Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ermeni ulusuna karşı,sözde,kanlı Sultan Abdülhamid'i tahtından indirip "Musavat,Adalet,Hürriyet" sloganlarıyla iktidar olan İttihat ve Terakki Fırkası,adeta o müseccel Hristiyan düşmanı,Ermeni kanına doymak bilmeyen canavarın eksik bıraktıklarını tamamlarcasına daha da şumullu ve yaygın programlanmış bir jenosit uygulamakta gecikmedi.
24 Nisan 1915'te İstanbul'da 287 Ermeni aydınının toplanmasıyla tehcir kararı uygulanmaya başladı.İstanbul içinde sadece aydınlar toplanarak özel bir statüyle tehcire gönderildi.Bunların arasında Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda görev yapan Vartkes Efendi,Kirkor Zohrab,Aram Andonyan,Kirkor Ankut gibi büyük hukukçu,gazeteci ve yazarlar da vardı.Bir-iki gece içinde evlerinden alınarak bilinmeze gönderilen 287 Ermeni aydınının çoğu,yollarda acımasızca katledildiler.
Trakya'da Tekirdağ'dan başlamak üzere İzmit-Adapazarı-Bahçecik-Afyonkarahisar-Kütahya kısacası bütün Bağdat demiryolu hattındaki vilayetlerde,kasaba ve köylerde yaşayan Ermeni nüfusunu evlerinden barklarından çıkarıp jandarma nezaretinde ve kafileler halinde Arabistan çöllerine kadar sürgün ederler.Erkeklerin çoğu daha yola çıkmadan topluca öldürülür.Çoğunluğunu kadın,yaşlı ve çocukların oluşturduğu kitleler,yaya çıkarıldıkları yollarda açlık,tifo ve tifüs gibi salgın hastalıklar ve baltalı bıçaklı saldırılar sonucu hayatını kaybeder.
Suriye'ye ulaşmayı başarabilenlerin bir kısmı da Halep,Der ez-Zor,Meskene,Resulayn... gibi yerlerde açlık,susuzlukla birlikte balta ve silahla yok edilirler.
Birinci Dünya Savaşı neticesinde mağlup edilen Almanlar ile birlikte takip ettikleri serüvenci politikalarıyla İttihatçıların yönettiği Osmanlı İmparatorluğu aynı kaderi paylaşır.Bütün Ortadoğu İngilizler'in ve Fransızlar'ın işgaline uğrar.
Halep'in İngiliz kuvvetlerince işgaliyle,o yörede Ermeni ulusunun yaşadığı dram fiilen sona erer.O yok edici şartlarda sağ kalabilme şansına sahip olan Ermeniler,Anadolu'nun birçok yörelerine,evimiz,barkımız,yurdumuz,yuvamız diyerek büyük bir özlemle geri dönerler.
İşte bu tehcire gönderilenler ve sağ kalarak geri dönme şansını yakalayabilenler içinde bizim aile de vardır.Ne var ki,bu geri gelenler o günkü hükümet tarafından tehdit edilir ve tekrar gitmeleri istenir.Bu amaçla "İsteyen bir ay zarfında yurtdışına çıkabilir.Aksi halde başlarına geleceklerin sorumluluğunu kabul edemeyiz" gibilerinden bir bildiri yayımlanır.Bütün bir savaş döneminin acı hatıralarıyla dolu bu insanların büyük çoğunluğu,korkudan panik halinde Mersin yoluyla tekrar Arap ülkelerine göç ederler.İşte bu arada Ohannes amcam ve ailesi,beraberlerinde Adana'da şehit edilen Sarkis amcamın eşi Şuşanik hanım,büyük oğlu Kirkor,kızı Hayguhi ve küçük oğlu Parseğ de Suriye ve Lübnan'a giderler.Ben Sarkis amcamın ailesini görebilme mutluluğuna eremedim.Hepsi rahmetli oldular.
Ohannes amcam ise,ailesiyle birlikte,o yıllarda Fransızlar'ın egemenliğindeki Suriye toprakları içinde yer alan Hatay'ın Kırıkhan ilçesine yerleşir.Hatay'ın Türkiye topraklarına katılmasından sonra ise Halep'e göçerler.Ben Ohannes amcamı,1939'da Ereğli'ye geldiği zaman görebildim.Amcam,ben askere gittikten sonra,1941 yılında,Kırıkhan'da bir arkadaşının evinde hayatını kaybetmiş;dolayısıyla bir daha hiç göremedim.
