"Millî ideoloji millî pragmatizmle eşgüdüm içerisinde olmalı"/Prof.Garnik S. Asatryan*

-Türkiye ile diplomatik ilişkilerin düzeltilmesi ve Ermeni-Türk sınırlarının açılması sürecini nasıl değerlendiriyorsunuz? 　

Beklenen gelişmenin Ermenistan dış politikasında büyük bir açılıma neden olacağına inanıyorum.Eğer bu süreç sonuçlanırsa her iki ülke için çok olumlu sonuçlar doğuracaktır.Jeopolitik durumun ve bölgede güç dengelerinin Ermenistan'dan yana değişeceğinden kuşkum yok.

-Ama tomlumumuzun bir kesimi ve bazı siyâsî çevreler belgelerin (imzalanan protokollerin) onaylanmasının fiilen günümüz Türkiye'sinin sınırlarını tanıma ve aynı zamanda Türkiye'ye yönelik toprak iddialarından vazgeçme anlamına geleceğinden büyük endişe duymakta...

Ortaya çıkan durumla ilgili endişeler tümüyle anlaşılmaktadır.Bu gerçekten de Ermenistan'a,onun tüm iktidar organlarına ve devlet yönetim sistemine yönelik ciddi bir tehlikedir.Türkiye'nin sınırlarını de-facto tanıma konusuna gelince ise,bu gerçekten de ister istemez Batı Ermenistan'ı tümden kaybetme refleksine yol açabilmektedir.Ben kendim "Golos Armenii [Ermenistan'ın Sesi]" gazetesiyle yaptığım bir röportajımda bu toprakların hâlâ Ermeni rûhuyla soluduğunu söylemiş,hattâ Nikolay Adonz'un "Sahibini kaybetmiş Batı Ermenistan toprakları" belirlemesinden bazı örnekler bile vermiştim:"Muhteşem görkemleriyle yüksek zirveleri taçlandıran kültür mirâsları:Şatolar,kaleler,kilise ve manastırlar tüm kültürel çevresiyle birlikte toza ve toprağa gömülmüş durumda.Fakat onların rûhu hâlâ canlı,harabelerde geçmişin hâlâ her ân yeni bir yaşama atılmaya hazır gölgesi dolaşmaktadır." Batı Ermenistan her zaman millî ideolojimizin:Ülkümüzün belirleyici unsuru olmak durumundadır.Fakat bir de millî ülkü her zaman,ülkenin birlikteliği ve bekâsına hedeflenmiş gerçekçi bir millî pragmatizmle eşgüdüm içerisinde olmalı.Millî ülkünün hipertrofisi (dahamesi) kaçınılmaz olarak kayıplara neden oluyor.Diğer taraftan millî ülküden yoksun bir pragmatizm de kimliksizleşmeye mahkûmdur.Devlet politikası sözkonusu olduğunda bu dengenin gözetilmesi şarttır.

Tarihî Ermeni topraklarındaki etno-demografik durum oldukça karmaşık ve çok yönlüdür.Buradaki etnik ve aşiret antoganizmini ve merkezkaç eğilimleri dizginleyebilecek tek olgu Türkiye'nin güçlü askerî varlığıdır.Kuşkusuz,en azından bu toprakların bir parçasını da olsa geri alabilme ihtimâlini yadırgamamak gerekiyor.Ciddi bir siyâsî iradeyle her şey mümkündür;meselâ farzedelim ki Türkiye siyâsî ve etnik bir çatışmaya sahne oldu.Bu durumda eğer Ermenistan ciddi bir askerî potansiyele,gelişmiş ekonomiye ve adil bir toplumsal yapıya sahip olursa,hiçbir uluslararası belge tarihî adâletin yerini bulmasının önünde engel olamayacaktır.Fakat bugün Türkiye'nin toprak bütünlüğü ve bu ülkenin istikrarı Ermenistan'ın çıkarınadır.Öteki tüm durumlarda Türkiye'nin parçalanması ve batımızda bir Kürt devletinin kurulması Ermenistan'ın ulusal güvenliği için ciddi bir tehlike olacaktır.

Tarihî topraklarımız üzerinde devlet kurma iddiasında olan etnik unsurun,son dörtyüz yılda masum Ermeni halkına yönelik sonu gelmeyen tâlân ve kıyımları uygulayan,kutsal mekânlarımızı ve mezârlıklarımızı kirleten ve Batı Ermenistan'ı Ermenisizleştirenler olduğunu unutmamak gerekir.

Şu ân komşuluğumuzda önemli bir devlet geleneğine sahip ve dünya ile uygarca temaslara dayalı ilişki kurmaya çalışan Türkiye bulunmaktadır.Türkiye'nin parçalanması durumundaysa sınırlarımızda aşırı saldırgan ve nasıl davranacağı kesinlikle önceden kestirilemeyen etnik bir afetin bileşiminden oluşan bir devlet peydâ olacaktır.Millî ideolojimizin bir unsuru olan Batı Ermenistan'ı kaybettiğimizde,kutsal değerlerimiz olan Ararat,Akhtamar,Mıher Kapıları,Haçkarlar,Urartu kitabeleri de kaçınılmaz olarak bu yeni devletin sembolleri olacaktır.

Günümüz itibariyle Türkiye'nin toprak bütünlüğünün bizim millî çıkarımızla örtüştüğü gerçeğini anlamayanlara Kürt örgütlerinin programlarına ve dünya kütüphanelerini dolduran sözde bilimsel materyallere şöyle bir göz atmalarını tavsiye ederim.Kaldı ki öngörülen Kürdistan devleti sadece Batı Ermenistan'ı değil,bugünkü Ermenistan Cumhuriyeti'ni de sınırları içerisine almaktadır.Coğrafî bir terim olarak kabul gören "Ermenistan sıradağları" sözkonusu materyallerde "Kürdistan sıradağları" olarak geçmektedir.Kürtler ayrıca Ermenilerin kültürel mirâsına da sahip çıkmaktalar.Yayınlarda kaliteli fotoğraflar eşliğinde Ermeni kültür mirâsları Hristiyan Kürtlere ait birer mirâs olarak sunulurken,Kürtlerin kendileriyse Urartuların torunları olarak lanse edilmekte.

Türkiye bölünürse,aynı gelişmelerin İran'ın Kürt bölgelerinde de yaşanacağını unutmamak gerekiyor.Ve bir de İran'ın,Ermenistan'ın güney sınırlarına komşu olan Aturpatakan (Güney Azerbaycan) bölgesinde bağımsız bir Türk dilli devletin kurulma çabaları da göz önünde bulundurulduğunda,oldukça tehlikeli bir durumla karşı karşıya kalacağımızı bilmek zor değildir.Kuşkusuz,tarih boyunca millî belleğimize kazınan tüm trajedi ve kayıplarımızın nedeni Türklerdir.Kesinlikle Türkleri pirüpâk göstermek veyahut Ermenilere karşı işledikleri cinayetleri aklamak gibi bir niyetim yok.Fakat toplumun ve bazı siyâsî çevrelerin Kürt olgusunun geçmişteki bariz rolünü ve gelecekteki tehlikesini yeterince göremedikleri de açıktır.Tüm saydığımız bu reel tehlikeler göz önünde bulundurulduğunda bölgenin şimdiki haritasının,bugün mümkün olanın en iyisi olduğunu kabul etmek durumundayız.

-Ama günümüzde Batı Ermenistan'da yaşayan nüfusun büyük bir çoğunluğunun Ermeni etnisitesinden oluştuğuna yönelik son zamanlarda bol bol yazılar yayınlanmakta.Ayrıca sanırım Orta Anadolu'da meskûn olan küçümsenmeyecek sayıdaki Zazalar da Ermeni kökenliler...

