek türlerinin kendi ismiyle tanımlanması ve hâkemli dergilerde basılması ile 1887 yılına rastlamaktadır.(14) 1890 yılında Anadolu Koleji öğretim kadrosuna geri dönen Manissadjian,akademik çalışmalarına ağırlık vermiştir.Manissadjian'ın topladığı ve tanımlanması için yurtdışına gönderdiği numuneler,hem farklı kişisel koleksiyonlarda hem de doğa tarihi müzelerinde değerlendirilerek,Anadolu'nun o zamana kadar az bilinen böcek ve bitki türlerinin tanımlanmasına olanak sağlamıştır.Avusturyalı botanikçi Josef Franz Freyn,entomolog Dr. H. Rebel,Kenneth H. Morton ve yine Dr. Otto Staudinger ile numune takası ve örnek alım-satımına dayalı çalışmalarına devam etmiş ve bir kelebek türüne ismi verilmiştir (Axiopoena manissadjiani).(15) Bunun yanı sıra önemli bir botanik bitki toplayıcısı olarak farklı kişi ve kurumlara bitki soğanları göndererek dünyadaki farklı herbaryum koleksiyonlarında Anadolu'nun endemik bitkilerinin korunmasına katkıda bulunmuştur.Keşfettiği bazı bitkilere ismi verilmiştir (Colchicum manissadjianii/Merendera manissadjiani [Azn.],Iris manissadjiani Freyn ve Silene Manissadjiana Freyn).(16)

Tüm bu çalışmalarının yanı sıra,ondokuzuncu yüzyılın çok disiplinli bilim anlayışına uygun bir biçimde doğa bilimleri ve sosyal bilimler alanında hem düşünen hem de üreten bir bilim insanı olan Manissadjian'ın Almanya'da geçirdiği süre boyunca verdiği Osmanlıca/Türkçe derslerini temel alarak yazdığı "Lehrbuch der modernen Osmanischen Sprache (Mürşid-i Lisan-ı Osmani)" isimli kitabı 1893 yılında basılmıştır.(17)

Anadolu Koleji'nde çalışmalarına devam ederken,gösterdiği akademik başarılar sebebiyle,Sivas valisinin katılımıyla yapılan bir törenle,1906 yılında American Board tarafından kendisine Master of Science (M.Sc.) unvânı verilmiştir.(18) Botanik ve entomoloji çalışmaları dışında,meteoroloji ve mikroskopi konularında da çalışmalar yapan Manissadjian,bu konularda da hâkemli dergilerde makaleler yayımlamıştır.(19)

Saha araştırmaları sırasında Anadolu'da farklı bölgelere giden Manissadjian;başta Amasya ve çevresi olmak üzere Sivas,Kayseri,Malatya,Adana,Maraş,Van,Diyarbakır ve Antep'te saha çalışmaları yapmıştır.(20) Bu araştırmalarda jeolojik örnekleme ve gözlemler de yapan Manissadjian'ın paleontolog Julius V. Pia'ya gönderdiği fosillerle,bu bölgelerdeki Jura yaşlı kafadan bacaklı (sefalopod) ve ammonit türü fosilleri tanımlayan öncü makalelerden biri yazılmıştır.(21)

J. J. Manissadjian öğretim faaliyetleri sırasında Konya ve Antep'teki Amerikan eğitim kurumlarını ziyaret edip doğa bilimleri konusunda dersler vermiştir.Ayrıca Antep'te yer alan Merkezî Türkiye Koleji'nde,Manissadjian adını adını taşıyan bir ödülün (The Manissadjian Prize),biyoloji konusunda o sene en üstün gelişmeyi gösteren veya en iyi tezi yapan öğrenciye verildiği bilinmektedir.(22) Anadolu Koleji'nde,modern üniversite geleneğine yakın bir biçimde,kolej içinde yer alan amfide her cuma günü halka açık bilimsel sunumlar gerçekleştirilmekteydi.Bu döneme ait misyon raporlarında,bu bilimsel sunumların halk arasına epeyce merak uyandırdığı belirtilmiş,Manissadjian'ın volkanlar hakkında yaptığı sunumun ise aşırı ilgiyle izlendiği not düşülmüştür.(23)

