20 Nisan 2021 tarihinde "GazeteDuvar"la yaptığım bir görüşmede,"bazı" ifadesini eklemeden verdiğim "ağaların ilk gece hakkına sahip oldukları" bilgisi etrafında büyük bir gürültü kopartıldı ve aleyhime yoğun bir kampanya yürütüldü.Kampanyaya cevap olarak 10 Mayıs 2021'de yaptığım açıklamamda (https://www.yesayansalonu.com/akcamdanilkgecehakkitartismasi/),içlerinde "ilk gece hakkı" konusunda bilgi bulunan eserlere ilişkin bir liste yayınladım.Eğer sözlü tarih gözlemleri de eklenirse toplam 25 civârında kaynaktan söz etmekteyiz.(1) Çoğu İngilizce,Ermenice ve Rusça olan bu kaynaklarda yazılanların Türkçe okuyan kitle tarafından bilinmesine imkân yok.Bu nedenle bu yazıda sözkonusu kaynaklarda "ilk gece hakkı" konusunda söylenenleri biraraya toplamayı uygun gördüm.Yorum ve analiz yerine daha çok tasvire dayalı bir anlatımı tercih edeceğim.Ortaya çıkacak envanter hem "ilk gece hakkı" konusunda bilgilenmemize yardımcı olacak hem de yeni araştırmaların hangi alanlarda yoğunlaşması gerektiği konusunda da bize önemli ipuçları verecektir.(2)
Kaynakları,beş farklı grupta değerlendirmeyi uygun gördüm:1-) Ermeni kaynaklar;2-) Misyoner ve yabancı seyyah gözlemleri;3-) Rus Konsolosluk raporları;4-) Sözlü tarih aktarımları ve 5) Resm-i Arus ("Arus vergisi") ve "ilk gece hakkı."(3) Bu beş farklı kaynakta,"ilk gece hakkı" konusunda söylenenleri aktarmadan önce iki genel gözlemde bulunmak isterim.Birincisi,elimizdeki kaynakların bize öğrettiği gerçek şudur:Şiddet ve özellikle kadına yönelik şiddet konusunda kurbânları dinlemeden konuşmak ve hüküm vermek doğru değildir.Anjel Dikme'nin şu satırları çok önemlidir:"Saatlerce konuştuğum ne babam ne dedem ne Muşeh eniştem kadınların yaşadıklarına dair tek kelâm etmediler bana.Utanç mı yoksa kadını onlar da bir meta olarak gördükleri için mi bilemiyorum.Bütün yaşananları kadınlardan dinledim,kadın sohbetlerinde anlattılar her şeyi."(4)
Özellikle kadınlara yönelik şiddet konusunda,sadece erkek faillerin şahitliğine başvurmak,"atamızdan-dedemizden duymadık böyle şeyler",demek eğer câhil bir saflığın eseri değilse,şiddetin üstünü bilerek örtme çabasından başka bir şey değildir.Failler genel kural olarak işledikleri cinâyetleri anlatmazlar.Şiddete muhatap olanlar ise utançlarından üzerine konuşmakta zorlanırlar.Ancak belki çok özel ortamlarda kendilerini rahat hissederlerse anlatabilirler.Kadına yönelik şiddetin bir tabu hâline gelmesi ve "ilk gece hakkı" üzerine de çok nâdiren konuşulmasının nedeni budur.Burada,İngiliz antropolog Paul Connerton'ın "küçük düşürücü sessizlik [olarak] unutma"(5) pratiğinin varlığından veya toplumsal bir sırdan söz etmek yanlış olmayacaktır.
İkinci genel gözlemim şu:Kaynakların hemen tümüne yakınında "ilk gece hakkı" ifadesi geçmekle birlikte kastedilen hukûkî [de-jure] bir hak değildir.Sözkonusu olan bir pratiktir,bir uygulamadır.Ve özellikle ağaların,evlenen kızla birlikte olma hakkını kendilerinde görmeleridir.Tüm kaynaklardan ve özellikle de Ermeni kaynaklarından öğrendiğimiz,birçok durumda bu "hak"kın sadece bir gece ile sınırlı olmadığıdır."İlk gece"nin de ötesine geçen bazen günler hattâ haftalar süren bir pratik sözkonusudur.(6)
Bu nedenle konuyu,"ilk gece hakkı" ile ilgili bir hukûk tartışması olarak ele almak doğru değil."İlk gece hakkı" ile diğer cinsel şiddet biçimlerinin (düğün basarak gelin ve/veya kız kaçırmak;genç kız veya kadınlara yönelik yaygın tecâvüz pratiklerinin) iç içe geçtiği sistematik bir uygulama ile karşı karşıyayız.Harput civârında köylülerin Rahip Boğos Natanyan'a söyledikleri "kadınlarımız ve kızlarımız artık bizim değil",sözleri (daha fazla bilgi aşağıda) bu cinsel şiddeti en iyi açıklayan ifadedir.Özetle,kadına yönelik cinsel şiddet,kural-dışı ve nâdiren gerçekleşen değil yaygın kurumsallaşmış bir pratiktir.Ermenilere ait topraklara el konulmasıyla paralel giden bu kurumsallaşmış cinsel şiddet Ermeni köylülerinin en temel problemidir.
Mkrdtich Khrimian (Hayrig)'in 1869'da Patrik olarak atanması ile birlikte,Patriklik ve Ermeni Ulusal Meclisi Padişahlık makâmına düzenli lâyihalar sunmaya başlar.Bu lâyihalarda,kadına yönelik şiddet pratikleri,toprak meselesi yanında Ermenilerin en temel problemi olarak ele alınır.Yapılan şikâyetlere yönelik hemen hiçbir önlem alınmaması üzerine Sadrazam'la görüşen Khrimian Hayrig'in Sadrazam'a "[sizin] emirleriniz Üsküdar'ın ötesine geçmiyor",demesi sorunun köklerinin nerede yattığını göstermesi bakımından önemlidir.(7) Yerel yöneticilerin toprak işgâlleri ve kurumsallaşmış cinsel şiddet konusunda lokal unsurlarla birlikte hareket etmeleri şikâyet kapılarını tamamıyla kapatmış gibidir.Hattâ birçok durumda şikâyet sadece şiddetin daha da artması ve yaygınlaşması sonucunu doğurmaktadır.Ve köylülerin bulundukları yerleri terkederek ya Rusya'ya ya da İstanbul gibi metropollere göç etmeleri dışında hiçbir başka seçenekleri yok gibidir.
Ermeni kaynakları konusunda vereceğim ilk bilgi,Latif Mammad adlı bir yazara aittir.Yazar,"Khachik Dashtenz'in romanı,'çifçinin çağrısı' ve Kürtler" adlı makalesinde şunları yazar,"kaynaklar,Moksa'daki [Bahçesaray] 'ilk gece hakkı' ile ilgili bilgiler aktarmaktadır.Bir Kürt feodal beyi Moksa'da bir Ermeni gelini üzerinde bu hakka sahipti.'Bu gelenek,yani bu feodal ayrıcalığın uygulanmasının izleri,nâdir de olsa gerçekleşti'.[25] Moksa'da varolan bu 'ilk gece hakkı',başka bir Ermeni araştırmacı S. D. Lisitsian tarafından da doğrulanmıştır,[26]".(8) Latif Mammad'ın sözünü ettiği iki yazar,Stephan D. Lisitsian ve Iosef Abgarovich Orbeli'dir.Her ikisi de tanınmış antropolog olan akademisyenler eserlerinde Van ve civârında kendi yaptıkları gözlemleri aktarmaktadırlar.
a) Stephan D. Lisitsian ve Iosef Abgarovich Orbeli
Eğitimci ve etnograf olarak isim yapan S. D. Lisitsian,Van-Çatak konusunda yaptığı etnografik gözlemlerini ele aldığı eserinde,bölgedeki "ilk gece hakkı" uygulaması ile ilgili olarak şu bilgiyi aktarır:"Mhitar adlı Mokus (Şimdiki Bahçesaray) şehri sakini,oğlunun düğününü kutluyordu ve o zamanın örflerine göre,genç bir gelinle ilk gecenin hakkını kullanmak için yerel yöneticiyi çağırmak zorundaydı.Mhitar bu rezâletten kurtulmak için bir kurnâzlığa başvurdu.Bey'den misafirler evden ayrılana kadar gelmemesini istedi ve ona herkes gittikten sonra evin ışıkları söndürüp gelmesi için işaret edeceğini söyledi.Mhitar eşyalarını da alarak katırlarını ters yöne sürdü ve gece pencerelerde ışıkları bırakarak aceleyle evini terketti.Tüm aile genç çiftle ve eşyalarla birlikte Mazrin Boğazını geçerek yöneticilerin 'ilk gece hakkı' uygulamadığı Şatah'a geçtiler.Burada yöneticinin merhametine sığındılar ve Dicle'nin sağ kıyısında,Sivtkni-su nehrinin birleştiği yerde,üzerinde kör bir kızın yaşadığı toprak,o kıza bakma şartıyla onlara verildi."(9)
Latif Mammad'ın kaynak olarak verdiği ikinci akademisyen I. A. Orbeli'dir.Kürtçe'ye hâkim ve Kürtçe-Rusça sözlük çalışması da olan Orbeli'nin,Van bölgesi hakkında yaptığı çalışmaları 1982 yılında yayınlanır.Burada Orbeli'nin notlarından,"ilk gece hakkı" konusunda aşağıdaki bilgileri aktarılır.Notlar,Orbeli tarafından katıldığı bir düğün sırasında tutulmuştur,kısa cümleler bu nedenledir.