Bu konudaki yazıların çoğu sadece Türkiye'ye yapılan turistik geziler sonucu edinilen yüzeysel izlenimlerden ibarettir.Kripto Ermeniler,Müslüman Ermeniler,Kürtçe konuşan Ermeniler vb. bunlar tümüyle romantik konulardır.Herkes kaybedilmiş tarihî vatanında Ermeniliğe ait ufacık bir zerreciğin bile olsa bulunabilmesi için katkı sunmak istemektedir.Gerçekte ise Türkiye'nin doğu bölgelerinde Ermenilik bilincini hâlâ koruyan Ermeni etnik elementi oldukça düşük orandadır.Hattâ hâlâ kendi Ermenice diyalektini korumakta olan Hemşin Ermenileri bile Ermeni kimliğinden oldukça uzaklar.Sayıları beş milyona yakın Zazalara gelince ise,burada varolan tablo,inanın ki bambaşkadır.Bilindiği üzere [Yerevan Devlet] Üniversitemizin Iranistika bölümünün Zazalara yönelik araştırmaları dünyada kabul görmektedir(...) Kan ve genetik kökler kesinlikle etnik kimliğin göstergeleri değildir.Temel etnik gösterge öz bilinçtir!..

*Prof.Garnik S. Asatryan,"Millî ideoloji millî pragmatizmle eşgüdüm içerisinde olmalı",Röportaj:Gayane Sarmakeshyan,(Rusça'dan çev.) Kamiz Şeddadi,Golos Armenii,19 Kasım 2009.

http://www.kurdistan-post.org/News-file-article-sid-35493.html

"Andınız,bizim inkâr edilen varlığımızdı"/Jaklin Çelik*

İlkokul son sınıfta çekilmiş siyah-beyaz bir fotoğraf var elimde.Sınıf iki erkek dokuz kızdan ibaret.İkinci sırada incecik boynumun üzerindeki başım gereksiz bir diklenme pozunda.1800'lerin ortalarında kurulmuş Surp Mesropyan Okulu'nun merdiven basamaklarındayız.Hepimiz Kumkapı,Balipaşa ve Gedikpaşa civarında oturan ailelerin çocuklarıyız.Semtte faaliyet gösteren iki okul daha var.Bunlardan biri Bezciyan,diğeri ise Boğosyan Varvaryan.Aileler çocuklarını bu üç okuldan birine gönderiyor.

Sene 1978-1980.Doğudan gelen çocuklar okulları bereketlendiriyordu.Bunlar,büyük kısmı Sason'dan,Bitlis ve Muş'tan;çoğunluğu sekiz-on çocuklu ailelerden kopup gelmişlerdi.Ailelerin onları İstanbul'a göndermelerinin iki önemli sebebi vardı.İlki,yaşadıkları bölgede Kürt nüfusu içindeki güvenlik sorunu;ikincisi ise çocukların kendi kültürleri içinde yetişmeleri,dillerini,dinlerini öğrenmeleri,tanım yerindeyse "aile büyükleri gibi",kimliklerine câhil kalmamaları arzusu idi.

Yaşam alanları daraldıkça,başta kız çocukları birer-ikişer İstanbul'a yakın akrabaların evlerine gönderiliyor,ardından diğer aile bireyleri geliyordu.Kısacası yetişmekte olan çocuklarıyla ilgili (başta kız çocukları) gelecek kaygıları onları İstanbul'a gitmeye mecbur kılıyordu.Kısa veya uzun vadede tablo bir şekilde tamamlanıyordu.

Onların gelişleri İstanbul Ermeni toplumunu da hareketlendirmişti.Her ne kadar kendi içinde sınıfsal uyumsuzluklar,ötelemeler yaşansa da bu buluşma azalmakta olan İstanbul Ermeni nüfusunu yok olmaktan kurtaracaktı.Elbette ne İstanbul'un orta sınıf yerlileri ne de sonradan gelme olan bizler durumu bu şekilde yorumlama meziyetine sahip değildik o günlerde.Dışarıdakiler bir ân önce buraya demir atmak istiyor,buradakiler de paçayı kurtarmanın yollarını arıyordu.Kısacası herkes bulunduğu yerin derinleşen ağrısından bir başka yere kaçarak kurtulmaya çalışıyordu.

1980'lerin başında bizler,geldikleri köyün kokusunu üzerlerinde taşıyan çocuklarla aynı sıraları paylaşmaya başladık.Çoğu Ermeni ve Batı menşeîli isimlerin arasına İrfan'lar,Erdal'lar,Kezban'lar hattâ Ayşe ve Emine'ler katılmıştı.Tam anlamıyla yitik andın çocukları aynı potanın içinde tekrar buluşmuş,onlara bahşedilircesine dayatılan And'ı talim etmeye başlamışlardı hep bir ağızdan.Varlığımızı her sabah tüm içtenliğimizle Türk varlığına armağan ediyorduk.Bunu da birbirimizle,kim daha sesli okuyacak yarışına girerek yapıyorduk.Çünkü Misâk-ı Millî sınırları içerisinde onların "Ata" diye tapındığına bizim "Allah" diye tapınmamız gerekiyordu ki samimiyetimiz inandırıcı olsun.Andımız işte buydu:İnkâr edilen varlığımız beş yıl boyunca Türk varlığının sirkesine yatırılacaktı.Sonuçta,küpün içinden kimse organik bir Türk çıkmasını beklemeyecekti,damağa hitap edecek hizmetkâr bir turşu tadında olmamız kâfiydi.Bizim için tam bir trajedi olan 1915 bu andın gölgesinde bir komediye dönüşüyordu farkında olmasak da.

1980'lerin ortasında çocuk başımıza bir şeyler gelmeye başladı.Potanın içindekilerin ayrışma vakti gelmişti.Kütüklerinde "Müslüman" ibaresi geçen çocuklar artık Ermeni okullarına gidemeyecekti.Sicili,hasbelkader "temiz" olanlar aynı okulda devam etti,diğerlerinin ise devlet okullarına gitmeleri mecburi kılındı.O yıl ilk veya ortaokuldan mezun olup da kütüğünde "sorun" olanlar bir daha Ermeni okulunun yüzünü göremedi.Bizler için o sayfa açılmamak üzere kapanmıştı.Peki,ne olmuştu da Andımız'ı bu kadar içten okuyan çocukların başına bütün bunlar gelmişti?Kimse bilmiyordu.Zavallı annem Millî Eğitim Bakanlığı onaylı bu dayatmayı okul yönetiminin bir uygulaması olarak algıladı.Müdürle,öğretmenlerle ve de ulaşabildiği tek "resmî kurum"un temsilcisi muhtar Sabahat Hanım'la kapıştı.Ama sonuç değişmedi.Sonunda pes etti.Çemberlitaş Kız Lisesi serüvenim yedinci sınıfta kendi isteğimle son bulduğunda,aklımda kalan anıların içinde iki yıl boyunca çocukların sıkıştırmasıyla sayısız defa getirdiğim Kelime-i Şehâdet baş köşedeki yerini koruyor.

Devletin Ermeni okullarıyla ilgili aldığı bu karar amacına ulaşmış,kısa süre içinde öğrencilerin azalmasından dolayı önce Boğosyan Varvaryan,daha sonra da Surp Mesropyan Varjaran okulu kapanmıştı.Diğer semt okullarında da durum farklı değildi...Okul binası otuz yılı aşkın süredir kunduracı imâlâthânelerine ev sahipliği yapıyor.Bu süreç zarfında birkaç kez girip içini dolaşmışlığım var.Pencere pervazlarının grisi,pütürlü camlar,yer karoları,sınıflar,tuvaletler,müdür ve öğretmenler odası amacından kopmuş bir şekilde geçmiş ikiyüz yılın yasını tutar gibiydi.Bir zamanlar çocukların cirit attığı koridorlarda kapıların gerisinde kunduracı örslerini döven çekiç sesleri yankılanıyordu.Bir de çocukların İstiklâl Marşı ve Andımız'ı okuduğu girişteki büyük salonda her şey bıraktığımız gibiydi sanki.İşte o büyük mekânda tuhaf bir rayiha salınmaya devam ediyordu.Bahsettiğim fotoğraf da o salondaki merdiven basamaklarında çekilmişti.O yüzden fotoğraftaki boynuma o kadar takığım.Başımız dik,sesimiz gür çıkacaktı.Yoksa devletin ve Türklüğün o günâh yuvasındaki bekçileri olan müdür yardımcıları çıkan o cılız sesi toparlamasını bilirdi.