Merzifon Anadolu Koleji Müze binasının inşâsı

Kolejdeki öğretim kadrosu ve öğrencilerin topladıkları birçok numunenin (mineral,fosil,böcek,kelebek,bitki,kuş ve hayvan türleri) zaman içinde hatırı sayılır bir koleksiyon oluşturması,bu koleksiyonun kalıcı ve sabit bir yere sahip olma ihtiyâcını doğurmuştur.1910-1911 yılındaki kolej yıllık bülteninde Osmanlı İmparatorluğu gibi büyük bir ülkede hâlen tek bir ulusal doğa tarihi müzesinin olmadığı vurgulanmakta ve bunu gidermek için Anadolu Koleji içerisinde bir müze kurmanın öneminden bahsedilmektedir.(24)

1910'lu yıllara yaklaşıldığında artık mevcut alanına sığmayan doğa bilimi koleksiyonu ve bunun yanı sıra günbegün artan kaynak kitap sayısına sahip olan kütüphâneye ek olarak kalıcı bir bina yapmak için çalışmalara başlanmıştır.C. C. Tracy'nin bulduğu fonlar,kolejin mezunlar derneğinin yaptığı bağışlar ve kolej öğrencilerinin bizzat kendilerinin inşâat yapımına katılarak devam ettiği kütüphâne-müze (Anatolia College Library-Museum) 1913 yılı sonunda tamamlanmıştır.

Kütüphâne-Müze binasının genel yapısı;alt katta yönetim odası ve iki adet derslik,orta katında kütüphâne ve iki adet çalışma/okuma odası,en üst katında ise,müze,doğa bilimleri sınıf odası,amfitiyatro,küratörün odası ve laboratuvarından oluşan bir bina kompleksi şeklindedir.(25)

1914 yılına gelindiğinde Kütüphâne-Müze binasının yapılması ile koleksiyon kalıcı bir alana kavuşmuştur.Bunu takip eden süreçte,müze küratörü Prof. Manissadjian'ın girişimleriyle,Merzifon müzesinin ulusal bir doğa tarihi müzesi olması adına çalışmalara başlanmıştır.Bu kapsamda Anadolu'da yer alan farklı kurum ve kişilere müze ve numune takas ağı oluşturulması talebi ve arzu edilmesi durumunda güzel ve ilginç numunelerin müzeye bağışlanabileceği basın yoluyla duyurulmuştur.(26) Müze koleksiyonunda 1914 itibariyle 7.000 bitki ve hayvan örneği,2.500 böcek ve kelebek;1.100 fosil,900 mineral ve kaya;50 mollusk (yumuşakça) ile 70 kuş,40 memeli ve büyük hayvan örneği bulunduğu belirtilmiştir.(27) Sözkonusu koleksiyonun haftada iki gün halkın ziyaretine açık olduğu ve bugünlerde ortalama 100'er kişinin müzeyi ziyaret ettiği belirtilmiştir.(28) Prof. Manissadjian'ın bu koleksiyonda yer alan herbaryumun 2.000 numunelik bir kısmını ve 1.200 adet değişik cins içeren böcek ve kelebek örneklerini bizzat topladığı bilinmektedir.(29)

Bütün bu gelişmelerin karşısında,Birinci Dünya Savaşı'nın yıkıcı etkileri koleji etkilemeye başlamıştır.1915 yılında kolej kadrosu ve öğrencilerin bir kısmı öldürülür,sürgüne gönderilir ve okul 1916 yılında kapatılır.Prof. J. J. Manissadjian savaş ortamından sağ kurtularak bir süre Merzifon'dan uzaklaşır,bu süre içinde Amasya'da Göynücek yakınlarındaki Alman çiftliği kolonisi içinde yaşar.1917 yılında ise müzenin detaylı bir kataloğunu çıkarmak için koleje geçici olarak geri döner.(30) 1917-1918 yıllarında ise müzede çalışarak katalog çıkarma işlemini tamamlar.