Öğretmen Harutyun'un düğünü,[Murtulla] Bey'de öğle yemeği,bütün 'idır'(?) toplandı.Çorba,köfte,dolma,bal içkisi,soğan,çörek,yahni,pilav,üzüm,kahve.Dua.
Saat sekiz buçukta düğün.Henüz az konuk var.Kavun,yemek,şarkılar:Marseillaise.[Damadın] taç giymesi.Tavanın süslenmesi.Taç giyenin takdisi,halk dansı.Giysilerin kutsanması,kilit.Damadın giydirilmesi.Gelinin elbisesi gidiyor.Eşik öpme,çıkış.Kilisede gelinle buluşma...
Giriş ritüeli.İncil okumaya ara veriliyor.
Şeytanı lânetleme.Orijinal günâh çıkarma.Gelinin rızası.Kiliseye geçiş,karışıklık.Papaz yeleği.Şarap,papaz yeleği boyunda.
Geline ilişkin duygularım:Suç...
Bana,gelinin altı yaşında olduğu ve gerdek gecesinin mümkün olmadığı bu tür erken evliliklerin sebebinin Mokus'da hâlâ geçerli olan 'ilk gece hakkı'ndan kurtulmak eğilimiyle ortaya çıktığını,bu şekilde feodalin 'ilk gece hakkı' kullanmasının gerçekleşemediğini açıkladılar.Bu gelenek,yani feodalin bu ayrıcalık âdeti sık olmamasına rağmen yer bulmuştur.
Taç giymeden sonra fiziksel olarak damadın evine getirilen geline,feodalin 'ilk gece hakkı' işlemiyordu.Bu âdet,yani bu feodal imtiyâzın gerçekleşmesinin kalıntıları,nâdiren de olsa,yaşanıyordu."(10)
Orbeli'den anladığımız,bölgede çocuk evlilikleri yaygındır ve bunun nedenlerinden birisi de "ilk gece hakkı" uygulamasıdır.Orbeli kitabında ayrıca 11 yaşındaki bir kız ile 19 yaşındaki bir damadın resimlerini de yayınlamıştır.
b) Hagop Barsoumian Vahan Baibourtian Elke Hartmann ve Avedis Abrahamian
"İlk gece hakkı"nın yer aldığı diğer üç önemli akademik kaynak,Hagop Barsoumian,Vahan Baibourtian ve Elke Hartmann'dır.Bu üç kaynağa eklenebilecek olan bir dördüncü kaynak Avedis Albert Abrahamian'ın kendi hayat hikâyesini ele aldığı eseridir.Hagop Barsoumian,"ilk gece hakkı" konusunda şunu yazar;"Bazı yerlerde,bir Ermeni köylünün nikâhında kâfir,ilk gece geline 'ziyaret' hakkını saklı tutardı.Özel elçiler tarafından Patrikhâne'ye gönderilen raporlarda,bu köylülerin durumu basitçe kölelik olarak nitelendiriliyordu."(11) Barsoumian,bilgiyi aldığı kaynak konusunda bir bilgi vermez.Ama bu bilgiyi Patrikliğe gelen raporlara dayanarak aktardığını tahmin etmek mümkündür.
Vahan Baibourtian,Kürt-Ermeni ilişkileri konusunda yazdığı kitabında,"ilk gece hakkı" konusunda şu bilgileri verir:"Çoğu zaman Kürt ağalar kendi mâlları olarak maraba köle Ermenileri birbirine satıyorlar veya hediye ediyorlardı.Beyler mâlların sahibi olarak,aynı zamanda kendilerini 'marabalar'ın hayatlarının sahibi de sayıyorlardı.İstedikleri zaman satabiliyorlar,değiş-tokuş yapabiliyorlar veya öldürebiliyorlardı.İstedikleri zaman bunu yapmada mutlak hürriyete sahiplerdi.Aşiret Kürtleri arasında kız kaçırmalar,alıkoymalar da âdet olmuştu.Hattâ bazı yerlerde Kürt ağalar kendileri için 'ilk gece hakkı' tespit etmişlerdi."(12)
Bu bilgileri veren Vahan Bairbourtian,ayrıca şunları da eklemektedir;"Batı Ermenistan'da Türk ve Kürt toprak sahipleri,aşiret reisleri,şeyhler,beyler,askerî ve jandarmadaki yüksek rütbeliler de... köylerde keyfi hareketlere izin veriyorlar,kadınlara tecâvüz ediyorlar,kızları beraberlerinde götürüyorlar,hayvanları zorla sürüyorlar,değerli eşyaları çalıyor ve kaldırıyorlardı.Aşiret reisleri kholamlardan [hizmetçilerden] oluşan gruplarıyla Ermeni köylerini tâlân ediyor,yüzlerce oğlan ve kızı esir alıp Erzurum ve diğer şehirlerin çarşılarında satıyorlar.Bu,Osmanlı Türkiye'sinde ondokuzuncu yüzyılda iyi biline gerçek bir köle ticâreti idi."(13)
"İlk gece hakkı" konusunda bir başka Ermenice kaynağı kullanan akademisyen Elke Hartmann'dır.1880'lerde büyük çalkalanmalara yol açan Musa Bey'in Gülizar adlı bir Ermeni gelini kaçırması olayı hakkında bir makale kaleme alan Hartmann,Musa Bey'in bölgesinde "ilk gece hakkı"nı kullanma yetkisini kendisinde gördüğünü ve kullandığını söyler;"Musa Bey,hükûmetin sessiz kalarak göz yummasından aldığı cesâretle,Ermeni köylerini yağmalıyor,köylerdeki her düğünde,'ilk gece hakkı'nı kullanarak,her köyde bir 'metres' tutuyor;böylece bölgedeki hâkimiyet iddiasını güçlendiriyordu."(14)
Burada önemli bir hususun altını çizmek gerekir.Hartmann,bu iddiasına kanıt olarak "Gülizar'ın Kanlı Düğünü" adlı bir kitabı göstermektedir.Sözkonusu kitapta ama "ilk gece hakkı" tanımı geçmemektedir.İlgili ifade aynen şöyledir:"Ermeni köylerindeki düğün ve nişân törenlerine bile zorla gidiyordu.İçiyor ve kadehleri kırıyordu.Halay başı oluyor,güzel genç kızlar ve genç kadınları halaya katılmaya zorluyor ve içlerinden,bir sonraki kurbânını seçiyordu.Kutsal gelenekleri çiğniyor,düğünden sonra odaya güveyden önce girip vahşi içgüdülerini tatmin ediyordu."(15)
Burada dışarıdan gözlemci ile olayı doğrudan yaşayanların aynı olayı farklı kelimelerle anlatıyor olmaları dikkat çekicidir.Musa Bey'in yaptıklarından,onun "ilk gece hakkı"na sahip olduğuna inandığı ve buna göre de davrandığı sonucunu çıkartmak yanlış olmayacaktır.Bu örnek "ilk gece hakkı"ndan niçin hukûkî bir hak olarak tartışılamayacağını göstermesi bakımından da önemlidir.Başka Ermeni kaynaklarında da benzeri bir durumun sözkonusu olduğunu söyleyebiliriz.