Her sabah Türklük andı içirterek içine Türklük mayası çalınmayacak çocuklar yaşıyor bu ülkede.Birileri bunun farkına gerçekten vardı mı yoksa varmış gibi mi yaptı,kestirmek zor.Sonuçta o çocukların her gece uyumadan önce kendi kimliklerini içip,uykuda büyüdükleri gerçeğini kim değiştirebilir ki?..

*Jaklin Çelik,"Andınız,bizim inkâr edilen varlığımızdı",Mesele dergisi,Sayı:83,Kasım 2013;Nor Zartonk,16 Kasım 2013.

http://www.norzartonk.org/andiniz-bizim-inkar-edilen-varligimizdi/

Ara Güler'i tanır mıydınız?/Aline Ozinian*

Ara Derderyan hayata veda etti.Siz onu Ara Güler adı ile tanıyorsunuz.

Sahi,siz kaç tane Ermeni tanıyorsunuz?

Ermeni arkadaşınız var mı?

Hani şöyle oturup konuşulabildiğiniz,dertleşebildiğiniz,"Burası senin de vatanın,hainlik yapmıyorsun değil mi?" diye sinsi mesajlar içermeyen sohbetlerden söz ediyorum,gerçekten arkadaşınızın hayatını anlamak,takıldığı yerde ona yardım etmeye hazır olunan sohbetlerden.

Geçenlerde bir arkadaşım anlattı,arkadaşım Türk,bildiğiniz Türk,öyle ninesi Ermeni,amcası Kürt falân değil.Ankaralı bir memur çocuğu.Eğitimli,dünyayı kendisine anlatılan gibi değil,kendi kabul ettiği doğru ve değerler çerçevesinde değerlendiren,Türkiye'de yaşayan sayısı az insandan.Adını söylersem tanırısınız.

Bu arkadaş,bir meyhanenin yanından geçerken arkadaşı Ahmet'i görüyor."Gel,otur,Garo ile içiyoruz" diyor Ahmet.Oturuyorlar,mezeler,rakılar,memleket,siyâset derken,konu Ermeni konusuna geliyor.Bizim arkadaş soykırım der demez,Garo atlıyor,"Deme öyle,bence soykırım değil,göç olmuştur" diyor.

Birbirlerine şaşkınlıkla bakıp konuyu kapatıyorlar.İleriki günlerde anlaşılıyor ki,Ahmet ile bu konuları rahatça konuşan Garo,masaya oturan "yabancı"dan çekiniyor.Nedir,kimdir bilmediği bu yabancının soykırım demesinden rahatsız oluyor.Bunu bir tuzak olarak algılıyor "TC azınlık beyni" ve alarma basıyor.Konuyu kapat,konuşma,inkâr et diyor.

Ne diyorduk?

Ermeni tanıdıklarınız var mı?Hani adı Levon olup,dışarıda kendine Erol diyen.Hiç adetten olmadığı hâlde erkek çocuğunu doğar doğmaz s.nnet ettirip,ele güne "sağlık için" derken,eşine yatakta gizlice "İyi oldu,yoksa askerde çok zorluk çekerdi" diyerek,huzurla uyuyan Ermeni tanıdıklarınız.

Cuma günü sahibi olduğu dükkânın önüne gelip,"Hadi kardeş Cuma'ya" diyerek gülenlerin sesinden irkilen,duymazlıktan gelen ama gerginlikten sağlığı bozulan Ermeni komşularınız var mı?

Bildiğiniz ve bilmediğiniz Ermeniler birer Hrant Dink değiller.Önce bunu bir sindirmeniz gerekiyor.

Türkiye'de yaşayan Ermenilerin hepsi gözlerini karartıp gerçekleri haykıran insanlar değiller.Ermenilerin bu topraklar üzerinde yaşadığı haksızlıkları,zulümleri gün ortasında sırtından vurulmak pahasına Türk insanına anlatmaya çalışmıyorlar.

Kafanızdaki bu "muhalif Ermeni" imajını silin.Her ünlü ve ünsüz Ermeni'yi bu kefeye koymaya çalışmayın.O tanıdık imaj Hrant Dink'e ait,diğer tüm Ermenilere değil.

Hiçbir Ermeni'den valiliğe çağrılıp "dikkatli ol" tehdidi aldıktan sonra,konuşmaya yazmaya devam etmesini,bu topraklara huzur gelmesi için canını tehlikeye atmasını beklemeyin.Dink davasında yaşanan rezillikten sonra artık hiç beklemeyin.

Ne diyorduk,Türkiye'deki Ermeniler diyorduk.

Hani yedi yaşından itibaren,şu azınlık okullarına atanan "görevliler"in bakışları,kontrolleri,ayarları hattâ "Hepiniz Ermeni d.lüsünüz" sözleri ile sosyal hayata başlayan Ermeniler...

Kendilerini her zaman bir tehdit olarak gören devletin ve sistemin içinde yaşayan ve onu tuhaf bir şekilde sevebilen Ermeniler...

Solculuktan yakalandığında arkadaşları bir kez,o ise Ermeni olduğu için iki kez dayak yiyen Ermeniler.İşkence sırasında "Ermeniliği yetmiyor bir de solcu olmuş" hakaretleri duyan Ermeniler...

Annesinin adı Verjin,babası Dacat,1951 yılında Getronagan Ermeni Lisesi'nden mezun olmuş.Bildiğin Ermeni ve Hristiyan,dolayısı ile "merhum değil ancak müteveffa olabilen" Ara Güler,artık yok.

Büyük usta Ara Güler,"Afedersiniz Ermeni" diyen adamın ve ailesinin fotoğraflarını çekmiş.Ne büyük skandal!Doğru ya,Türkiye'de Ermeni deyince herkes ceket ilikler."Topraklarımızın kadim halkı" der,saygı duyarlar.

Bizim bakkal mâl aldığı çubuk krakerciye sinirlenip "U.an,bu yaptığını Ermeni yapmaz" demez meselâ,kaldırdığı koli ağır olunca "Bu ne Ermeni ölüsü gibi" de demez.Ermenileri hep Osmanlı'dan günümüze bu topraklara kazandırdıkları ile hatırlar;Balyanlar,Dilaçarlar,Güllü Agoplar...

Bakkalı bırakıp siyâsî liderlerden bahsetmeyeceğim,onların içindeki Ermeni kininden söz etmeyeceğim.Son günlerde moda çünkü "İnönü fabrikatör azınlıklara limon sattıracağım demişti" diyorsunuz,"Onlar AKP'nin atasıydı" cevabı geliyor.Bıktık.Meğer AKP'ne kadar tüm Türkiye;halkı ve siyâsî partileri ile Ermeni ve azınlık dostuymuş,demokratikmiş,insan haklarına saygılıymış.Hep bu AKP işin tadını kaçırmış.AKP esasen İttihatçıların da atasıymış,biz Ermeniler anlayamamışız.

Ermeniler diyorduk.Neden?Çünkü Ara Güler,Ermeni'ydi.

Apolitik sayılacak kadar siyâsete boş vermiş,"ben dünya vatandaşıyım" diyecek kadar içinden geldiği halkın dertlerini ve sorunlarını kendine vazife yapmayan bir Ermeni.

Sadece son dönemde değil,her zaman iktidar ile arasına iyi tutmuş,"sanatçı herkesle iyi olmalıdır" bakışını benimsemiş bir fotoğrafçı.Arşivini örneğin Türkiye'deki Ermeni Patrikhanesi'ne hibe etmeyen,ama Doğuş Grubu'na satan bir "paranın değerini bilen" bir sanatçı.Türkiye'nin en iyi foto-muhabiri.Dünyada en çok bilinen Türkiyeli fotoğrafçı,İstanbul'un gözü.

Ara Güler'in politik bir bakışı olmasını hattâ muhalif olmasını isteyenler,onun AKP'nin oyununa oyuncak olmasından şikâyet edenler var.

Doğrudur,gönül bu ister.Ben de adını Ara Derderyan olarak kullanmasını,kullanabilmesini,bunu mesleği önünde bir engel olarak görmemesini isterdim örneğin.

Ama bir röportajında "Burası acayip bir memlekettir.P.ştlar vardır,takar.Yoksa buranın en yerlisi benim",diyerek Ermeniliğini saklaması bana hüzün vermişti.Kızgınlığımın Ara Güler'e değil,içinde yaşadığımız düzene olduğunu daha iyi görebilmiştim.