Müze kataloğu

Müze kataloğunda,müzenin oluşum aşamaları ve müze materyalinin bilimsel özellikleri sistematik olarak tanımlanmıştır.Müze kataloğunda koleksiyon materyalinin İngilizce ismi,Latince bilimsel ismi;nereden elde edildiği,kim veya kimler tarafından toplandığı-bağışlandığı;örneklerin genel durumu;şayet tahnit edilmişse tahnitçinin ismi ve olası değerini içeren bir tabloya yer verilmiştir.Dört ayaklı doldurulmuş hayvanlar,kuşlar;bitki ve ağaç örnekleri;herbaryum örnekleri;alkol içinde yer alan canlı numuneleri,fosil-kaya-mineraller;yumurta türleri;böcek-kelebek-arı türleri;yurtdışından alınmış örnekler;farklı iskeletler müzede yer alan eğitimsel ve sanatsal resimlerin bulunduğu çekmece-raf ve numaralar ayrıntılı bir şekilde tarif edilmiştir.

Müze kataloğu,müzenin oluşumu ve gelişimi hakkında detaylı bir belge olarak önem arzetmesinin yanı sıra küratörün bilimsel algısı ve sözkonusu dönemde müze küratörünün ilgisini çeken bilimsel konuları da içerir.Farklı elmas kesimi ve elmas türleri hakkında güncel bilgiler,farklı egzotik hayvanların ve bitkilerin bulundukları yaşam alanları,buzul çağında soyları tükenmiş olan mamutların varlığı ile ilgili bilgiler,brontosauruslar hakkında açıklamalar ve o zaman ölçeğinde dünyada bulunan en büyük kristal-minerallerin bulunduğu bölgeler hakkındaki bilgiler kataloğun farklı yerlerinde dipnot olarak verilmiştir.

Büyük oranda Prof. Manissadjian,C. C. Tracy,kolejin hocaları ve öğrencileri tarafından oluşturulmuş olan koleksiyonda,dünyanın ve Osmanlı İmparatorluğu'nun pek çok farklı yerinden takas,satın alma ve bağışla da elde edilen örnekleri gönderen araştırmacıların da isimleri belirtilmektedir.Bu kişiler başlıca:Prof. F. Forster (Bretten,Baden),botanikçi Georges Vincent Aznavour (İstanbul),Prof. Eberhard Fraas (Stuttgart Doğal Tarih Müzesi Küratörü),Prof. L. Wendl (Münih'te lise öğretmeni),Dr. A. Nenstadt (Biebrich,Rhein) ve H.R. Wingate (Talas Amerikan Koleji,Kayseri)'den oluşmaktadır.(31) Koleksiyonda günümüz Türkiye'si dışında başta Almanya olmak üzere Suriye,Lübnan,ABD,Afrika (Madagaskar),Rusya,Brezilya,Japonya,Hollanda'dan ve Akdeniz bölgesinin farklı alanlarından elde edilmiş numuneler yer almaktadır.

Prof. Manissadjian,müzenin kataloğunu oluşturduktan sonra bir süre daha Türkiye'de kalır.Birinci Dünya Savaşı'nın son demlerinde Türkiye'yi terkederek ABD'ne yerleşir.Doğa bilimleri konusundaki çalışmalarına son verir.Buna karşın müze koleksiyonu küratörsüz fakat bozulmamış bir şekilde varlığını bir süre daha sürdürmüştür.Prof. J. J. Manissadjian ABD'ndeki yaşamında arşivci ve harita uzmanı olarak görevler almıştır.1946 yılında yaşamını yitiren Prof. J. J. Manissadjian'ın ömrünün geri kalan kısmında Anadolu Koleji müzesi ile iletişime geçip geçmediği bilinmemektedir.