Tehcir
Katliam Uyarısı
Sarkis amcam henüz hayattayken,yani 1909'dan önce bir olay yaşanmış Karaman'da.İstanbul'dan bir adam gelmiş Karaman'a.İstanbul tarafında ona "Kordiç" diye hitap ederlermiş.Kordiç,ajitatör anlamına gelir Ermenice'de.Kordiç,Karaman'da Ermenileri geceleyin kiliseye toplamış ve bir konuşma yapmış."Gelecek yıllarda,çok kötü olaylar yaşanacak.Malınızın,canınızın,şerefinizin güvenliği için bazı tedbirler düşünün" diye uyarıda bulunmuş.Bu arada Karaman'da herkes adamı evinde ağırlıyormuş.Bizimkiler kilisede yapılan bu toplantıya gitmemiş.Üstelik Sarkis amcam,"bu adam,bu memlekete fesat tohumu ekmeye geldi galiba" diye sinirlenmiş.Amcamın aklına ileride yaşanacak olanlar kesinlikle gelmiyor ki,hükümete güveniyor,o yüzden de kendilerini uyaran bu adamı provokatör zannediyor.Babamlar,bir karışıklığa neden olacağını düşünerek,adamı sokakta yakalıyor ve Karaman'ı bir an önce terk etmesi için tehdit ediyorlar.Adam da gidiyor Karaman'dan...
Kendilerini uyaran Ermeni'yi şehir dışına attıran Sarkis amcam,Adana'da 1909 katliamında öldürülüyor.1915'te de tüm Ermeniler için tarihin en büyük acısı başlıyor.Yaşananlar,Kordiç'in uyarılarını haklı çıkarıyor,ama artık iş işten geçiyor.
***
1915 yılı Temmuz ayından itibaren Anadolu'daki Bağdat hattı üzerinde bulunan bütün şehir,kasaba ve köylerdeki Ermeniler sürgüne tabi tutulmuşlar.Tekirdağ'dan başlamış boşaltma işlemi,İstanbul'un içinde sadece aydınlar ayıklanmış,ondan sonra İzmit,Adapazarı,Bahçecik,Eskişehir,Afyonkarahisar,Konya vd. yerlerde yaşayan Ermeniler toplanarak kafileler halinde Suriye çöllerine sürgüne gönderilmiş.Erkekler çoğunlukla öldürülmüş,kadınlar ve çocukların ancak büyük sefalete,saldırıya ve açlığa dayanabilenleri ulaşabilmiş Arap çöllerine...
Bu güzergah üzerinde bulunan Ereğli'de Züğürtler Yaylası diye bir yer vardı,bir iki gün orada konaklarlarmış muhacirler.Çoğu da çoluğunu çocuğunu güvenilir insanlara bırakarak yola devam etmişler.
1915 Ağustos'unda Karaman Ermenileri de şehirden çıkarılıp,sürgüne gönderiliyorlar.Herkes maddi gücüne göre yola düşüyor;kimi yayan,kimi eşekle,kimi arabayla gidiyor.Bizimkiler zengin oldukları için arabayla koyuluyorlar göç yoluna.
Ohannes amcamın kullandığı ve iyi cins atları koştuğu araba,kafilenin en önünde gidiyor.Gülek Boğazı'ndan geçerken bir jandarma geliyor,"dinini bilmem ne ettiğimin gavuru" diye küfrederek kırbaçla amcamın atının kafasına vuruyor.O zamana kadar bizimkiler memlekette hiç kimseye ne dinimize,ne başka şeyimize küfrettirmiş insanlar değiller.Ama amcam işin ciddiyetinin farkında değil henüz.Çünkü,sürgüne gönderirken yetkililer,"bir süre sonra nasıl olsa geri geleceksiniz,paralarınızı bankaya bırakın" demişler.Bizimkiler de gerçekten geri döneceklerini zannederek ellerinde bulunan 57 bin altın lirayı bankaya yatırmışlar.Parayı bankaya yatırma konusunda amcamın lafına uyduğunu söylerdi babam.Neyse,jandarmanın küfretmesi amcamın ağırına gidiyor;ayağa kalkar kalkmaz,"ben de senin dinini bilmem ne yapayım" diye küfrederek jandarmaya bir kırbaç sallıyor...""Jandarma gitti" derdi babam,"bir de baktık jandarma birken onbeş oldu.Mavzerleri sürmüşler,geldiler.O zaman anladık yapılmak istenen işi,ama iş işten geçmişti".Kumkapı tren istasyonu yakınlarında ayakkabı satan Agop adında bir adam vardır,onun amcası da amcamın arabasındaymış.