Ara Güler,ilk kez İstanbul Ermeni gazetelerinden Jamanak'ta çalışmıştı.1950'lerin ortalarında Kumkapı'daki balıkçılarının günlük yaşamlarını fotoğraflamıştı.Jamanak'ı bilir misiniz?İstanbul'da kaç Ermeni gazetesi var onu bilir misiniz?Peki ya eski İstanbul'u,Ermeni mahallelerini,Kumkapı'yı,Ermeni balıkçıları bilir misiniz?

Muhtemelen bilmezsiniz,boş verin,nasılsa siz bilmeyince sorun olmuyor.

Güler'in,yerel bir gazetede kalamayacak kadar iyi bir bakışı ve bu bakışı ölümsüzleştirmek için büyük bir arzusu vardı.Türkiye ve ardından dünyaya açıldı.Magnum'a kadar ilerledi.Yirminci yüzyılın en iyi fotoğrafçılar sıralamalarında listenin oldukça üstlerine yükseldi.

Çok fotoğraf çekti,çok insana örnek oldu.Tanındı,ünlendi,hayranları çoğaldı.

"Bugüne kadar kaç cumhurbaşkanı geçti bizden,yirmi tane,otuz tane geçti.Bir tanesi de kafa tutmadı kimseye.Yani onun o tarafı hoşuma gidiyor" dedi.

Kızdınız,kızdık.

2015'te,Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı dolayısıyla kendisine mikrofon uzatan gazetecilere,geçmişi boş verelim tadında,yaşananların unutulması gerektiğini ve kökenleri ne olursa olsun bu toprakta yaşayanların Türk olduğunu söyledi.

Kızdınız ya da kızmadınız.Belki haberiniz bile olmadı ama bizim içimiz cız etti.

Böyle bir günde bir Ermeni'ye neden bu soru sorulur,neden sınava çekilir diye söylenmediniz.Bu adam,neden böyle saçmalıyor acaba diye deşmediniz.

Peki Güler'in bu sözünden sadece dört yıl önce yaşananları biliyor musunuz:Türk Silâhlı Kuvvetleri'nde askerlik hizmetini yerini getirmekte olan er Sevag Balıkçı'nın terhisine 23 gün kala,24 Nisan 2011'de,Ermeni Soykırımı'nı Anma Günü'nde,er Kıvanç Ağaoğlu tarafından tüfekle vurularak öldürüldü.Olayın "dikkatsizlik" sonucu gerçekleştiği hükmüne varıldı.Ailesinin "Sevag korkuyordu,'bana bir şey yapacaklar' diyordu" sözleri dikkate alınmadı."Bu bir nefret cinayetidir" diyen "Sevag İçin Adâlet Girişimi" adlı grup çaresiz kaldı.

Türkiye'de Ermeni olmak ne zor,ne riskli tahmin edebiliyor musunuz?

Tam da bu yüzden,Türkiye'deki Ermenilerin çoğu diğer azınlıklar gibi hükûmet yanlısıdır.Bunun AKP,CHP,hattâ MHP ile alâkası olmaz.

MHP'li Ermeni var biliyor musunuz?En bilineni bir dönem Türkeş'in yakın çalışma arkadaşı "Üç Hilâl"in de yaratıcısı Dabağyan var meselâ.Dabağyan,MHP ve Ülkücü kuruluşlarda görev yapmakla kalmamış,"Ermeni Soykırımı Yalanı" kitabını yazmış ve bu kitabı okullarda okutulmuştu.Düşünsenize bir Ermeni "Soykırım yalan" diyen bir kitap yazıyor,tabii ki tadından yenmez,haklılar.

Sanatçılardan hele büyük dünyaya mâl olmuş sanatçılardan politik olmalarını beklemek gayet makûl.Zulme göz yummamalarını,halka öncü olmalarını istemek oldukça yerinde.

Erdoğan ailesi mensuplarının ve diğer AKP'lilerin Ara Güler'i böylesine sahiplenmelerine sevinemeyenlerdenim,çünkü onların bir sanatçıyı,bir Ermeni'yi,bir değeri değil,bir yandaşı sevdiklerini biliyorum.

Fakat şunu da unutmamak lâzım,ölümünden saatler sonra,Güler'in yeterince politik olmamasını eleştirenler,AKP ile "al gülüm ver gülüm"cülük yaptığı için kızdıkları 90 yaşındaki büyük ustaya nefret kusanlar,muhaliflik tartışmasında yanlış bir yere odaklandıklarının farkındalar mı?Sistemin kendisi yerine aslında bir mağdurunu hedefe oturtmak ne kadar doğru?Bu mağdur bunun farkında değilmiş gibi yapsa bile...

Kafalardaki "muhalif duruş",gerçekten evrensel değerlerle mi şekillenmiş?Tam olarak milliyetçi reflekslerden arınabilmiş mi?Örneğin Türkiye'de azınlıkların durumu,marûz kaldıkları baskılar,sınavlar,kendini gizlemeler,tarihi inkâr etmek zorunda kalmaları nahif bir azınlık dışında kim ilgilendi?

"Bizim de Ermeni komşumuz vardı,ah çok severdik,keşke gitmeselerdi..." romantik söyleminin ötesine kaç kişi geçebildi?

Gerçek ismini ve soyadı Derderyan'ı kullanamayarak öldü Ara Güler."Ermeni'yim diyemedim çok p.şt vardı" cümlesini temize çekemeden hayata gözlerini yumdu.Bence asıl trajedi bu.

Ara Güler halk kahramanı değildi,böyle bir iddiası da yoktu fakat az şey bırakmadı Türkiye'ye.Onun politik olmamak gibi bir hakkı,olamamak için haklı sebepleri vardı.Bugün birçok kişinin onun eleştirme hakkı olduğu gibi.

Fakat,ölümünden sonra üzerinde durulması gereken,hakarete varan eleştirileri Güler'e değil,Türkiye'deki azınlık politikalarına yöneltmek.Baskı altında doğup büyüyenlerden,kahramanlık beklemenin gerçekçi olmadığını anlamak.Bu durumda bile kahramanlık yapabilen Ermenilerin ise sokak ortasında vurulduğunu ve dava sürecinin ülkenin en büyük rezâletlerinden biri olduğunu hatırlamak...

*Aline Ozinian,Ara Güler'i tanır mıydınız?,Ahval,19 Ekim 2018.

https://ahvalnews.com/tr/ara-guler/ara-guleri-tanir-miydiniz

Siyâsî durumumuzun açıklığa kavuşturulmasına dair/David Ben-Gurion*

Halkımızın dağılmış olduğu tüm sürgün memleketleri arasında Türkiye,"Yahudi sorunu"nun ortaya çıkmadığı tek ülkeydi.Tüm Avrupa ülkelerinde Yahudiler dar,boğucu gettoya tıkılmış,haklarından mahrum bir şekilde yaşar,sürekli ezilip zulme uğrarken Türkiye'deki Yahudiler tam bir özgürlükten faydalanıyorlardı ve kendilerine yönelik özel kısıtlamalar,baskılar nedir bilmezlerdi.Ülkenin her yeri onlara açıktı ve kendi seçtikleri yere yerleşmekte,kendi istedikleri işle uğraşmakta serbesttiler.İspanya Yahudileri de ülkelerinden sürüldükleri zaman başka hiçbir yerde rastgelmedikleri güvenli sığınağı ve insanca muameleyi Osmanlı İmparatorluğu'nda buldular.Türk halkı Yahudi sürgünlere ülkesinin kapılarını açmakla kalmayıp onlara tüm vatandaşlık haklarını da verdi.Yahudiler,"müminler" için kutsal olan askerlik hizmeti dışında en düşük seviyeden en yükseğine kadar tüm devlet ve kamu makamlarında yer alabiliyorlardı.

Yahudiler nasıl vatandaş olarak diğer halklarla eşit haklara sahip idilerse onlarla bir millet olarak da eşittiler.Din ve cemaat meseleleri,okullar ve hayır kurumları gibi milletlerine ait tüm işler,kültürel özerklik çerçevesinde kendi özyönetimlerine bırakılmıştı;başında da Eretz İsrail'deki "Nasi"ye ve Babil'deki "Egzilarh"a benzeyen bir Hahambaşı vardı.