1919-1920 yılında tekrar eğitim-öğretim faaliyetlerine başlayan Anadolu Koleji'nin ana kısmı,Merzifon'dan ayrılarak Selanik'e taşınır.Buna karşın "Kızlar Okulu" kısmı hâlen açık olan kolej eğitim faaliyetlerine yeniden başlayarak çalışmaya devam etmiştir.1923 ve 1926 yıllarındaki ABCFM raporlarında müze koleksiyonunun konuklara açık olduğu,şehir içinden ve dışından yoğun bir ilgiyle ziyaret edildiği belirtilmiştir.(32) Müzede yer alan materyalin değerini bilen kolejin öğretim kadrosu,koleksiyonu uzun bir süre dikkatlice korumuştur.Bu bağlamda özel ziyaretçiler ve eğitim faaliyetleri için müze kullanılmaya devam eder.1937 yılında maddî sorunlar nedeniyle Merzifon İstasyonu'nun kapanmasının gerekliliği ortaya çıkınca,müze koleksiyonu ve kütüphânedeki materyallerin akıbeti konusunda çalışmalara başlanmıştır.Herbaryum örneklerinin,olasılıkla bu tarihlerde veya öncesinde,Ankara'da kurulan Yüksek Ziraat Enstitüsü'ne gönderilmiş olabileceği,yine bilinmeyen bir tarihte ise bir kısmının Ankara Üniversitesi Herbaryumu'na gönderildiği düşünülmektedir.Bu örnekler,Ankara Üniversitesi Herbaryumu'nda "Manissadjian:Plantae Orientales" adı altında korunmaktadır.(33) 1938 yılında kapanan okuldaki müze materyalinin tamamına yakın kısmı (toplam 66 kutu ve 4 ton numune),Tarsus Amerikan Koleji'ne kalıcı olarak gönderilmiştir.(34) Taşınması masraflı ve zor olan büyük doldurulmuş hayvanların yerel ortaokula bağışlandığı belirtilmiştir.Kütüphânede yer alan kitapların ise bir kısmının yerel Halkevi'ne,bir kısmının ise ilgili üniversite ve Selanik'teki Anadolu Koleji'ne gönderildiği ifade edilmiştir.

Sonlandırırken

1938'den yakın tarihimize kadar yazılı kaynaklarda sadece ufak bir dipnot ya da pasaj olarak bahsedilen müzenin tekrar günışığına çıkması ve gündeme gelmesi,6 Nisan-5 Haziran 2016 tarihleri arasında Marianna Hovhannasiyan küratörlüğünde SALT Galata'da gerçekleştirilen "Boş Alanlar" isimli sergi sayesinde olmuştur."Boş Alanlar" sergisi;ABCFM arşivi,saha çalışmaları,fotoğraf,harita ve tanıklıklar üzerine kurduğu sistematik çalışmayla Merzifon Anadolu Koleji Müzesi ve Prof. Manissadjian'ın yaptığı doğa bilimleri araştırmaları üzerine bir anlatı geliştirmiştir.Bu çalışma sırasında müzeden arda kalanların peşine düşen Marianna Hovhannasiyan ve SALT Araştırma ekibi,Anadolu Koleji Müzesi Kataloğu'nu kamuya sunmuşlardır.Tarsus Amerikan Koleji çalışanları ve mezunları ile yaptıkları görüşmeler ve saha araştırmaları sonucunda ise bir zamanlar Merzifon Anadolu Koleji'nde bulunan müze koleksiyonunun Tarsus Amerikan Koleji'nde (Tarsus American College,TAC) uzun süre muhafaza edildiğini açığa çıkarmışlardır.TAC mezunlarından Nihat Taner'in araştırmaları sonucunda,1954-1955 yıllarında koleksiyonun hâlen Tarsus'ta olduğu ve TAC öğretmenlerinden H. Meyer (d. 1926) tarafından sayımının yapıldığı ortaya çıkmıştır.Bunu doğrulayan bir şekilde Manissadjian'ın yazdığı müze kataloğu içerisinde,H. Meyer'in kurşun kalemle birkaç sayfada "kontrol edildi" şeklinde bir ibare yazarak,kendi ismini ve kontrol tarihini eklediği gözlenmiştir.Sözkonusu durum en azından koleksiyonun önemli bir kısmının bu tarihte hâlen Tarsus'ta ve korunmuş olduğuna işaret etmektedir.İlerleyen zamanlarda TAC mezunlarının anılarında belirtildiği üzere koleksiyon yavaş yavaş kaderine terkedilmiş,merdiven altına itilmiş ve önemli bir bölümü gönderim ve sayım tarihi net bir şekilde bilinmeden Robert Koleji'ne kalıcı olarak bağışlanmıştır.(35) Bunu takiben ilerleyen yıllarda Robert Koleji'nin de elinde bulunan doğa tarihi ile ilgili materyallerin bir kısmının,2011 yılında açılan Saint Joseph Kadıköy Doğa Bilimleri Merkezi'ne bağışlandığı bilinmektedir.Bu dolambaçlı yol sonunda Merzifon'daki Anadolu Koleji Müzesi materyalinin bir kısmının Robert Kolej ve/veya Saint Joseph Kadıköy Lisesi'nde olduğu düşünülebilir.2016 yılında,"Boş Alanlar" sergisi sonrasında TAC Mezunlar Derneği'nden Semih Bilgin,Şeref Etker ve Nihat Taner;Anadolu Koleji Müzesi'nden kalan parçaların yeniden ayağa kaldırılıp restore edilmesi için çalışmalara başlamıştır...