Bu konuda bazı örnekler vermeden önce Avedis Albert Abrahamian'ın hayat hikâyesine değinmekte fayda vardır.1906 Kharpert (Harput-Elâzığ) doğumlu olan Avedis,1970'li yıllarda yazdığı anılarında,"ilk gece hakkı" konusunda bize şu bilgileri verir:"Ülkemizin bazı bölgelerinde,bu dar görüşlü küçük yöneticilerin büyük gerçek bir baskısı vardı.Örneğin,düğünün ilk gününde gelin,kocasına eş olmadan önce Bey veya Ağa'yı ziyaret etmek zorundaydı.Ülkemizin birçok yerinde bu tür baskılar devam ediyordu.Sonuç olarak birçok Ermeni kendi özgürlüğüne kavuşacağı günü arıyordu ve büyük ihtimâlle Türkler de bu duyguların farkındaydı."(16)
c) Rahipler Vahan Bardizaktsi Boğos Natanyan ve Karekin Sırvantsdyants'ın raporları
Özellikle Ermeni kaynaklarından anladığımız,"ilk gece hakkı"nda ifadesini bulan cinsel şiddetin bir tek gece ile sınırlı olmadığıdır.Ağalar,gelinleri,gelin adaylarını hattâ evli kadınları da belli sürelerle kendi evlerine kapatmaktadırlar.Bu konuda verilebilecek en iyi örnek,Vahan Bardizaktsi;Boğos Natanyan ve Karekin Sırvantsdyants adlı rahipler tarafından kaleme alınan raporlardır.1878 ve 1884 yılları arasında yayınlanan raporlarda,sözkonusu bölgelerde ağaların uyguladığı cinsel şiddete ilişkin ayrıntılı örnekler verilir.(17) Palu,Harput,Çarsancak,Çemişkezek,Çapkçur,Erzincan,Hizan ve civâr bölgelerden elde edilen bilgiler birbirleri ile büyük benzerlikler gösterir.
Ağaların,Ermeniler arasındaki evlenmelere müdahale etmeleri ve canlarının istediği kızları istemeleri sıradan bir uygulamadır."Ermenilerin düğünlerine de müdahale ediyorlar.Bir kızı bir oğlana ya da bir oğlanı bir kıza istediklerinde verilmeyecek olursa,kız ve oğlanın aileleri ağır vergiler ödemek zorunda kaldıktan gayrı,beyler onları istedikleri kişiye veriyor ve zorla papaz nikâhı kıydırıyorlar.Papaz bu nikâhı kıymayı reddedecek olursa onu da sopalarla yumruklarla dövüyorlar."(18) "Her köye yerleşmiş ağa ve beyler var.Bunlar işledikleri yüzlerce suçun yanı sıra,duyulmamış bir zorbalık daha yapmaktadırlar.Ve bu zorbalık bizim kaymakamlık zamanımıza kadar süregelmekteydi.Bir genç kız başka köyden bir delikanlı ile nişânlandığında,beyler müdahale ediyor,keyiflerine uygunsa rüşvet karşılığında nikâha izni veriyorlar.Aksi hâlde genç kızı kendilerinin onayladığı başka bir delikanlıyla zorla evlendiriyorlar.Eğer papaz nikâhı kıymazsa kendi mollalarıyla işi hemen hallediyorlar."(s. 116.)
Cinsel şiddet sadece düğün sırasında gözlenmez,daha genel ve yaygındır.Ağaların "en büyük zevki Ermeni kadınların nâmûsuyla oynamak.Kadınlar bağ ve bahçelere gitmeye cesâret edemiyorlar.[Ağalar] evlere girme cesâretinde bile bulunuyorlar."(s. 190) "Ermenilere ait koyun,davar vs. şeyleri çalan,yolları tutan,bakire kızları kirleten,kadınları erkeklerinden çalan hep bunlardır." (s. 226) Ermenileri "soymanın,sömürmenin,kadınlarına tecâvüz etmenin yanı sıra hem ev hem de tarlalarında bedavaya çalıştırıyorlar." (s. 234) "Kadın isterlerse götürüyorlar,kızları kirletiyorlar,mülklerin hepsi onların elinde." (s. 237) Kadınların veya kızların "yüzlerini peçe" (s. 62) veya "kara bir kumaşla" (s. 111) örtmeleri,yaygındır ama çözüm olmamaktadır.
Arapgir bölgesinde Bâb-ı Âli tarafından hakkında yakalanma ve öldürülme emri olan ama yerel yöneticiler tarafından korunduğu için serbestçe dolaşan Deli Silo (Süleyman Ağa) hakkında şu bilgi verilir;"hangi köye giderse o köyün kızlarını ve kadınlarını gözden geçirir,beğendiğini gece getirmelerini emrederdi.Emrine karşı gelenler öldürüldü." (s. 320) Çarsancak köylülerinin,"kadınlarımız ve kızlarımız artık bizim değil" (s. 412) sözleri,yaşanan cinsel şiddetin boyutunu göstermesi açısından önemlidir.
Şikâyet etmek sonuç vermediği gibi şiddetin daha da artmasına yol açıyordu."Bizim davâ açılmadan önce daha az zarar görüyorduk.Şimdi problemler on kat arttı." (s. 474) Yerel zorbalardan birisinin "tabancasına 'müftü' kılıcına da 'hâkim' adını takmış" (s. 231) olması yerel yöneticilerle ağalar arasındaki işbirliğini göstermesi açısından sembolik bir değere sahiptir.Bu yoğun şiddet karşısında çaresiz kalan köylülerin bulabildiği tek çözüm göçmektir."Palu ve diğer tüm kazalardaki Ermenilerin çoğu ailelerini yüzüstü bırakarak İstanbul'a gurbete gidiyorlar.Sebebi bu tahammülü zor sömürüye ve ağır vergilere dayanamamalarıdır." (s. 158) "Kerim Bey'in evinin bulunduğu Khub Köyü'nde sadece dört hâne Ermeni kalmış.Diğerleri zorbalıklar sebebiyle göç etmişler." (s. 233) "Haşim Köyü Ermenilerinin bir kısmı sömürülmekten,soyulmaktan bıkıp göç etti." (s. 234) "Ermeniler artık buna tahammül edemeyeceklerini görünce hepsi birden ailelerini toplayarak oraya buraya göç etmeye başlamışlar." (s. 237) Rahip Boğos Natanyan'ın Hizan kasabası ve köylerinden yirmi yıl içinde yapılan göçleri gösteren tablosu bu bakımdan çok çarpıcıdır;köylerin kimisi tamamen boşalmış kimisinde nüfusun yüzde 75'inden fazlası göç etmiştir.(s. 238-241.)
Üç rahibin raporlarında kullandıkları dil de olukça önemlidir."Sürekli tekrarlanıp duran bu sefâletleri insan kendi gözleriyle yakında gördüğünde,kulaklarıyla duyup elleriyle hissettiğinde gerçekten şaşıp kalıyor." (s. 81) "Yüreğim gerçekten ezildiği için zavallı Ermenistanlıların sefâletini burada tek tek anlatmak istemiyorum.Ah Tanrım ah,Ermenileri vahşilere yem olsunlar diye mi yarattın!Zavallı Ermeni sessiz sedasız ne acılar çekiyor,ama duyan yok!" (s. 114) "Buradaki Ermenilerin durumunu anlatmak istemiyorum." (s. 154) "Burada da türlü türlü suçlar işleniyor,anlatmaya dil yetmez" (s. 521) "Dinleyenlerin gözyaşlarına hâkim olması mümkün değil.Bu sebeple bunları burada tek tek anlatmak istemiyorum." (s. 203) "Duyduklarımızı tarif etmek ve dile getirmek imkânsız" (s. 412) ifadelerini okumak mümkün.Köylülerin ümitsizlik nedeniyle başlarına gelenleri anlatmak istemedikleri de aktarılan bilgiler arasındadır.(s. 474.)