Yahudiler böylece Türkiye'de huzur ve güven içinde,siyâsî durumlarından memnun,gelecek kaygıları olmadan yaşıyorlardı.Türk yönetimi aralarındaki uzlaşmaya sadık olduğu gibi onlar da sadıktılar ve hiçbir özel siyâsî-millî hevesleri yoktu.Eski rejim zamanında durum böyleydi.Siyâsî devrim de göründüğü kadarıyla Yahudilerin durumunda bu bakımdan bir değişikliğe yol açmadı.

Tüm Avrupa ülkelerindeki,haklarından mahrum bırakılmış Yahudiler geçtiğimiz yüzyılda Almanya ve Avusturya'da,günümüzde ise Rusya'da gördüğümüz üzere son derece faal bir biçimde siyâsî özgürleşme hareketlerine katılır,Yahudi savaşımcılar özgürlük mücadelesinde ilk sıralarda yer alır ve sayılarıyla da -bu ülkelerin diğer sakinlerine oranları itibariyle- ilk sırayı tutarken buradaki Yahudiler millî çıkarları açısından özgürlük mücadelesi ve faaliyetine kayıtsızlıkla yaklaşmaktalar.

Türkler burada kendilerine hep güvenle muamele etmiş ve Yahudi sorunu Türkiye'de bugüne kadar hiç ortaya çıkmamış olduğu için Yahudiler geçmişten hareketle Yahudi sorununun bundan sonra da ortaya çıkmayacağı inancındalar.Dolayısıyla Yahudilik için özel bir siyâsî çalışma yürütmeye,siyâsî ve vatandaşlık hakları için mücadele vermeye ihtiyaç olmadığını düşünüyorlar.

Bu bakış ne kadar da yüzeysel ve yanıltıcı,bu şekilde siyâsî mücadeleden geri durmak Osmanlı Yahudiliğinin millî geleceği için ne kadar da tehlikeli!

Gerçi Türk Devrimi Yahudilerin durumunda fiilen hiçbir değişikliğe yol açmadı.Ancak potansiyel olarak büyük ve temel bir değişiklik gerçekleşti.Eretz İsrail'de tek kişinin hükümranlığının geçerli olduğu ve egemen halk ile,yani Türklerle Yahudiler arasında dostça ilişkilerin devam ettiği,diğer halklar devlet hayatının seyri üzerinde hiçbir etkide bulunmadığı sürece,Yahudilerin kendilerine has bir Yahudi siyâseti gütmeye ihtiyaçları yoktu.Ancak bugünkü anayasal rejim devrinde,Türkiye'de yaşayan diğer milletler de siyâsî hayat sahnesinde boy göstermeye başlarken durum tamamen farklı.

Osmanlı İmparatorluğu bilindiği gibi çok-uluslu bir devlet.Yani nüfusu;ırkları,dilleri,kültürleri,sosyo-ekonomik yapıları ve millî meseleleri bakımından birbirinden farklı birçok halktan oluşuyor.

İstibdat devrinde;tüm egemenliğin tek bir kişide toplandığı,ülkenin kulluk düzenine,cehalete gömülmüş olduğu ve Türk veya Rum,Arap veya Yahudi farketmeksizin tüm halkların manen ve maddeten ezildiği dönemde Türkiye'nin çeşitli halkları arasında millî bilincin gelişmesine mahal yoktu.

Ancak bugün Devrim,egemenliği tek kişinin elinden alıp halka verirken,farklı halkların hayatında milliyetçiliğin gelişimi itibariyle de yeni bir devir başlıyor.[Yazar bunu izleyen ve yer kısıtlaması nedeniyle buraya almadığımız pasajda milliyetçiliğin gelişmesiyle birlikte milletler arasında ortaya çıkan rekabet ve mücadeleden bahsediyor,bu mücadelede ancak kararlı ve güçlü bir biçimde,birlik beraberlik ve düzen içinde kendi çıkar ve haklarını savunan milletlerin ayakta kalacağını savunuyor.-Murat Cankara]

Her halkın kendisine bir çeki düzen verip çıkarlarını savunması lâzımsa eğer,Yahudi halkının bunu haydi haydi yapması gerekiyor.

Türkiye'deki Yahudiler Osmanlı halklarının çoğu gibi tek bir bölgede yoğunlaşmış değil;tüm sürgün memleketlerindeki kardeşleri gibi ülkenin dört bir tarafına dağılmış durumdalar.Yaşadıkları her yerde de azınlıktalar.Hayatın her köşesinde,ekonomik tüm çalışma alanlarında ve siyâsî faaliyetlerinde,çok sayıdaki komşularının arasından çıkan güçlü rakiplere rastgeliyorlar.

Dolayısıyla Yahudilerin diğer tüm halklardan fazla birlik beraberliğe,güç birliğine ve ekonomik-kültürel çıkarlarını savunacak,siyâsî ve millî haklarından yoksun kalmamak için tetikte duracak kuvvetli bir millî ve siyâsî örgütlenmeye ihtiyaçları var.

Eretz İsrail'deki Yahudilerin siyâsî faaliyeti ise bilhassa önemli ve gerekli.Buradaki siyâsî faaliyetin sadece kısıtlı bir yere değeri değil,aynı zamanda genel bir millî değeri de var;çünkü tüm halkımızın millî umutları Eretz İsrail'deki Yahudi cemaatinin geleceğine bağlı.

Türk Devrimi'nin,tüm sürgün memleketlerinde bulunan Yahudi halkı arasında büyük bir heyecan ve ilgi yaratmış olması boşuna değil.Halk bu olayın Eretz İsrail'deki Yahudi cemaatinin kaderi üzerinde çok büyük bir etkisi olacağını hissetti.

Yahudi halkı Türk Devrimi hakkında ihtiyatlı veya abartılı birçok umut besliyordu.O zamana dek Siyonist harekete uzak ve karşı durmuş olan kimseleri ve hattâ hareketin pek çok karşıtını da bu nedamet vaktinde bir düşüncedir aldı:Belki de halkın kurtuluşu buradan gelecekti.

Bugün Jön Türklerin ülkede yeni bir rejim ilân etmelerinin üzerinden iki yıldan fazla bir süre geçmiş bulunuyor ve epeydir şu soruyu sorabilecek hâldeyiz:"Devrim,Eretz İsrail'deki siyâsî durumumuz üzerinde nasıl bir etkide bulundu?" [Bunu izleyen ve yer sıkıntısı nedeniyle buraya almadığımız pasajda yazar,yurtdışında basılan Siyonist gazetelerin Yishuv'un durumunu propaganda amacıyla haddinden fazla iyimser bir yaklaşımla aksettirdiğini,oysa Yishuv'dakilerin gerçek durum hakkında kendi kendilerini aldatmalarının mümkün olmadığını belirtiyor.-Murat Cankara]

Durumun hiç de iyi olmadığını görmek için zerrece karamsar olmaya gerek yok!

Devrim'i izleyen iki yıl boyunca,hayatımızda geleceğimize dair bizde pek çok kaygı ve endişe uyandıran bazı gelişmeler oldu.

İfade özgürlüğü tanınıp da gazeteler istediklerini yazabilir hâle gelince Hristiyan basınında Yahudilere karşı şiddetli bir kampanya baş gösterdi.Bu kampanya,özellikle Hristiyan Arapların gazetelerinde Eretz İsrail'deki Yahudi yerleşimine karşı gelişti.

Katolik bir Arap olan ve kendisini büyük bir Arap krallığının kurulmasına adayan Naguib Azoury,Türk Devrimi'nden birkaç sene önce Eretz İsrail'deki "Yahudi tehlikesi"ne karşı bir kitap yayımlamıştı.Ancak bu,kitabında yabancı devletlere seslenen tek bir kişinin işiydi.

Hâlbuki bugün Eretz İsrail'de,Suriye'de ve Mısır'da epeydir bize karşı mücadele veren bir yığın gazete ve Naguib Azoury'nin öğrencilerini görüyoruz.Bunlar artık yabancı devletlere seslenmiyor,propagandalarını Arap halkına ve Türk devletine yöneltiyorlar.Bir yandan hükümet çevrelerinde Eretz İsrail'deki Yahudi cemaatine karşı çeşit çeşit iftiralar yayarken diğer yandan da Arap halkının tüm kesimleri arasında Yahudilere karşı nefret tohumları ekiyorlar.

Bu ekimi çorak araziye değil,tersine zehirli tohumu içine almaya gayet müsait bir toprağa yaptıkları gerçeğini,iki yıldır dur durak bilmeden devam eden hücumlar ve Yahudilerin Eretz İsrail'e yerleşmelerine karşı Jön Türk yönetiminin son zamanlarda ortaya çıkan şüpheci tutumu ispat etti.

Eski Türkiye gibi yeni Türkiye de bugüne kadar Yahudilere tam bir güven ve dostlukla yaklaşıyordu ki bunun sebebi de gayet basit:Anayasal rejim,ülkeye büyük sanayiyi getirecek ve ticâretini geliştirecek sermayeye ve insanlara ihtiyaç duyuyor.Zirâ ekonomik gelişme olmazsa yeni rejim her türlü temelden yoksun kalacak.Jön Türkler şunun da farkındalar ki Yahudiler onların bu açığını kapatabilir ve ülkelerinin kalkınması için gerekli sermaye ile insan kaynağını sağlayabilir.Bildikleri başka bir şey de,tüm halklar arasında yalnızca Yahudilerin Türk halkının güvenilir dostları olduğu;çünkü diğer halklar gibi toprak kopartma hevesleri yok.

Gerçekten de Devrim'den hemen sonra Meclis-i Mebusan Reisi Ahmed Rıza Bey,yurtdışındaki Yahudi kuruluşlarına Yahudi göç akımını Türkiye topraklarına yönlendirmeleri tavsiyesinde bulunması için Hahambaşı'ndan yardım istemişti.

Ancak gördüğümüz gibi,düşmanlarımız sonunda yönetimin Yahudilere karşı daima beslemiş olduğu eksiksiz güveni onun kalbinden söküp atmayı ve yerine birtakım şüphe ve kuşkular aşılamayı başardı.Nitekim son zamanlarda hükümetin Yahudilerin Eretz İsrail'e yerleşmesine kötü gözle baktığına şahit olduk.

Ancak bundan da üzücü olanı,Arap komşularımızın bize karşı düşmanlığıdır.[Yazar bunu izleyen ve yer sıkıntısı nedeniyle buraya almadığımız pasajda Filistin'deki Araplar ve özellikle Hristiyan Araplar ile yaşadıkları sorunlardan,Yahudi yerleşimlerine yapılan saldırılardan,bazıları yine Hristiyan Arap olan yerel makamların halkı Yahudiler aleyhine kışkırttıkları gibi saldırganları bulup cezalandırmakta da aceleci davranmadıklarından söz ediyor.Ancak yakın zamanlarda Filistin'de bir Alman öldürülünce Almanların hemen gösterdiği sert tepki üzerine katillerin derhal bulunup cezalandırıldığını,hâlbuki Yahudiler öldürüldüğünde,kısmen de Yishuv'un ataleti yüzünden,aynı şeyin olmadığını ve katillerin hâlâ serbestçe dolaşabildiğini anımsatıyor.-Murat Cankara]

Biz Yahudilerin sırtımızı yaslayabileceğimiz ve bizi koruyacak bir yabancı devleti yok.Ama tam da dışarıdan gelecek yardıma bel bağlayamadığımız,tam da varlığımız ve geleceğimiz yalnızca kendi ellerimizde olduğu için siyâsî bakımdan daha da aktif olmaya,millî ve siyâsî çıkarlarımız konusunda her daim tetikte durmaya ve hakkımızı daima İstanbul'daki merkezî yönetimden talep etmeye mecbur ve yükümlüyüz.

Burada "merkezî yönetim"i vurguladım çünkü sırf yerel yetkililere güvenemiyoruz henüz.Onların çoğu eskiden kalma tüm o hata ve noksanlarıyla önceki rejimin artıkları,Abdülhamid döneminin evlâtları:Rüşvet almak,adâleti saptırmak,keyfilik,görevini yerine getirmede ihmâl ve tek adam yönetimi devrindeki memurlara damgasını vurmuş diğer "güzel" hasletler.

Nasıl henüz yerel yetkililere güvenemiyorsak yabancı devletlerin temsilcilerinden de artık yardım istememeliyiz.Konsolosların yardımı bizim için yararlı olmak bir yana düpedüz zararlıdır.

Türk Devrimi'nin ardında yatan başlıca faktörlerden birisi de,Avrupa devletlerinin Abdülhamid zamanında Osmanlı Devleti'ne dayatmış olduğu kulluk ve vesayet boyunduruğunu kırıp atmak için Türk halkının duyduğu kuvvetli arzuydu ve bu,yeni rejimin de en güçlü isteklerinden biriydi.

Yabancı devletlerin temsilcilerinin etkisinden kurtulmak ve çok sayıdaki imtiyâzlarını yürürlükten kaldırmak için bunca uğraş veren bugünün yönetimi,bizim her seferinde yabancı konsolosların yardımına sığınmamıza ve Türkiye'nin içişlerine karışmalarına katkıda bulunmamıza iyi gözle bakamaz.

Siyâsî çalışmalarımızda yalnızca yeni rejime ve onun başındaki hükümete itimat edebiliriz ve etmeliyiz.

Ülkenin her yerinde can ve mâl güvenliğinin ilânı ve tüm vatandaşların kanun önünde eşitliğinin sağlanması,yeni siyâsî rejimin iç siyâsetteki baş ilkeleridir.

Ancak şunu daima aklımızda tutmamız gerekiyor ki en iyi kanunlar bile,hayata geçirilmeleriyle ilgilenen toplumsal grup onlara uyulup uyulmadığını sürekli izleyip denetlemeyi bilmezse yalnızca kâğıt üzerinde kalırlar.

Bizim için bu sözlerimizden çıkan sonuç şudur:Siyâsî pozisyonumuzu güçlendirip pekiştirmek ve böylece düşmanlarımıza karşı durabilmek için cemaat olarak bütün güçlerimizi birleştirip örgütlememiz,Osmanlı Devleti'nin tüm bölgelerindeki her kesimden halkımızı bu işe dâhil etmemiz ve Meclis-i Mebusan'da olsun merkezî yönetim nezdinde olsun vatandaşlık haklarımız ile siyâsî ve kültürel haklarımızı talep edecek,ekonomik ve kültürel menfaatlerimizi savunacak millî bir organizasyon kurmamız gerekiyor...

*David Ben-Gurion,Siyâsî durumumuzun açıklığa kavuşturulmasına dair,Ha-Ahdut,5 Eylül 1910,Sayı:3,s.87-93;Osmanlı'da gayrimüslim basından:Ha-Ahdut:Filistin'de İbranice basın ve II. Meşrûtiyet rejimi,(ed.) Murat Cankara,Toplumsal Tarih,Sayı:297,Eylül 2018,s.8-12.

"Antep,1915'in tarihi açısından önemli nüanslar içeriyor"/Dr.Ümit Kurt*

Tarihçi Ümit Kurt'un "Antep 1915:Soykırım ve Failler" kitabı İletişim Yayınları'ndan çıktı.Kurt'la kitabından yola çıkarak,Antep'te 1915'te yaşananları ve İttihat-Terakki içindeki farklı eğilimleri konuştuk.

-Kitaptan faillerin torunlarıyla da görüşmeler yaptığını öğreniyoruz.Bunlardan ikisiyle yaptığınız görüşmenin çözümünü de kitabın eklerinde yayımlamışsınız.Torunların dedeleriyle yani faillerle ilgili duygu ve düşünceleri,rûh hâlleri nasıl?Bu,"yüzleşme sorunsalı" açısından bize ne söylüyor?