***

1-Ondokuzuncu yüzyılda İstanbul'da oluşturulmaya çalışılan Doğa Tarihi Müzeleri'ne dair yapılmış bazı çalışmalar için bkz. Feza Günergun,"Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'nin 1870'li yılların başındaki Doğa Tarihi Koleksiyonu".Osmanlı Bilimi Araştırmaları,11 (1-2) (2011):337-344;Mehmet Sakınç,İstanbul Saint Joseph Lisesi Tarihi Bitki Koleksiyonu (2 cilt),(İstanbul:Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları,2013),1119;Şennur Şentürk,Nuh'un Gemisi Beyoğlu'nda (İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık,1998),94;Berrin Akyıldırım,"İstanbul'daki Orta Dereceli Öğretim Kurumlarında Bulunan Bitki ve Hayvan Koleksiyonlarının Envanteri",Yüksek Lisans Tezi,İstanbul:İstanbul Üniversitesi,2006.
2-Ondokuzuncu yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nda İstanbul dışındaki doğa tarihi koleksiyonu oluşturma çabalarından Antep'te olanlar için bkz. "General Catalogue of Central Turkey College,Aintab",(Beyrut:American Press,1906),10.
3-Merzifon İstasyonu ve ABCFM'nin faaliyetleri için bkz. Charles Chaster Tracy,The Development of the American Board's Work in Asiatic Turkey,(Boston:The Board Congregational House,1904),43.
4-C.C. Tracy,The Development of the American Board's Work in Asiatic Turkey,a.g.e.,s.21.
5-Anatolia College,"The Anatolian",American Research Institute in Turkey,Istanbul Center Library,online in Digital Library for International Research Archive,Item #11079,http://www.dlir.org/archive/items/show/11079 (son erişim 2 Ekim 2019.)
6-Şeref Etker,"Türkiye'de İlk Doktoralı Gökbilimci:Arakel G. Sıvaslıyan",Cumhuriyet Bilim Teknoloji,1446,(5 Aralık 2014):19.
7-Nazan Maksudyan,"Amerikan Kaynaklarında Merzifon Anadolu Koleji'nin Kısa Tarihçesi",Kebikeç 36,(2013):131-153.
8-"Museum Catalog as it came from Merzifon,1939",SALT Araştırma,American Board of Commissioners for Foreign Missions Arşivi (ABCFM),ARIT izniyle,https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/42920
9-"Boş Alanlar Sergi Broşürü" (2016),SALT Araştırma,ABCFM Arşivi,ARIT izniyle,https:saltonline.org/media/files/bos-alanlar_sergi-brosuru-1.pdf (son erişim 2 Ekim 2019.)
10-"Museum Catalog as it came from Merzifon,1939",3.
11-"Boş Alanlar Sergi Broşürü" (2016),26.
12-SALT Araştırma içerisinde yer alan ABCFM arşivinde,Merzifon İstasyonu raporları alt sekmesi altında,Anadolu Koleji öğretmenleri ve öğrencileri hakkında birçok farklı kayıt bulunmaktadır.1888 raporunda isim belirtilmeden bir hocanın Berlin'de doğa bilimleri eğitimi almak üzere gönderildiği belirtilmektedir."Marsovan Station Annual Report,1888",SALT Araştırma ABCFM Arşivi,ARIT izniyle,https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/42927
13-J. J. Manissadjian'ın Berlin'de öğrenim gördüğü sıradaki öğrencilik kaydı için:Amtliches Verzeichnis des Personals und der Studierenden der königlichen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin SH 1830;WH 1830/31(1831)-WH 1917/18(1917),https://edoc.hu-berlin.de/handle/18452/397 (son erişim 2 Ekim 2019.)