d) Diğer rahip raporları ve gazete haberleri
Bazı bölgelerden rahiplerin doğrudan İstanbul'a veya Eçmiyazin'e yolladıkları raporlarda kullandıkları ifadeler,üç rahibin raporlarında yer alan ifadelerden daha açık ve nettir.Burada sadece iki örnek vermekle yetinelim.3 Mayıs 1903 tarihinde Ağtamar Katalikosluğu'nda görevli Rahip Arsen Markaryan,Katalikos Mıgırdıç Khrimyan (Hayrig)'e yolladığı bir raporda,"ilk gece hakkı"nın da ötesine geçen cinsel şiddet konusunda şu örnekleri verir:"Ermeni Patrikhânesi'ne,yerel idâre ve vilâyet idâresine tekrar tekrar yaptığımız şikâyetlere karşın,cinâyetler,tâlânlar,soygunlar,kadın-kız kaçırmalar,tecâvüzler ve daha birçok eziyet alenen ve gayet cesur şekilde,vicdânsızca ve hayâsızca devam ediyor.Kürtler Şeyh'e azizmiş gibi tapıyorlar,evlerinden ona dualar ve dileklerde bulunuyorlar.Şeyh köyleri ziyaretinde istediği kadın veya kızı alıp götürüyor,günlerce haftalarca yanında tutuyor,çoğunu da saklıyor...Kholamlar [Ağa'nın veya Şeyh'in hizmetçileri] Ermeni köylüsü sayesinde yaşıyorlar,üstelik onlar için hangi eve girerlerse girsinler tecâvüz edemeyecekleri aile kutsîyeti yok,aksi durumda ya öldürüyor ya da kaçırıyorlar."(19)
11 Nisan 1872 tarihinde Muş Patriklik Vekili Kırikoris'in,İstanbul Patrikliği'ne yolladığı rapor,cinsel şiddetin sadece "ilk gece hakkı"nı kapsamakla kalmayıp,onun da ötesine geçtiğini göstermesi bakımından önemlidir."Ancak tüm insanlar için aşağılayıcı nokta şu ki;öncelikli olarak Ermeni nâmûsuna sahip gelin odasındaki [gerdek odası] gelinlerin ve kutsîyet tülü altında yetişmiş kızların [bakire kızların] bugün holana [?] çıkmış khafirlerin [Kürtlerin önde gelenlerine Ermenilerin verdiği ad] evinde kuma olarak bulunmasıdır.Onlar,günlerce sessiz gözyaşları içinde bulguru kırma hâline çevirmeye uğraşıyorlar,çamaşırı yıkıyorlar,dikiş hizmeti veriyorlar.Ve onların arpa tarlaları için,çıplak bedenleri,yalın ayakları ile yakıcı güneşin altında haftalarca helâk olurcasına çalışıyorlar.Rahip Krikoris ayrıca Ermeni kızların ve gelinlerin harç karşılığı olarak ağalara verildiğini de rapor etmektedir.(20)
1907 yılında Tiflis'te yayınlanan Vidag gazetesi,19 Aralık 1907'de,"Türkiye Ermenilerinin Hayatından" başlığı altında "Memleketten Mektuplar" yayınlar.Bu mektuplardan bir tanesi Manazgerd (Malazgirt) Bulanık'ın tek hâkimi ve kralı Irzağ Bey'in yaptığı barbarlıklarla ilgilidir."Hasnanlı Irzağ Bey'i,o barbar sadrabı(21) kim tanımaz,başındaki siyah-beyaz saç sayısı kadar adam öldürmekle kalmamış,tüm köyleri yerle bir etmiştir.Manazgertliler,Bulanıklılar,Alaşgertliler ve Hınuslulara sorun,her biri size Irzağ Bey'in cânâvarlıkları ile ilgili dehşet verici hikâyeler anlatacaklardır",diye başlayan mektupta şu ifadelere yere verilir;"Irzağ Bey ayrıca yerel halkın aile yaşamının da tek sahibi.Evlenecek çiftlere rıza gösteren veya izin veren kendisi.Gelinin -dehşetli şartlar altında- önce birkaç gün onun yanında kalmak zorunda olduğundan haberiniz var mı?"(22)
Tüm bu örneklerin gösterdiği gerçek,"ilk gece hakkı" uygulamasının,hangi bölgelerle sınırlı olup olmamasından bağımsız,Ermeni kadın ve kızlara yönelik cinsel şiddetin bir parçası olduğu gerçeğidir.Ve bu farklı cinsel şiddet türlerini birbirlerinden ayırmak,aralarına kesin duvarlar çekmek imkânsız gibidir.
Bu nedenle,1870'lerde sonra oluşmaya başlayan Ermeni devrimci örgütlerinin kadınlara yönelik şiddeti,kendi eylemlilikleri için çok önemli bir motif olarak kullanmaları şaşırtıcı değildir.Örneğin,1872'de Van'da "Kurtuluş İttifakı" adıyla kurulan gizli bir Ermeni örgütü,kadınlara yönelik şiddeti Ermeni toplumunu onurunu lekeleyen bir suç olarak tanımlar."Bizim nâmûsumuz gitti;kiliselerimize tecâvüz edildi,gelinlerimizi ve gençlerimizi kaçırdılar;haklarımızı elimizden alıyor ve milletimizi yok etmeye çalışıyorlar...kurtuluş için bir yol bulmalıyız...yoksa,yakında her şeyi kaybedeceğiz."(23) Eklenebilecek ilginç bir bilgi,bazı bölgelerde "Ermeni kadınlara yönelik Kürt şiddetine tepki olarak bazı Ermeni erkeklerin,Hamidiye aşiret reislerinin kızlarını veya daha önce Müslüman olmuş Ermeni kadınları" kaçırma yoluna gitmiş olmalarıdır.(24)
2-) Misyoner ve gezginci gözlemleri
"İlk gece hakkı" konusunda bilgilerin mevcut olduğu ikinci önemli kaynak bölgede görev alan misyonerlerin veya gezen seyyahların aktardıklarıdır.Burada sadece 10 Mayıs tarihinde yayınladığım listede yer alan kaynaklara (bir-iki ekleme ile) bakılacaktır.
Tarihçi ve seyyah olarak tanınan Romanyalı bir Yahudi olan Israel Joseph Benjamin,1859 tarihinde yayınladığı seyahatnamesinde,"Kürdistan dağlarında" gözlediği "ilk gece hakkı" uygulaması konusunda şu bilgileri aktarır;"Orta Çağ'ın eski feodal barbarlığını hatırlatan bir gelenek,sözde efendinin hak iddiasıdır.Genç bir İsrailli veya Nasturi evlenmek istediğinde,gelini ait olduğu efendisinden satın almak zorundadır;çünkü evlilik sözleşmesiyle genç eş [kadın] başka bir efendinin denetimine girer ve bu nedenle eski efendi her zaman tazminât olarak istenecek yıllık bir cizye vergisi kaybına uğrar.Bunun ötesinde,gelin,kocasının evine girmeden önce kendisini,eski bir oryantalist gelenek gibi görünen,efendisinin emrine vermelidir...Sadece son birkaç yıl içinde bu iğrenç istismâr düzeltildi ve para ödemesine dönüştü.Bunun nedeni kanlı bir olaydı.Genç bir kızın,çaresiz bir direnişten sonra efendisini öldürmesi.Dolayısıyla bir sûiistimâl [taciz] diğerinin yerini almıştır:Şimdilik efendinin [hak] iddiası satın alınmalıdır."(25)
Yirminci yüzyılın başında Antep ve Urfa'da gezginci Protestan misyoner olarak göreve yapan Alston Campbell,1906'da yayınladığı "Hilâl'in gölgesinde" adlı eserinde "ilk gece hakkı" konusunda bilgi vermekle kalmaz ayrıca başka ilginç gözlemlerde de bulunur.Aktardığı bilgilerin,"[yoldan] geçmekte olan bir ziyaretçinin gözlemleri" olmadığının altını çizen Campbell,her bir bilginin tarafından teyit edilerek,kayda alınmış olduğunu söyler.
Campbell'in verdiği bilgiler arasında,yukarıda aktardığımız Rahip Krikoris tarafından 1872'de verilen "Ermeni kızların ve gelinlerin harç olarak kullanıl(dıkları)" bilgisinin olması ilginçtir.Köylere vergi toplamaya gelen zaptiyeler,eğer köylünün vergiyi ödeyecek parası yoksa,köylünün kızına el koymaktadırlar."Cüzdânla ödenemeyen şey bizzat [şahsen] ödenmelidir ve eğer aşırı vergilendirmenin tâlihsiz kurbânı,bir kız sahibi olacak kadar şanssızsa,zaptiyenin bir süre veya kalıcı 'beyaz kölesi' olarak talep edilecektir.Evde vergi tahsildarının beğenisini kazanan [bir] kadın yoksa,tahsildar evin ahşap kapılarını veya eline geçen herhangi bir şeyi almakla yetinmektedir."(26)
Campbell Ermeni köylülerin sıkça "kız çocuğumuz olmasa daha mutlu oluruz" dediklerini aktarır.Kaçırılmalarına mâni olmak için kızların yüzlerini kalın örtüyle kapatmak veya kirli ve eski giysiler giydirmek ya da oğlan kılığına sokmak sıradan pratikler arasındadır.Özellikle düğünlerin basılarak gelinlerin kaçırılmasının çok yaygın bir pratik olduğunu aktaran Campbell "ilk gece hakkı" konusunda da şu bilgileri verir;"Hristiyan bir kız nişânlandıktan sonra,annesine vedâ etmek zorunda kalması ve acı acı hıçkırarak bölgenin Kürt Ağası'nın köyüne götürülmesi ve evlenmesine izin verilmeden önce bir süre onunla yaşamak zorunda kalması nâdir olmayan bir durumdur."(27)
Campbell'in,"ilk gece hakkı" konusunda verdiği bu bilgiyi takip eden cümlesi daha da çarpıcıdır."Bu konuda daha pek çok şey söylenebilir,ancak birçok şeyin üzerine bir örtü çekmek en iyisidir...Şu kadarını söylemek yeterli ve bu açıklamayı iyi bir otorite olarak yapıyorum,pek çok Ermeni köyünde,Kürt ya da Türk şehvetinin zoraki kurbânı olmamış bir kadın hemen hemen hiç yoktur."(28)
Campbell'in bu sözlerinin bize hatırlattığı,üzerinde konuşulması çok zor bir olgu ile karşı karşıya olduğumuzdur.Son tahlilde,bölgeye dışarıdan bakan bir gözlemcinin bile "en iyisi üzerine bir örtü çekmek" dediği bir gerçekliğin,bunu yaşayan insanlar tarafından konuşulması veya kayda geçirilmesinin ne kadar zor olduğunu belirtmeye bile gerek yoktur.Antropolog Paul Connerton'ın "küçük düşürücü sessizliğin [ürünü] unutma" olarak adlandırdığı gerçeklik budur.
Tanınmış seyyah H. F. B. Lynch de Ermeni gelinlerin Kürtlerce kaçırılmasının yaygınlığından söz eder ve Kürt bölgelerinde,ağaların Ermeni köylerini ve köylüleri,koyun veya büyükbaş hayvan gibi sattıkları bir serflik sisteminin egemen olduğunu söyler.(29) "İran ve Kürdistan'da Seyahatler" adlı eserin yazarı Mrs. Bishop'un (Isabella Bird) ise Orbeli'nin çocuk evlilikleri ile ilgili söylediklerini teyit eden gözlemlerde bulunur."Kız çocuklarının erken evlilikleri,11,12 yaşında çocuk gelinler çok yaygındır."(30) Yazar ayrıca,ağların köylüler üzerine ekstra vergiler koyduklarını ve onları ücretsiz çalışmaya zorladıklarını ve Hristiyan kızları haremlerine taşıdıkları bilgisini de aktarır.(31)
3-) Rus Konsolosluk raporları
"İlk gece hakkı"nın tartışma gündemine girmesi ile birlikte en çok konuşulan Rus kaynakları olmuştur.Aslında burada sözkonusu olan bir kaynakta aktarılan iki Rus konsolosluk raporudur.Tanınmış Kürdolog M. S. Lazarev 1964 yılında yayınladığı "Kürdistan ve Kürt Problemi" adlı eserinde,Ermenilerin yaşadıkları koşullara değinirken "ilk gece hakkı"ndan söz eder.Aynı bilgi,1972 yılında "Kürt Sorunu (1891-1917)" başlığı ile ikinci baskısı yapılan eserde de tekrar edilir:"Kürt beyleri (feodaller),haklarından tamamen mahrûm bırakılmış Ermeni köylülerini acımasızca sömürüyor ve eziyorlardı.Kürdistan'da serflik oldukça şiddetli bir şekilde ve Orta Çağ biçimlerinde gelişmişti.Rusya Van Konsolos Yardımcısı Tumanskiy,yirminci yüzyılın başında şunları yazar:'Sasun kazasında Ermeniler,bütün hukûkî sonuçlarıyla Kürtlere neredeyse serflik ilişkileriyle bağlılar;her Ermeni bir Kürde tâbi ve ona yıllık bir kira [hafir] ödemek zorunda.Kürtler serflerini paraya ihtiyâç olduğunda satıyorlar.Bir serf bir Kürt tarafından öldürülürse öldürülen serfin sahibi öldürene ait bir serfi öldürerek intikam alıyor.Bir kısım beyler Ermeni köylerinde 'ilk gece hakkı' bile tesis etmişler.' Lynch ise;'Ermeni serfler 'altınla satın alınan' anlamına gelen 'zer-kurri' olarak adlandırılıyor',ve Serflerin satışı ve alınması,üstünde yaşadıkları ve çalıştıkları toprak ile birlikte gerçekleşiyordu' diyor."(32)
"İlk gece hakkı" konusundaki bilgiyi Van Konsolos Yardımcısı Tumanskiy'e dayanarak aktaran Lazarev,yine aynı kitabında,Bitlis Rus Konsolos Yardımcısı'ndan aldığı bir başka önemli bilgiyi daha paylaşır.Buna göre,Ermeni köylüler,borçlarının karşılığı olarak kızlarını ağalara vermektedirler."Fakat" diye eklemektedir Konsolos Yardımcısı,"yine de Ermeniler bu borçların yükünden kurtulamadılar."(33) Konsolos'un verdiği bilgilerin Rahip Krikoris ve Compbell tarafından aktarılan bilgilerle örtüşmesi sözkonusu pratiğin yaygınlığını göstermesi açısından önemlidir.
Lazarev tarafından aktarılan "ilk gece hakkı" bilgisi daha sonra birçok yazar tarafından tekrar edilecektir.Kamal Madhar Ahmad 1975 (Kürtçe);Charles Issawi 1980;Stephen Astourian 1990,2011;Ron Suny 1993 ve 2015;Dikran Kaligian 2013 yıllarında yayınladıkları çalışmalarda Lazarev'in verdiği bilgiyi kullanırlar.Kemal Madhar Ahmad'ın çalışması 1996 yılında Türkçe olarak da yayınlanmıştır.(34) Bu tartışma başlayana kadar,benim de konu hakkındaki bilgim Stephen Astourian,Ron Suny ve Dikran Kaligian'ın aktardıkları ile sınırlı idi.
4-) Sözlü tarih aktarımları
"İlk gece hakkı" konusunda dördüncü önemli kaynak sözlü tarih aktarımlarıdır.Burada sadece dört örnek ile kendimi sınırlı tutuyorum.(35)
1-) Erdoğan Gedik,Varto Alevileri üzerine yazdığı tez için alan çalışması yapmıştır.(36) Alan çalışması sırasında yöre halkının belleğinde "ilk gece hakkı"nın hâlâ bir yer tutmakta olduğunu gözlemler.Gedik,bu "hak"kı anlatmak için yöre Alevileri arasında kullanılan bazı deyişleri not eder."waxte Hukmê ina bi,jü kı bızewıciyenı,gerekı ina en verniye veyve bıkerdene cenıkê" (Çevirisi;onların hüküm sürdüğü dönemdi,biri evlendiğinde ilk önce onlar gelini kadın yapıyorlardı);"Gerekı ina veyve qule kerdene" (çevirisi;ilk önce onlar gelini deliyorlardı).(37)
2-) Zakarya Mildanoğlu:26 Nisan 2013 Habertürk TV'de Balçiçek İlter'in konuğu olur ve orada "ilk gece hakkı" ile ilgili bildiklerini,duyduklarını aktarır.(38) "Anadolu'da eski bir Ermeni köyü olan Ekrek'te doğdum.Sekiz yaşında İstanbul'a geldim.Çoğu şeyi ilk o zaman gördüm.Ben geldikten iki sene sonra da ailem geldi.Ablalarım artık genç kız olmuşlardı,sürekli onlara sataşıyorlardı.Hattâ kaçırma girişimleri vardı.Bu tarihsel bir şey ne yazık ki.Gelin Alayları'ndan kaçırılan gelin sayısı az değil.Hattâ 'ilk gece hakkı' diye bir şey var.Evleniyorsunuz,gerdek gecesine girmeden önce ilk geceyi başkasıyla geçiriyorsunuz,ondan sonra gerçek eşinize dönüyorsunuz.Bunlar hiç konuşulmuyor,çünkü Cumhuriyet yalan ve inkâr üzerine kurulmuş.Bu baskı ve kaçırma girişimleri nedeniyle ailem bir gece yüklenip İstanbul'a geliyor.2000 hâneli bir köydü,biz o köyün son Ermeni ailesiydik."(39)
3-) Muğla yöresinde sözlü tarih çalışması yapan Ertuğrul Aladağ,"ilk gece hakkı" konusunda elde ettiği bilgileri şöyle aktaracaktır;"Köyler çok fakirdi.Şehir merkezinde veya kasabalarda yaşayan ağaların her birinin sayıları kırkı geçen köyleri vardı.Yüzbinlerce dönüm içine dağılmış bu köyler gibi,köylüler de ağalarının mâlı gibiydi.Bu durumun en iyi açıklaması da genellikle bir veya bir buçuk asır öncesine kadar süren ağalık hakkı olayıydı.Köylü gelinlerin evlilikteki ilk gecesinde ağasıyla cinsel ilişki kurma zorunluluğu vardı.Bu geleneğe itiraz eden cesâretli delikanlı damatlar,ağalar tarafından sürülür veya öldürtülürdü.Ancak Datça'da yaşanmış olan bir ağalık hakkı olayı sırasında damat,ağayı öldürmüştü."(40)
4-) Sasun Ermenilerinden Anjel Dikme "ilk gece hakkı" konusunda kendi yöresinden bazı Ermeni kadınlarla görüşmeler yapmıştır.Bu görüşmelerini 2015'te,Paris'te bir toplantıda açıklar.Anjel Dikme'nin aktardıklarına göre,Sasun bölgesinde Cumhuriyet döneminde de devam eden bir pratik sözkonusudur.(41)
Osmanlı vergi sisteminin "tekalif-i şer'iye" ve "tekalif-i örfiye" olmak üzere iki ana bölüme ayrıldığı bilinmektedir.Şeri vergilerin sayısı oldukça sınırlıdır.Gelenek ve göreneklere dayanan örfi vergiler ise son derece zengin ve çeşitlidir ve bölgeden bölgeye farklar göstermektedir.Bunun nedeni Osmanlıların işgâl ettikleri bölgelerdeki geleneksel vergilere dokunmamaları ve bunları kendi sistemlerine entegre ederek devam ettirmeleridir.Örfi vergiler içinde yer alan önemli bir kalem,"ne zaman tahakkuk edip,tahsil edileceği belli olmayan 'bad-ı heva' vergileridir."(42) Bad-ı heva vergileri içinde en çok dikkat çeken ise Resm-i Arus olarak adlandırılan bir vergidir.Bazı yörelerde "gerdek vergisi" olarak da adlandırılan bu vergi,evlenmeden önce ödenmektedir.(43)
Hukûkçular arasında,Resm-i Arus vergisinin "ilk gece hakkı"nın yerini alan bir vergi olup olmadığı konusunda bir tartışma vardır.Bu vergi türü Avrupa'da "formarriage" (evlilik öncesi) kuralı olarak bilinmektedir ve "'ilk gece hakkı'nın tamamlayıcısı niteliğinde(dir)."(44) Eğer serfin kızı,feodalin malikânesi dışında evlenmek isterse,toprak sahibine önemli bir vergi ödemek zorundadır.Çünkü feodal hem işgücü ve önemli bir vergi kaynağını kaybedecek hem de doğacak çocuklar üzerinde hak iddia edemeyecektir.Bu nedenle "formarriage" bir nevi "evlenme izni almak" anlamına gelmektedir.Birçok durumda,serf istenen miktarı ödeme imkânına sahip olmadığı için,bu vergi,evlenmelerin feodalin egemenlik alanı içinde yapılmasının baskı aracı olarak kullanılmıştır.Çoğu durumda feodal,serflerin kendi malikâneleri dışında evlenmelerine izin vermemişler ve onları aynı malikâne içinde birbirleri ile evlenmeye zorlamışlardır.
Bu bilgiler ışığında,Vahan Bardizaktsi,Boğos Natanyan ve Karekin Sırvantsdyants adlı rahiplerin yukarıda aktardığımız raporları çok daha fazla anlam kazanmaktadır.Toprak ağaları,yüksek vergi ödeyemeyecek durumda olan Ermeni kız veya oğlanlarını,zorla kendi egemenlik alanları içinde tutmakta ve onları istemedikleri kişilerle zorla evlendirmektedirler."İlk gece hakkı"nın istenilen vergiyi verme imkânından yoksun köylüler için kullanılmaya devam eden bir pratik olduğu da tahmin edebiliriz.Herhangi bir korumadan yoksun köylülerin çaresiz olduklarını tahmin etmek zor değildir.Bu nedenle de "kızlarımız ve kadınlarımız bize ait değil" demek zorunda kalmaktadırlar.
Osmanlı örfi vergisi olan Resm-i Arus'un,"ilk gece hakkı" ile ilgili ve onun yerini alan bir vergi olmadığı iddiasını ileri süren hukûkçular olduğu gibi,bu verginin "ilk gece hakkı" yerine alındığını savunanlar da vardır.(45) Konu hukûk tarihçileri için son derece önemli bir araştırma alanıdır.
"İlk gece hakkı" ve Soykırım çalışmaları
Burada eldeki bazı ikincil el kaynaklarda "ilk gece hakkı" konusunda mevcut olan bilgiler daha çok tasviri biçimde biraraya toplanmıştır.Bu sınırlı değerlendirmenin bize gösterdiği bazı gerçekler şunlardır.
1-) "İlk gece hakkı" yaygınlığından bağımsız bir pratik olarak mevcuttur.Fakat "hukûkî" -de jure- bir hak değil,daha çok yazılı olmayan doğal bir hak biçimindedir;2-) Bu pratik birçok biçimde "bir gece" ile sınırlı değildir ve günlerce sürebilmektedir;3-) "İlk gece hakkı"nda ifadesini bulan cinsel şiddet benzeri diğer cinsel şiddet biçimlerinden (düğün basmak,gelinleri ve/veya kızları günlerce hareme kapatmak,yaygın ve sistematik tecâvüz) ayırmak mümkün değildir ve bunların iç içe geçtiği pratikler sözkonusudur;4-) Kadına yönelik şiddet,sistematiktir ve bunu sosyal bir kurum olarak tanımlamak yanlış olmayacaktır;5) Ermeni topraklarına el koymak,toprak ürünlerini ve hayvanlarını çalmak konusunda olduğu gibi bu konuda da şikâyette bulunmak hemen hemen imkânsızdır.Ve şikâyet durumunda şiddetin daha da artması sözkonusu olmaktadır;6) Üzerinde konuşulması zor ve neredeyse bir tabu hâline gelmiş bir uygulama ile karşı karşıyayız.
Bu tespitlerin bize gösterdiği ise bugüne kadar ihmâl edilmiş ve araştırılması gereken bir dizi konu ile karşı karşıya olduğumuzdur.Bu konuların başında Osmanlı Hristiyan vatandaşlarına yönelik kurumsallaşmış cinsel şiddet gelmektedir.Mardin yöresinde Süryani erkeklere "dayı" diye hitap edilmesi Müslümanlar arasında bu cinsel şiddetin yaygınlığını ve kanıksanmışlığını göstermesi açısından önemlidir.Bir o kadar ilginç olan da bu konunun hiçbir biçimde araştırma konusu yapılmamış olmasıdır.(46)
Kadına yönelik şiddet,bugün Türkiye'de en kurumsallaşmış şiddet biçimlerinden birisidir.Ve Hristiyanlara yönelik cinsel şiddet,bu yaygınlık ve kurumsallaşmanın önemli tarihi köklerinden ve boyutlarından birisi gibi durmaktadır.Ondokuzuncu yüzyıl boyunca en temel sorunlardan birisi durumunda olan cinsel şiddet,Ermeni,Süryani imhâlarının yoğun olarak yaşandığı 1915-1918 döneminin de en önemli pratiklerinden birisidir.Geçmişte yaygın olarak yaşanmış cinsel şiddet pratiklerinin bilinir hâle getirilmesi ve nedenlerinin anlaşılır kılınması,bugünkü şiddet tarzlarının anlaşılabilmesi açısından önemlidir.
Günümüzde kadınlara yönelik şiddet konusunda araştırmalar son yıllarda belirgin bir ivme kazanmış olsa bile buradaki konumuz itibariyle Hristiyan kadınlara yönelik şiddetin tarihi konusunda bugüne kadar fazla çalışma yapılmamış olmasının nedenleri üzerine ciddi olarak düşünmek zorundayız.Bunun en önemli nedeninin erkek egemen kültür ve söylem olduğu ileri sürülebilse de bu eksiktir ve tek başına doğru da değildir.Bu tür çalışmaların yokluğunun en önemli nedeni,kurbânların merkeze alındığı bir tarih yazımının eksikliğidir.Eleştirel tarih yazımı bile hâlâ esas olarak "bir devletin dağılması" sürecinin tarihi,"yukarıdan aşağıya" bir tarih olarak ele alınmaktadır.Örneğin Osmanlı'nın yıkılması ve Cumhuriyet'e geçiş hâlâ esas olarak egemen devlet kurumlarının ve bu kurumlara egemen grupların merkezde olduğu bir tarih olarak yazılmaktadır.Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişin en büyük kurbânları Osmanlı nüfusunu yüzde 25-30'u civârında olan Hristiyan topluluklarıdır.Bizler bu geçiş tarihini kurbânların merkezde olduğu bir tarzda anlatmaktan ve yazmaktan henüz daha çok uzağız.
Benzeri durum şiddet ve özel olarak cinsel şiddet tarihi açısından da geçerlidir."İlk gece hakkı" konusunda yaşanan hezeyânının da gösterdiği gibi,konuya kadınların merkezde olduğu bir tarzda yaklaşmak egemen zihniyet dünyâsına oldukça yabancı durmaktadır.Oysa kadının ve onun anlatımının merkezde olmadığı bir tarihyazımının toplumsal şiddeti ve onun en önemli parçalarından birisi olan cinsel şiddeti anlamasına imkân yoktur.Özetle,kurbânı,şiddete marûz kalanları merkeze alan aşağıdan yukarıya bir tarihyazımı şarttır ve bu bugünkü en büyük eksikliğimizdir.Eğer bu ülkede cinsel şiddet başta çeşitli şiddet türlerinin ortadan kalkması hedefleniyorsa,tüm kurbânların ve özellikle de kadınların çektikleri acıların merkezde olduğu bir tarihyazımı kaçınılmazdır.
Soykırım gibi kitlesel imhâlar bir tek merkezî hükûmetlerin emir ve kararnâmeleri ile anlaşılamaz.Uygun kültüre ve sosyal zeminin ve bu zemini sarmalayan zihniyet dünyâsının yokluğunda bu tür emir ve kararnâmelerin hiçbir hükmü olamayacağını eklemeye dahi gerek yoktur.Bu nedenle,imhâların gerçekleştiği kültürel ve sosyal doku ve bunları sarmalayan zihniyet dünyâsı da bilinmek ve anlaşılmak zorundadır.Yerel çalışmalar bu nedenle kaçınılmazdır.Bu konuda sınırlı bazı çalışmalar olsa bile henüz daha yolun çok başındayız.Yerel çalışmalar araştırmacılarını beklemektedir.
1990 yılı idi galiba.Götz Aly ve Susanne Heim,Hamburg Sosyal Araştırmaları Enstitüsü tarafından desteklenen çalışmalarının ilk sonuçlarıyla ilgili,Enstitü'de düzenlenen bir toplantıda sunum yapıyorlardı.Anlattıkları şeyler,Holokost çalışmaları açısından bir "devrim" niteliğinde idi.Çalışmaları daha sonra "Vordenker der Vernichtung" [İmhânın düşün babaları] olarak yayınlanacak ve Holokost çalışmalarında önemli bir dönüm noktasına işaret edecekti.Özetle söyledikleri,Holokost'u plânlayan ve hayata geçiren kadroların önemli bir kısmının fanatik ırkçı veya anti-Semit olmayıp,son derece rasyonel düşünen sosyal ve nüfus plânlamacıları,"sosyal mühendisler" olduğu idi.Dinleyenlerin büyük bir şaşkınlık içinde olduklarını hatırlıyorum.
Elbette ilk sorulan soru birçok kişini aklına gelen soruydu.Götz Aly ve Susanne Heim hangi yeni belgeleri bulmuşlar;tezlerini hangi yeni belgelere dayandırıyorlardı?Daha önce bilinmeyen keşfettikleri yeni dokümanlar nelerdi?Cevap ise daha da şaşırtıcı idi,"herhangi yeni ve bilinmeye bir belge keşfetmedik",dediler."Sadece sizlerin de zaten bildiğiniz ve okuduğunuz belgeleri biz bir başka göz ile yeniden okuduk."
Bu örnek,aslında bilinen basit bir gerçeğe işaret ediyor.Tarihçilik yeni ve kimsenin bilmediği belgeleri bulma mesleği değildir.Öyle olsaydı zaten tarihçilik diye bir meslek de olmazdı.Bilinmez belgelerin bilinir olması ile mesleğin de bitmesi gerekirdi.Aslında bu bir tek tarih bilimi için değil,tüm sosyal bilimler için geçerlidir.Mesele,yeni belge bulmak değil,mevcut belgeleri yeni bir gözle okuma yeteneğidir.Belge kadar ve hattâ ondan daha öneli olan onu okuyan gözdür.
"İlk gece hakkı" tartışmasının bize gösterdiği hakikat budur.Yeni belgeler keşfetmekten önce (bulunsa iyi olur elbette),eldeki mevcut belgeleri yeni bir gözle okumak görevi ile karşı karşıyayız.Bilmek istediğimiz şey muhtemelen mevcut belgelerin içinde de vardır yeter ki onu okumayı bilelim.Cinsel şiddeti anlamanın başlangıç noktası yeni belgeler keşfetmek değil,belgeleri okuyacak yeni göze,bakış açısına sahip olmaktır.Ancak bu yeni bakış açısı ile "küçük düşürücü sessizliğin [ürünü] unutma" ile üstü örtülmüş tarihsel hakikatlerin üzerindeki örtüyü açmayı başarabileceğiz.Genç araştırmacıları bekleyen en önemli görev budur...
1-Kaynakların bulunması ve taranması konusunda büyük yardımlarını gördüğüm Anna Aleksanyan,Dr. Anush Hovhannisyan ve Ümit Kaya'ya;Ermenci'den çeviriler için Silvart Malhasyan ve Stefen Ohanian'a teşekkür ederim.
2-Bu kısa değerlendirmeyi okuyarak görüş ve önerilerini benimle paylaşan Lerna Ekmekçioğlu,Kumru Toktaşmış ve Melissa Bilal'e teşekkür ederim.
3-Tasnifin bazı sorunları olduğunu kabul etmek gerekir;burada herhangi bir grupta ele alacağım bir kaynak,kolaylıkla bir diğer grupta da değerlendirilebilir.
4-Anjel Dikme,"Kayıp İlânı:Vicdân Aranıyor",https://gazetedavul.com/yazarlar/kayip-ilani-vicdan-araniyor-19375.html (giriş:7 Haziran 2021)
5-"Forgettin as humilated silence" ifadesi için,Paul Connerton,"Seven Types of Forgetting" Memory Studies 1;59 (2008):59.
6-Bu kısa yazıda,ağırlıklı olarak yayınlanmış kaynaklara değinilmektedir.Arşiv malzemelerinde konunun nasıl ele alındığı ayrı bir yazı konusu olacaktır.
7-A. O. Sarkissian,History of the Armenian Question to 1885,(Urbana:University of Illinois Press,1938),38.
8-Latif Mammad,"Роман Хачика Даштенц «Зов пахарей» и курды" [Khachik Dashtenz'in romanı, 'çiftçinin çağrısı' ve Kürtler],(giriş,2 Mayıs 2021)
9-S. D. Lisitsian,Istoriko-ėtnografičeskie očerki Šatacha [Shatakh (Çatak) Üzerine Tarihi-Etnografik Eskizler],(Tiflis:Kafkas Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü Bülteni,1927),79-80.İlgili paragrafı Rusça'dan çeviren Erkan İzgi'ye teşekkür ederim.
10-I. A. Orbeli,Fol'klor i bıt Moksa [Moks'da Folklor ve Günlük Hayat] (Moskova:Nauka,1982),50,60.Rusça'dan çeviri için Dr. Candan Badem'e teşekkür ederim.
11-Hagop Barsoumian,"The Eastern Question and the Tanzimat Era",(ed.) Richard Hovannisian,The Armenian People from Ancient to Modern Times,Volume II:Foreign Dominion to Statehood:The Fifteenth Century to the Twentieth Century,(New York:St. Martin's Press),200.
12-Vahan Baibourtian,The Kurds,The Armenian Question and The History of Armenian-Kurdish Relations [Kürtler,Ermeni Sorunu ve Ermeni Kürt İlişkilerinin Tarihi],(Ottawa:yayın evi yok,2013),33.Bairbourtian,ilgili bilgilere kaynak olarak Ermenistan'daki El Yazmaları Arşivi'ni verir.[Mesrop Mashtots Institute of Ancient Manuscripts (Matenadaran),Yerevan,Patriarchal Archive,Doc. No.219,sayfa.136,152,157 ve devamı.]Bu belgelerden 152 no'lu olanından kısa bir paragraf aşağıda aktarılmıştır.