Kitaba konu olan faillerden Ali Cenani ve Mehmet Yasin Sani Kutluğ'un torunlarıyla mülâkât yapma şansım oldu.Buradan kendilerine tekrar teşekkür etmek isterim.Kutluğ'un torunu Noyan Bey ile yaptığım görüşmeyi kendisinin isteği üzerine kaydetmedim.Noyan Bey'in,dedesi Yasin Bey'e ilişkin hafızası daha çok onun "İstiklâl Harbi"nde göstermiş olduğu kahramanlıkları ve vatanseverliği üzerineydi.Dedesinin hiçbir biçimde Ermenilere ilişkin herhangi bir meseleyle iltisâklı olmadığını vurgulamıştı.Ali Cenani'nin iki torunu ile yaptığım görüşmede ise aslına bakarsanız benim oldukça şaşırdığım bir açıklık ve konuşma isteği vardı ikisinde de.Büyükbabalarının pek tabii siyâsî geçmişine dair birçok bilgiye haizdiler,bilhassa da Mustafa Kemal ile olan kişisel ilişkisi üzerine.Ali Cenani'nin Ermenilerin tehciri ve mülklerinin el değiştirmesi sürecinde etkin bir rol oynamamış olmasının neredeyse imkânsız olduğunu net bir biçimde ifade etmişlerdi bana.Yani aslında ellerinde herhangi bir bilgi,kayıt,kişisel arşiv vs. gibi belgeler bulunmamasına rağmen bu kanıda olmaları beni şaşırtmıştı doğrusu.Ben kendilerine dolaylı yollardan bile Ali Cenani Bey'in Soykırım'daki rolünün varlığına ilişkin sorduğumda yine olmamasını yadırgayıcı bulacaklarını belirtmişlerdi.Tabii bu durumu ne derece "yüzleşme" olarak adlandırabiliriz,bu konuda kuşkularım var.Ancak son tahlilde Noyan Bey'in aksine açık ve konuşmaya gönüllü olmaları bence önemli.Bunu belki biraz da Ermeni Soykırımı'nın üzerinden yüz yıldan fazla bir zamanın geçmesine de bağlayabiliriz.Bundan kastım her ne kadar Ali Cenani Bey bir soykırım faili olsa da torunları bundan dolayı bir sorumluluk duymadığı için belki de bu meseleyi benimle rahat konuşabildiler.Ancak bunu genele teşmil edebilir miyiz,doğrusu bundan emin değilim.Dolayısıyla ortada bir "yüzleşme" olduğu kanısında değilim.Ancak Cenani'nin torunları gibi birkaç aile daha çıkıp bunları ifade ederse belki böyle bir şeyden bahsedebiliriz gibi geliyor bana.

-Bu kitap için "Türkçe'de ilk kez failleri mercek altına alan bir çalışma" demek doğru mu?Bir başka deyişle,Türkçe literatürde 1915'in faillerini mercek altına alan ilk çalışmanın "Antep 1915" olduğunu söyleyebilir miyiz?

Açıkçası kitabı "bu konuda yapılan ilk çalışma olacak" gibi bir motivasyonla yazmadım.Çıkış noktam sıradan insanların nasıl örgütlü bir kötülüğün aktif katılımcılarına dönüşebildiği üzerineydi.Burada sözkonusu kişilerin "sıradan"lığından kasıt işledikleri ve ortağı oldukları suçun niteliğini algılama biçimleri ve buna yönelik tavır alışları.Kitabın yapısı ve zeminini bunun üzerine inşâ etmeye çalıştım.Olabildiğince mikro düzeyde kalarak bu meseleyi ete kemiğe büründürmeye gayret ettim.Tabii Antep doğup büyüdüğüm,tanıdım bir şehir.Doktora çalışmam da yine Antep Ermenileri ile ilgiliydi.Dolayısıyla konuyu yine Antep üzerinden ele aldım.Bildiğimiz kadarıyla en azından Ermeni Soykırımı özelinde faillik,faillerin biyografisi üzerine yapılan ilk çalışma bu.Ama en başta da belirttiğim gibi böyle bir saikle araştırmamı yapmadım.

-Antep'te yaşananları 1915'in mikrokozmosu olarak değerlendiriyorsunuz.Her mikrokozmosun aynı zamanda kendine has özellikler de içerdiğini düşünürsek,"Antep 1915"in Antep yereline has,özgün yönleri var mı?

Bu çok önemli bir soru.Öncelikle 1915'te Antep'te yaşananları ondokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren ele alıp düşünmek ve anlamlandırmak gerekiyor.Dolayısıyla o dönem Halep vilâyetine bağlı bir sancak olan Antep'i geç dönem Osmanlı tarihi bağlamından ayrı değerlendiremeyiz.Aksi,tarih metodolojisi açısından bizi bir açmaza sokar.1915 Ermeni Soykırımı her şeyden önce bir kolektif/kitlesel şiddet hikâyesidir.Bu şiddetin politik,sosyal,kültürel ve ekonomik boyutları vardı.Ben öncelikle Antep'in bu boyutların en net biçimde görüldüğü mekânlardan biri olduğu kanaatindeyim.Bu boyutlardan en öne çıkanı ise ekonomik unsur.Ermenilerin -tabii ticâretle iştigâl eden,toprak/mülk sahibi üst,üst-orta ve orta sınıf Ermenilerden söz ediyorum- göreceli olarak ekonomik anlamda refah seviyelerinin yüksek olması onları Antep'in Müslüman kitleleri nezdinde hedef hâline getirmiştir.Bu noktada şehrin Müslüman yerel elitleri ve eşraf bu kitleleri mobilize etmekte bir hayli hünerli hareket etmiştir.Hattâ daha da ileri giderek İstanbul'daki merkezî hükümeti ve Talat Paşa'yı Antep Ermenilerinin tehcirine ikna eden aynı yerel elitler olmuştur.Antep'i diğer yerlerden özgün kılan noktalardan bir tanesi budur.Yani başka türlü ifade etmek gerekirse:Antep'teki yerel-Müslüman eşraf Ermenilerin tehciri hususunda merkezî hükümetten çok daha istekli,enerjik ve ikna edici davranmıştır.Antep'i özgün kılan bir diğer nokta da yereldeki bu elitler ile merkezin her zaman eşgüdümlü ve koordineli çalışmamasıdır.Yerel aktörler birçok konuda inisiyatifi ele almış ve bazı durumlarda merkezî hükümetin kararlarının,talimâtlarının hilâfına hareket etmiştir.Bu pek tabii onları Soykırım'ın aktif katılımcısı yapmıştır.Bu anlamda Antep'in,1915'in tarihi açısından hem genel resmi verdiği hem de önemli nüansları içerdiği kanaatindeyim.

-Her üç failde de dikkatimi çeken bir özellik,özellikle Cumhuriyet döneminde iktisadî ve ticârî faaliyetler içerisinde olmaya gayret gösteriyor olmaları.Bu alanlarda pek başarılı oldukları söylenemez ama bunun için çaba gösteriyorlar.Her üç fail de birbirinden farklı kişilik özellikleri ve eğilimlere sahip olsalar da Cumhuriyet döneminde iktisadî-ticârî faaliyetlere yoğun ilgi gösteriyorlar.Bunun nedeni ya da nedenleri hakkında ne söyleyebiliriz?

Esasında her üçünün de bu tür faaliyetlerde olmasının farklı nedenleri var.Örneğin Cenani zaten hâlihazırda ticâretle uğraşmış;ailesine ait birçok arazi ve köy var.Cumhuriyet kurulduktan sonra Ticâret Bakanı olunca da bu faaliyetlerini devam ettiriyor.Vagon ticâreti yapmışlığı bile var.Yasin Kutluğ Rumkale ve civarında büyük arazileri olan birisi,babadan kalma topraklar bunlar.Yine o da 1915 öncesinde bu arazileri işliyor.Cumhuriyet sonrası Ankara'ya davet edilmesine rağmen,Halfeti'de kalmayı ve topraklarının başında durmayı tercih ediyor.Bu arazilerin Ermenilere ait olup olmadığına ilişkin net bir bilgiye haiz değilim.Aslında burada en dikkat çeken Ahmed Faik Erner'in durumu.Kendisi bu işlerde en başarısız olanı zirâ ticâret erbabı değil.Yıllarca kaymakamlık,mutasarrıflık ve valilik yapmış bir zat.Cumhuriyet kurulduktan sonra siyâsete bulaşmak istemediğinden farklı sektörlerde ticârî girişimlerde bulunuyor ve hepsini batırıyor.Ben kendisinin Cumhuriyet kadrolarında yer bulmamasını koyu bir İttihatçı olmasına ve biraz da kendi isteğiyle uzak durduğuna bağlıyorum.İdealist bir İttihatçı olduğundan Cumhuriyet kadrolarına devşirilmeye gönüllü diğer İttihatçılar gibi değil.Ki 1926'daki İttihatçı yargılamalarını düşündüğümüzde Ahmed Faik Bey'in siyâsetin tamamen dışında kalarak aslında kendince doğru bir yol izlediğini düşünüyorum.Son tahlilde Ali Cenani'yi siyâsî,Yasin Kutluğ'u yerel ve Ahmed Faik'i askerî-sivil bürokratik elit olarak ele aldığımızda bu tür faaliyetlerde bulunmuş olmaları o dönem itibariyle sınıfsal konumlarıyla ters düşen bir durum değil.

-Son yıllarda uluslararası literatürde de Türkçe literatürde de "kurtarıcılar" konusu daha sık ele alınıyor."Antep 1915"te "kurtarıcılar" konusuna pek değinmemişsiniz.Antep'te "kurtarıcılar"a rastlanmadığı için mi?Yoksa bu başka bir çalışmanın konusu mu olacak?

Öncelikle bir noktanın altını çizmek isterim:Gerek "faillik" gerekse "kurtarıcı(lık)" kavramlarının tanımını çok iyi yapmamız lâzım.Her ikisinin de net parametreleri,prensipleri ve çizgileri olan kavramlar olmadığını düşünüyorum.Özellikle soykırım gibi kitlesel şiddet eylemlerindeki birtakım faaliyetlerin kolaylıkla "kurtarıcılık" kategorisi altında değerlendirilmesini oldukça sorunlu buluyorum.Bunlar son derece esnek,kaygan ve geçişken nosyonlar.Duruma ve pozisyona göre tavır alışları içeren bir doğaya sahipler.Dolayısıyla bilhassa soykırım çalışmalarının altında bir disiplin olarak mülâhaza edebileceğimiz fail çalışmaları alanında faillerin motivasyonları ve eylem repertuarlarını olabildiğince esnek,durumsal (situational) ve çeşitli koalisyonlara eğilimli bir biçimde ele almak daha nüanslı analizler yapmamıza kapı açar.Bu minvalde gerek failler gerekse de motivasyonları arasında geçişkenlikler ve esneklikler bakidir.Bu durum "kurtarıcılar" için de geçerli.Bir örnekle somutlaştırmaya çalışayım.Meselâ Kasım 1895'teki Ermeni katliamlarında Ermenilere yardım eden,onları evlerinde,dükkânlarında saklayan kişiler 1915'te tehciri organize edenler ve Ermenilerin mâllarını yağmalayanlar olarak karşımıza çıkarlar.Bu minvalde her iki kavramın da pozisyonel ve durumsal tavır alışlara tekâbül ettiğini akılda tutmakta fayda var.Bu çerçevede sorunuza gelirsek:Antep'te "kurtarıcılar" var ancak bunların eylem repertuarlarına baktığımızda böyle adlandırmak ne kadar doğru ve tarihsel bu baki bir tartışma konusu.Yakında İngilizce yayımlanacak doktora tezime dayalı kitabımda bu meseleyi de ele alıyorum.Bu vesileyle faillere ilişkin bu kitabın doktora tezimden büyük ölçüde farklı bir çalışma olduğunu belirtmek isterim.

-Kitapta yer yer İttihat ve Terakki içinde farklı gruplar arasındaki iktidar mücadelesine dikkat çekiyorsunuz.Bu iktidar mücadelesinde Ermenilere yönelik politika konusunda ihtilâf olmadığı görünüyor diyebilir miyiz?

Açıkçası ben tam tersini iddia ediyorum.Bakın İttihat ve Terakki gibi devasa bir yapıda herkesin belirli bir meselede istisnasız mutabakat hâlinde olduğunu iddia etmek eşyanın tabiatına aykırı bir durum.Hattâ daha da ileri giderek şunu söyleyeyim:Nazi Almanya'sı ve Hitler rejiminin en elit kanadı olan SS gibi bir yapıda bile farklı,birbirine muhalif kişiler,eğilimler vardı.Bu yapıları güçlü kılan aslında farklı ideolojik temâyülleri içermesi ve bunlar arasında esnek koalisyonlar kurabilme yetisidir.Aktörler arası bu çeşitlilik ve geçişkenlik aslında bu devasa katliamların ve yıkım olaylarının düzenleyicisi ve birinci derecede sorumlusu olan merkezdeki devlet elitlerinin işini kolaylaştıran bir faktördür.Bu esnek koalisyonlar sözkonusu kitlesel şiddet eylemlerinin uzun vadede başarıyla sonuçlanmasına "katkı"da bulunur.Zirâ bu sayede merkezî devletin siyâsal,askerî ve bürokratik elitleri plânladıkları ve uygulamaya geçirdikleri bu şiddet eylemlerinin sorumluluğunu diğer toplumsal kesimlere de teşmil ederek bir çeşit "suç ortaklığı" inşâ eder.Bu suç ortaklığı,aynı zamanda inşâ edilmesi tahayyül edilen yekpare kimliğe (bu ulus kimlik veya etno-dinsel kimlik de olabilir) ve/veya "kutsal amaca" hizmet etmek isteyen toplumsal gruplara aynı zamanda bu yapıya entegre olma ve muayyen bir aidiyet hissine sahip olma "şansı" da verir.Bu türden farklı toplumsal gruplar ve yerel aktörler,âdetâ yok edilmesi hedeflenen diğer toplumsal kesimlerin yıkımına destek ve "katkı" sağladıkları ölçüde yaratılması veya oluşturulması plânlanan ve niyetlenen yapıya ve/veya kimliğe ait olma hakkına kavuşurlar.Birbirinden farklı ideolojik yönelimlere ve davranış kalıplarına sahip toplumsal grupları başka bir toplumsal gruba yönelik uygulanacak olan kitlesel bir katliam ve şiddet gösterisi etrafında biraraya getirmek için farklı motivasyonlar devreye sokulur.Sorunuza dönersek:Antep İttihat ve Terakki Kulübü'ne mensup siyâsî yerel elitler arasında gerek tehcire toptan karşı olan;tehcire karşı olmayıp zamanlamasına muhalefet eden;gerekse Ortodoks Ermenilerin tehcirine onay verip Protestan ve Katoliklerinkine karşı çıkan kişiler vardı.Buradaki kilit nokta kulübe hâkim olan kişilerin içlerindeki bu muhalif sesleri bastırmasıdır.Bunu yaparken merkezdeki İttihatçı elitleri de ikna edebilmişlerdir.Onlara istedikleri kararları aldırtabilmişlerdir.

-Sizin eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Şunları ekleyebilirim:Bu kitap bir şey kanıtlamıyor,böyle bir iddiası yok.Sadece eldeki veri ve malzemeler ışığında soykırım faili olmakla ithâm edilen bu üç şahsiyeti soykırım katılımcısı yapan süreçleri ve motivasyonları anlamaya çalışıyor.Fazlası polisiyecilik olur ki o da tarihçinin işi değil.Toptancı ve meta bir anlatı sunmak gibi bir meramı yok.Ve soykırımcı şiddeti plânlayan,uygulayan,destekleyen,yapılmasına engel olmayanlar üzerine bir metin var elimizde.Emre Can Dağlıoğlu'nun kitaba ilişkin yaptığı yorumu ödünç alarak söylersek herkesin bildiği merkezdeki karar verici failler üzerine spekülatif argümanlar yerine,küçük ölçekte yeri geldiğinde merkeze rağmen soykırımı mümkün kılan üç aktörün tavırlarını ve motivasyonlarını odağına alan bir çalışma bu...

*Dr.Ümit Kurt,"Antep,1915'in tarihi açısından önemli nüanslar içeriyor",Röportaj:Ferda Balancar,Agos,3 Ekim 2018.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/21333/antep-1915in-tarihi-acisindan-onemli-nuanslar-iceriyor