14-Otto Staudinger,"Centralasiatische Lepidopteren",Entomologische Zeitung herausgegeben von dem entomologischen Vereine zu Stettin,48 (1-3),(1887):49-102.
15-"Boş Alanlar Sergi Broşürü" (2016),44.
16-A.g.e.
17-Johannes Jakob Manissadjian,Lehrbuch der modernen Osmanischen Sprache (Vol. 11),(Stuttgart & Berlin:W. Spemann,1893),398.
18-"Report,Marsovan Station,1905-1906,by Edward Riggs",SALT Araştırma,ABCFM Arşivi,ARIT izniyle,https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/46098 (son erişim 2 Ekim 2019.
19-J. J. Manissadjian'ın meteoroloji hakkındaki makalesi için bkz. Johannes Jakob Manissadjian,"Climatological Data for Merzifoun,Asia Minor,for the Years 1904 and 1905",Monthly Weather Reivew 34 (8),(1906):403-404.Mikroskoplar hakkındaki makalesi için ise bkz. Johannes Jakob Manissadjian,"Microscopical work in Turkey",Journal of Applied Microscopy,Vol. 6,(1913):2547-2549.
20-"Boş Alanlar Sergi Broşürü" (2016),29.
21-Julius v. Pia,J,"Über eine mittelliasische Cephalopodenfaunas aus dem nordöstlichen Kleinasien",Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien,27,(1913):335-388.
22-"General Catalogue of Central Turkey College,Aintab",13.
23-Anonim."The Letters from Mission",The Missionary Herald,Vol 96,No.111 (1899):109.
24-Anatolia College,"The Anatolian",American Research Institute in Turkey,Istanbul Center Library,online in Digital Library for International Research Archive,Item #11067,http://www.dlir.org/archive/items/show/11067 (son erişim 2 Ekim 2019.)
25-"Annual Report for Marsovan Station,1912-1913",SALT Araştırma,ABCFM Arşivi,ARIT izniyle,https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/42922 (son erişim 2 Ekim 2019.)
26-Anatolia College,"The Anatolian",American Research Institute in Turkey,Istanbul Center Library,online in Digital Library for International Research Archive,Item #11079,http://www.dlir.org/archive/items/show/11079 (son erişim Eylül 2019.)
27-William McGrew,Educating across Cultures:Anatolia College in Turkey and Greece,(Lanham,Maryland Rowman & Littlefield:2015),588.
28-"Annual Report for Marsovan Station,1912-1913".
29-Anatolia College,"The Anatolian",American Research Institute in Turkey,Istanbul Center Library,online in Digital Library for International Research Archive,Item #11079,http://www.dlir.org/archive/items/show/11079 (son erişim Eylül 2019.)
30-"Boş Alanlar Sergi Broşürü" (2016),27.
31-"Museum Catalog as it came from Merzifon,1939",85.
32-"Near East Mission in Turkey Annual Station Reports,1914-1921 to 1925-1926:Annual Report of the Marsovan Station",SALT Araştırma,ABCFM Arşivi,ARIT izniyle,https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/42762
33-"Boş Alanlar Sergi Broşürü" (2016),44.
34-"Merzifon Station Annual Report,1938-1939",SALT Araştırma,ABCFM Arşivi,ARIT izniyle,https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/42921
35-"Boş Alanlar Sergi Broşürü" (2016),40.

*Gönenç Göçmengil,Merzifon Anadolu Koleji Müzesi'nin tarihsel gelişimi,Toplumsal Tarih,Sayı:311,Kasım 2019,s.64-[70].