14-Elke Hartmann,"Gülizars Geschichte:Frauenraub in den armenischen Provinzen des Osmanischen Reiches in neuer Perspektive," Jahrbuch für Antisemitismusforschung 26 (2017):192.
15-Arménouhie Kévonian,Gülizar'ın Kara Düğünü,(İstanbul:Aras Yayıncılık,2015),12.
16-Avedis Albert Abrahamian,Avedis' Story:An Armenian Boy's Journey, (London:Gomidas,2014),17.Avedis'in anılarından bir bölümünü Houshamadyan adlı sitede yayınlayan Vahé Tachjian,sözkonusu bölgede,gelinlerin düğünden önce beylerin evlerini ziyaret etmeleri gerektiği hususunda herhangi bir kanıt bulunamadığını iddia etmiştir.Burada çok önemli soru şudur:Özellikle cinsel şiddet gibi,insanların üzerinde konuşmakta bile zorlandığı bir hususta ne tür bir kanıt aranmaktadır?
17-Arsen Yarman,Palu-Harput 1878,II. Cilt,Raporlar,(İstanbul:Belge Yayınları,2015).İlgili sayfa numaraları metinde parantez içinde verilmiştir.
18-Yukarıdaki alıntı,Arsen Yarman çevirisi hatalı olduğu için orijinal metinden alınmıştır.Rahip Boğos Natanyan,Ermenistan'ın Gözyaşı veya Palu,Harput,Çarsancak,Çapakçur ve Erzincan Hakkında Rapor,Beşinci Kitap,(İstanbul:yayınevi ve yılı yok),117.
19-Ermenistan Millî Arşivi,Khrimyan Hayrig Fonu 56,liste 14,dosya 77 a,sayfa 13.
20-El Yazmaları Enstitüsü,Mesrop Maşdots Kütüphânesi,Katolikosluk Arşivi,dosya no 219,belge no 152.
21-Satrap,eski Perslerde il yöneticisi demektir.
22-Vidag gazetesi,19 Aralık 1907,sayı 25.
23-Aktaran,Ayşenur Korkmaz,"The Hamidian Massacres:Gendered Violence,Biopolitics and National Honour",(ed.) Stephan Astourian&Raymond Kévorkian,Collective and State Violence in Turkey,The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State,(New York:Berghahn,2020),165.
25-Israel Joseph Benjamin,Eight Years in Asia and Africa from 1846 to 1855,(Hannover:s.p.,1859),97.
26-John Alston Campbell,In the Shadow of the Crescent,(London:Marshall Brothers,1906),63.
29-H. F.B. Lynch,Armenia Travels and studies,vol. II,(London&New York:Longmans Green and Co.,1901),91,430-431.
30-Mrs. Bishop (Isabella Bird),Journeys in Persia and Kurdistan,Volume II (London:John Murray 1891),232.
32-Mikhail Semenovich Lazarev,Kurdskii vopros (1891–1917) [Kürt Sorunu (1891-1917)],(Moskva:Izdatelstvo,Nauka,1972),40.Lazarev'in 1964 ve 1972 baskılarını temin eden Dr. Anush Hovhannisyan'a teşekkür ederim.
34-Sözü edilen yazarların eserleri için (https://www.yesayansalonu.com/akcamdanilkgecehakkitartismasi/) .Kemal Madhar Ahmad'ın Kürtçe,Türkçe ve İngilizcelerini temin eden Sait Çetinoğlu'na teşekkür ederim.
35-Tartışmalar sırasında birçok insan ya bana doğrudan yazarak ya da sosyal medya üzerinden bildikleri ve duyduklarını paylaştılar.Bu paylaşımların değerlendirilmesi ayrı bir yazı konusudur.Burada verilen Muğla ve Kayseri örnekleri,sorunun bir tek Kürt bölgeleri ve ağaları ile sınırlı olmadığını gösterir.
36-Erdoğan Gedik,"Sozialer,kultureller,ökonomischer und linguistischer Wandel im Rahmen der transnationalen und der Binnenmigration:Soziale Netze am Beispiel von Varto",Frankfurt Goethe Universität am Main,2008.
37-Erdoğan Gedik,doktora çalışmasında bu notları kullanmamıştır.Şimdi,notlarından hareketle konu hakkında ayrı bir makale üzerinde çalışmaktadır.
38-Programı şuradan izlenebilir.(https://tv.haberturk.com/tv/programlar/video/soz-sende-26-nisan-2013-zakarya-mildanoglu/88193.)
39-http://www.agos.com.tr/tr/yazi/4901/mildanoglu-babam-6-kardesini-ve-tum-ailesini-kaybetti-iste-1915-budur?fbclid=IwAR2ZJ5SQyhkfKZLCksedH2SIDGO9qFQcQRbagnGXYuFX-o0lgpL3yg0wqrE;(giriş 2 Mayıs 2021)
40-Ertuğrul Aladağ,"Toprak Damdan Konuta Evrilmek ve Cinsellik",(ed.) A. Durakbaşı ve Ö. Şahin,Yerel Tarih Yöntem ve Deneyimler-II.Sözlü Tarih Atölyesi,(Muğla:Muğla Kent Belgeliği Yayını,2007),86.
41-https://www.youtube.com/watch?v=ybmPSGw1HG0 (giriş 2 Mayıs 2021)
42-Konu hakkında ayrıntılı bilgi için bakınız;S. Gül Akyılmaz,"Bad-ı Heva Vergilerine Bir Örnek:Resm-i Arus",Selçuk Üniversitesi Hukûk Fakültesi Dergisi,c. 7,s:1-2,1999,s.115-128.
43-Arus süslenmiş gelin gelin,güveyi;Şeb-i Arus düğün gecesi,Resmi-i Arus,düğün gecesi için alınan vergi anlamına gelir.
45-Resmi-i Arus vergisi ile ilgili bilgileri aldığımız Gül Akyılmaz,Resm-i Arus'un "formarriage" karşılığı olmadığı iddiasındadır.Bu verginin "ilk gece hakkı"nın karşılığı olduğu yolunda bir görüş için ise bakınız;Melda Yaman Öztürk,Nuray Ertürk Keskin,"Is 'Reaya' so Different from the 'Serf'?:A Comparative Analysis of the Relations of Production in the Ottoman Empire and Feudal Europe",Third European Congress on World and Global History,London School of Economics and Political Science,adlı konferansa sunulan tebliğ,14-17 Nisan 2011,Londra.
46-Hristiyan kadınlara yönelik şiddet çalışmaları daha çok soykırım dönemi ile ilgilidir.Türkçe kaynaklar içinde Lerna Ekmekçioğlu,"Kız kaçırma,kız kurtarma:Birinci Dünya Savaşı sırasında ve Mütareke yıllarında İstanbul'da Ermenilik ve Müslümanlık",Toplum ve Bilim,129;(2014):223-255,bir istisna gibi durur.Konu hakkında İngilizce bazı kaynaklar için bakınız;Matt hias Bjørnlund,"'A Fate Worse than Dying':Sexual Violence during the Armenian Genocide," (ed.) Dagmar Herzog,Brutality and Desire:War and Sexuality in Europe's Twentieth Century,(New York:Palgrave Macmillan,2009),16-58;Katharine Derderian,"Common Fate,Different Experience:Gender-Specific Aspects of the Armenian Genocide,1915-1917",Holocaust and Genocide Studies 19,no. 1 (2005):1-25;Vahe Tachjian,"Mixed Marriage,Prostitution,Survival Reintegrating Armenian Women into Post-Ottoman Cities" (ed.) Nazan Maksudyan,Women and the City,Women in the City.A Gendered Perspective on Ottoman Urban History,(New York:Berghahn Books,2014) 86-106.Yakın zamanda yukarıda aktardığımız Ayşenur Korkmaz örneğinde olduğu gibi,Abdulhamid dönemine ilişkin önemli bazı çalışmalar vardır.
*Prof.Dr.Taner Akçam,"İlk gece hakkı" ile ilgili bilgilere kuşbakışı bir bakış,Agos,11 Haziran 2021.
http://www.agos.com.tr/tr/yazi/25775/ilk-gece-hakki-ile-ilgili-bilgilere-kusbakisi-bir-bakis