Kafile yollarda kırıla kırıla Kilis'e ulaşıyor.Kilis'te karşılarına çıkan bela büyük:Tifüs salgını var muhacirler arasında.Babaannem orada tifüse yakalanarak hayatını kaybediyor.Karantina uygulandığı gerekçesiyle babaannemin cesedini sedye yerine kullandıkları bir merdivenin üzerine yatırıp alıp götürüyor askerler.Babam,annesinin nereye götürüldüğünü,gömüldüğünü öğrenemiyor bir türlü yetkililerden.Babaannemin Kilis'in neresine gömüldüğünü hala bilmiyoruz,bir mezarı bile yoktur kadıncağızın.
Kilis üzerinden gitmişler Arabistan'a...Yollardaki,çadırlardaki o sefaleti,o dramı,anlata anlata bitiremezlerdi...
Her sabah jandarma gelip kırbaçla vurur,"Sökün bu çadırları" diye bağırırmış.Akşama kadar güneşin altında yürüyecekler,akşam oldu mu nerede akrepli yılanlı,çiyanlı,dikenli b.ktan bir yer var,oraya çadır kurulur.Sabaha kadar çadırlarda feryat figan...Açlık,susuzluk,yorgunluk cabası...
İnsanlar,açlık ve yorgunluktan çocuklarını taşıyamıyor.Bir de gelecekten ümitsizler,başlarına ne geleceğini bilemiyor,yol boyu ölüler bırakarak devam ediyorlar yollarına.Bu yüzden çocuklarını yol üzerindeki Arap köylerinin girişine bırakıp gidiyorlar...Hatta benim ablamı da anam bırakmış bir Arap köyünün girişine."Biz ölsek bile bu çocuk yaşasın bari" diye düşünmüş.Babam dönmüş bakmış ki,arkadan ağlayarak koşuyor ablam..."Gel yavrum gel" demiş,almış kucağına yola devam etmiş.Arşaluys koydular sonra ismini ablamın,adı Münevver'di.
Benden önce bir kardeşim dünyaya gelmiş,sürgün yolunda,sabaha karşı.Jandarmalar gelmiş,çadırı sökün demişler.Bunun üzerine,babam dışarı çıkmış,jandarmalara,durumu anlatıp,"Asker ağa,sabaha karşı bir çocuğumuz dünyaya geldi,annesi de daha yeni kendine geldi,müsaade edin de hiç değilse iki saat dinlensin" diye ricada bulunmuş."Ulan biz sizin kökünüzü kazıyacağız,siz hala çocuk mu yapıyorsunuz..." diye bir kırbaç sallamışlar babama cevap olarak."Kalk kalk,çare yok gideceğiz" demiş babam anneme.O çocuk o koşullarda yaşayamamış,ölmüş tabii.
Amcam babamlardan ayrılmış,Der ez-Zor'a gidiyormuş.O yoldayken Der ez-Zor'da katliam başlamış,ama amcamın haberi yok bundan.Yolda,katliamdan kaçan arabacılarla karşılaşmış ,"Aman gitme,Resulayn'ı vuruyorlar" demişler amcama.Amcam kaçmış gelmiş babamların yanına,Meskene'ye.
Bizimkiler Halep civarındaki Meskene'de kalmışlar 3-4 yıl boyunca,çekmedikleri de kalmamış.Orada bir tuz gölü varmış.Ben Meskene yakınlarındaki Cabul köyünde bir deve ahırında doğmuşum,15 Mayıs 1916'da.
*Sarkis Çerkezyan;hazl. Yasemin Gedik,Dünya Hepimize Yeter,Belge Yayınları,İstanbul,2003,s.23-34.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder