"2015'te kilit rolü Papa üstlendi"/Prof.Dr.Taner Akçam*

2015,Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı vesilesiyle büyük önem taşıyor.Yıl boyunca Türkiye'de ve dünyada pek çok anma etkinliği düzenlendi.2015'te ilk kez bir Papa[1],1915'te yaşananları soykırım olarak nitelendirirken,Avrupa Parlamentosu ve Almanya'nın Ermeni Soykırımı'nı kabul ettiğine tanık olduk.Soykırım'ın yüzüncü yılında yaşananları ve bu yılın önemini,Clark Üniversitesi Holokost ve Soykırım Araştırmaları Merkezi'nden Prof.Dr. Taner Akçam'la konuştuk.

-2015,Ermeni Soykırımı'nın tanınması açısından nasıl geçti?

Neresinden baktığınıza bağlı.Eğer çok yüksek beklentileri olmayan biriyseniz,başarılı geçti diyebilirim.Hedef,2015'in hakkına layık bir biçimde anılmasıydı,bu başarıldı.Ama 2015'ten,yüzüncü yıl nedeniyle problemin çözümü veya Türkiye'nin adım atması doğrultusunda bir şeyler bekleyenler,hayal kırıklığına uğradılar.Uluslararası planda son derece anlamlı ve güzel anma etkinlikleri düzenlendi.ABD'nde düzenlenen etkinlikler o kadar çok ki,tam sayısını kimse bilmiyor.

ABD'nde dışarıdan,yani Ermeni olmayan biri olarak gözlediğim iki önemli husus vardı.Birincisi,Ermenilerin bütün politik örgütlerinin aralarındaki farkları bir kenara bırakarak ortak hareket etmeleriydi;bu tavır,Ermeni tarihini bilenler için anlamlıydı çok.Ermeniler en kötü ve en zor durumlarda bile birbirleriyle savaşmayı başarmış nadir uluslardan birisidir.Washington'da hem dinî,hem de ödüllerin verildiği daha büyükçe bir tören olmak üzere iki önemli anma etkinliği düzenlendi.Her ikisi de Eçmiadzin ve Antilyas'tan tutun,politik örgütlere uzanan ortak bir ulusal komite tarafından yapıldı.Bu başarılı bir girişimdi.İkinci gözlemim de şuydu:Toplulukta belli bir kendisinden gurur duyma hâli gördüm;ne yaptığının ve neye ulaştığının bilincinde olan bir topluluk hâliydi;kendilerinden mutlu olan ve kendilerinden gurur duyan bir topluluk...

2015'teki önemli durumlardan biri de,tabii ki Papa'nın "soykırım" ifadesini kullanmış olmasıydı.Bu durum,Ermeniler için uluslararası platformda ciddi bir psikolojik üstünlük sağladı.2015,Ermeni toplumları ile "Bu soykırımdır" diyenler açısından psikolojik üstünlüğün yaratıldığı,sağlandığı yıl oldu.

-İlk kez böyle oldu diyebilir miyiz 2015 için?

Tabii,ben 2002'den beri,Nisan aylarındaki anmaları bilirim.Biz onlara "Nisan yağmuru" diyoruz;gelir,yağar ve geçer;fakat 2015 bambaşka oldu,çünkü hazırlıkları bir yıl öncesinden başladı.Başka ülkelerde durum nedir bilmiyorum;ancak ABD'nde toplantılar,anma etkinlikleri hâlen devam ediyor.2015'i diğer yıllardan farklı kılan bir başka özellik de az önce de söylediğim gibi,tüm Ermeni örgütlerinin birarada hareket ediyor oluşuydu.

-Papa'nın soykırım ifadesini kullanmasının öneminden bahsettiniz.Bu yıl Vatikan,Avrupa Parlamentosu ve Almanya gibi önemli yerlerde soykırım tanındı.Sizce bu durum Türkiye'yi nasıl etkiledi?

Açıkçası çok fazla etkilediğini zannetmiyorum.Diplomaside gösterilmesi gereken sıradan gürültüyü gösterdiler.Zannediyorum,2015'in genel tablosundan Türk hükümeti çok fazla şikâyetçi olmamıştır.Çünkü kendisine yönelik herhangi bir maddi yaptırım veya negatif sonuç çıkmadı.Tabii psikolojik baskı dışında.Almanya'nın,Avrupa Parlamentosu'nun ve Vatikan'ın soykırım ibaresini kullanıyor olması ciddi anlamda psikolojik bir üstünlük sağladı;ama o kadar.

-Peki Ermeni tezini savunanları nasıl etkiledi?

Bu tezi savunanlar,büyük bir psikolojik üstünlüğe sahip şu an,bunu söyleyeyim.Artık şu,sanıyorum herkes tarafından biliniyor:Soykırımı kabul etmeyenler bile,soykırım olduğunu bilip,bunu pratik nedenlerle,politik nedenlerle kabul etmiyorlar.Ama artık "1915 bir soykırım mıdır,değil midir?" tartışmasının uluslararası camia açısından da anlamını yitirdiğini tahmin ediyorum.En büyük argüman hep şu oluyor:"Biz şimdi bunu kullanırsak Türkleri üzeriz."

Burada ABD hükümetinin tavrı çok önemli.Son ana kadar,Obama soykırım diyecek mi diye bekliyorlar.Belki soykırım demiyor,ama konuşmasında da öyle kelimeler kullanıyor ki,demekten beter ediyor.Aslında böyle bir komedi de var ortada.

-Türkiye geçen yıl olduğu gibi bu yıl da taziye diledi.Sizce bu ne anlama geliyor?

Yine nereden baktığınıza bağlı.Probleme büyük bir tarihî sorunun çözülmesi perspektifinden bakan bizim gibi insanlar için hükümetin dilemiş olduğu bu taziye,bir komedi.Ama sonuçta probleme Türkiye'nin iç siyasetinden baktığınız zaman,Tayyip Erdoğan'ın böyle bir şey söylemesinin büyük bir kırılma yarattığını düşünenler de var.Ben de öyle tahmin ediyorum.Şu sıralar arşivde araştırmalar yapıyorum,orada çalışan bir gençle tanıştık."İyi ki,2002-2007 arasında elime geçmediniz" dedi.Kendisindeki değişimi anlatmak için,bir saygıyla birlikte söylüyor bunu.O genç,Erdoğan'ın taziyesinin kendi cemaatleri içerisinde önemli bir kırılmaya yol açtığını da ekledi.Ben bunu yargılayamam,durduğum yer için onun öyle çok büyük bir anlamı yok.

-Kırılmayı biraz açabilir misiniz?Ne anlamda bir kırılma yaşanıyor?

Kırılmanın asıl nedeni,taziyelerin,insanların kafasında "Demek ki bir şeyler olmuş" sorusunu meşrulaştırması.Bizler açısından değil de bunu çok aşırı bir dille inkâr eden,"Bunlar yabancı güçlerin oyunudur","Empreyalist plandır" diyen kesimin,önderleri olarak düşündükleri birinden bu tür sözleri duymasının neden olduğu bir anlık duraklama...

Buna az da olsa yaşananlardan hiç haberi olmayan bir kitleyi de ekleyebiliriz.Bana sorarsanız,Türkiye'de Soykırım'a dair en önemli şey,bilgisizlik.Bir cahilliğin,siyasi iktidar tarafından kullanılması olgusu var.O bakımdan Tayyip Erdoğan'ın tavrı bir kırılmaya yol açabilir,ama benim gördüğüm başka bir şey var.Bu kırılma,kalıcı bir şey değil.Şu anda Türkiye'deki yeni siyasi gelişmelerle birlikte,hükümet bu konuda daha bir İttihat ve Terakki çizgisi izlemeye başlar ve bizim bu "kırılma" dediğimiz şey de su üstündeki iz gibi kalkar gider.Türkiye'nin böyle bir özelliği de var.

-Türkiye'nin Çanakkale hamlesi uluslararası platformlardan nasıl göründü?

Ben bu konuda çok subjektifim,objektif bakabileceğimi söyleyemem.Onun için soruyu başkalarına sormak lâzım,ama ben bu durumu bir fiyasko gibi algıladım.Türkiye fazla kör gözüne parmak yaptı bu işi.Çok etkisi olmadı gibi geliyor bana.Türkiye istediği kadar Çanakkale'yi parlatmaya kalksın,zannediyorum kendilerine bir ters silah olarak dönecek.Çünkü Çanakkale bugüne kadar "Türk'ün zaferi" olarak sunulmuştu,sonra "İslam'ın zaferi" olarak sunulmaya çalışıldı,şimdi Çanakkale çok konuşuldukça,oradaki Hristiyan,Arap,Yahudi asker de konuşulmaya başlanacak,o da bir başka açıdan tarihe yönelik insanların daha farklı bakmasına bir vesile olabilir.

-2015'te hem Soykırım'ı tanıyanların,hem de inkâr edenlerin uluslararası platformlarda ne gibi yaptırımları oldu?Bu yaptırımların bir sonucu oldu mu?

Türkiye'nin çok büyük bir yaptırımı olmadı;bildik tezleri devam ettirip ABD yönetimi üzerine yakın markaj uyguladılar ve orada başarılı oldular.Ama bu daha önce de sürekli yaptıkları bir şeydi.

Ermeni hükümeti açısından kendileri büyük bir komisyon oluşturarak birçok toplantılar yapıldı.Sonuçta,24 Nisan'da Ermenistan'a gidenlerle,24 Nisan'da Çanakkale'ye gelenleri kıyasladığınız zaman,Ermenistan "diplomatik üstünlük" kurdu diyebiliriz.Birçok devlet,Çanakkale'ye alt düzeyde diplomat gönderirken,Yerevan'a gidenlerin devlet başkanı veya cumhurbaşkanları olduğunu gördük.Devletlerin Çanakkale'ye diplomat göndermelerinin sebebi de,buna mecbur olmalarıydı.Ben Ermenistan'ın elinde büyük bir kuvvet olduğunu tahmin etmiyorum.Türkiye hükümeti,uluslararası planda "Şunu yapmazsanız şu olur" diyebilecek bir güce sahip,Ermenistan'ın böyle bir gücü yok.Onun için de tarafları aynı yerde tutup bakmamakta fayda var.

-Ermeni Soykırımı pek çok ülkede ticari yaptırım sebebiyle tanınmazken,az önce ülkelerin Çanakkale'ye alt düzey temsilci gönderip en üst düzey temsilcilerin Ermenistan'a gittiğini söylediniz.Burada bir tezatlık sözkonusu değil mi?

Bence bu bütünüyle psikolojik bir biçimde fiyatı olmayan bir adım atma durumu.Hiçbir götürüsü yok.Fransa Cumhurbaşkanı Yerevan'a gittiği zaman "Ben şuradan böyle bir kazanç elde ederim" diye düşünmedi.Ben,"Yüzüncü yıldır,nasılsa geçecektir.Türkiye'yi de büyük bir zarara uğratmayacağız,hiç değilse bunu yapalım" düşüncesiyle hareket ettikleri kanaatindeyim.Tercihlerin böyle bir havayla yapıldığını tahmin ediyorum.Yüzüncü yılda Batılı devletlerin vicdanında hafif bir dalgalanma oldu,sonra o dalgalanma yerine oturdu.O dalgalanmanın da bir fiyatı,bir götürüsü yoktu.

-2015'te Soykırım'a dair en kilit nokta neydi?

Bence bu yıl,kamuoyunun Soykırım'a dair bilinçlenmesi anlamında en kilit rolü,Papa'nın soykırım ifadesi üstlendi.Ayrıca Vatikan'da dinî tören düzenlenmesi de hayli önemliydi.Vatikan'ın bu tavrının oluşturduğu psikolojik baskı,ileriki dönemde de inkârcıları olumsuz etkileyecektir.Şu anki Papa hayatta kaldığı müddetçe,Vatikan'ın Soykırım'a dair politikasının değişmeyeceği kanaatindeyim.Psikolojik üstünlüğün oluşmasında,Türk hükümeti de çok yardımcı oldu.Türk hükümetinin ilk günlerde verdiği tepki,kamuoyuna belki de Papa'nın söylemiyle eşdeğer ölçüde olumlu bir etki yaptığını biliyorum.Olumlu tepkiden kastım şu:"Baksana,Türk hükümeti Papa'mıza bile bunları söylüyorsa,demek ki geçmişte bir şeyler yapmışlar" gibi bir izlenime neden olması.Ermeni Soykırımı'na dair daha önce bilgisi olmayan pek çok Katolik,Türk hükümetinin Papa'ya ağır hakaretler içeren tepkileri üzerine,Türkiye'nin bu tavrına tepki duymuş olmalı.Dolayısıyla,2015'te oluşturulan psikolojik üstünlüğün devam edeceğini tahmin ediyorum.

"2016'da fabrika ayarlarına dönülür"

-2016 ve sonrasında bizi ne bekliyor?Yıl boyu konuşulanların üstü çizilir mi?

Üstü çizilmez,unutulmaz da,ama yeniden fabrika ayarlarına dönülür.Fabrika ayarından kastım,daha önce neler oluyorduysa,aynı şeyler yeniden olmaya devam eder.Tabii bunu ikiye ayırmak lâzım.Türkiye'nin günlük politikadaki ele alınış tarzında epey kötüleşme yaşayacağımızı düşünüyorum.Hükümet bu konuda daha da geri adım atabilir.Bunun en önemli nedeni de Azerbaycan-Karabağ meselesi ve Türkiye'nin Rusya'yla girmiş olduğu kavga ile bunun muhtemel Kafkaslar'daki etkileri.2015'in bir başka olumlu tarafı da,çok ciddi ve güzel yayınların basılmasıydı.Özellikle Ermenice ve İngilizce pek çok güzel yayınlar oldu...

*Prof.Dr.Taner Akçam,"2015'te kilit rolü Papa üstlendi",Röportaj:Vartan Estukyan,Agos,11 Aralık 2015.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/13685/taner-akcam-2015te-kilit-rolu-papa-ustlendi

***

[1]-"Ankara’nın o dönem korktuğu adımsa,Vatikan tarafından 2000 yılında atıldı.Papa II. Jean-Paul'ün 9 Kasım 2000'de Tüm Dünya Ermenileri Gatoğigosu II. Karekin ile yaptığı ortak açıklamayla,kamuoyuna seslenme amacıyla kaleme alınan bir belgede ilk kez Ermeni Soykırımı'nı tanımış oldu.Açıklamada,Hristiyanların,yirminci yüzyılı en büyük zulümlere tanık olunan bir yüzyıl olarak anımsayacakları belirtildi:'Yüzyılın başındaki Ermeni Soykırımı,bilahare yaşanacak vahşetlerin mukaddimesi konumundaydı.İki dünya savaşı,çok sayıdaki bölgesel çatışmalar ve bilinçlice uygulanan soykırım kampanyaları,milyonlarca inananın yaşamına mal oldu.'
Ortak açıklamada,Osmanlı veya Türkiye'nin adı geçmese de açıklama öncesinde Vatikan'da Papa'nın huzurunda konuşan II. Karekin,Soykırım'ın 1915'te Osmanlı Türkiyesi tarafından gerçekleştirildiğini açıkça vurgulamıştı.Papa II. Jean-Paul ise konuşmasında,yirminci yüzyılda Ermenilerin tüyler ürpertici acılar yaşadıklarından söz etmişti..."*Serdar Korucu,Papa'ların 1915 ile imtihanı,Agos,28 Kasım 2014.(http://www.agos.com.tr/tr/yazi/8542/papalarin-1915-ile-imtihani)

Gazze bir Ermeni meselesidir/Pakrat Estukyan*

Dünyanın en çok acıyla yoğrulmuş ülkelerinden biri Filistin,Filistin'in de acıyla özdeş kenti Gazze iki haftadan beri vahşi bir bombardımanla sarsılıyor.Bir süre önce kaçırılan üç Yahudi gencin cesetlerinin bulunmasından sonra intikam histerisine kapılan İsrail Devleti bu satırların yazıldığı ana kadar 700 Filistinli'yi katletti.Yıkılan binaların enkazı altında kalanlar bu sayıya dâhil değil.Hastane morglarına getirilen cesetlerin tamamına yakını siviller.Çocuk cesetlerinin sayısı ise yüzün üzerinde.

İslâm inancındakilerin çoğunlukta olduğu Türkiye,Gazze'deki vahşete karşı büyük bir duyarlılık içinde.Başta Başbakan Erdoğan olmak üzere bütün siyâsî partiler,sivil toplum örgütleri ve Türkiye halkları bu vahşeti şiddetle kınamakta.Özellikle dinî saiklerle hareket eden kesimler ise,anti-Semitizm'in çamuru içinde işi Hitler'e rahmet okumaya,Holokost'u yarım bıraktığı için hayıflanmaya kadar vardırdılar.

Öte yandan Batı dünyası bu konuda derin bir sessizliğe gömülü.Bu ülkelerin medyası yaşananları gündeme taşımıyor,taşısa da İsrail'in kendini savunma hakkından bahsediyor.İslâmofobiyle zehirlenmiş Batı toplumu ise olanın ayrımına varacak düzeyin çok gerisinde.

Tüm bu kargaşa içinde evrensel insanî değerlerin koruyuculuğuna soyunmuş olanların aymazlığı ise gerçekten ibretlik.Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-Moon İsrail Başbakanı Netanyahu ile düzenledikleri basın toplantısında Hamas'ı kınıyor ve hastanelerin askerî amaçlarla kullanılmaması konusunda uyarıda bulunuyor.Daha doğrusu İsrail askerlerinin hastane bombalamasına kılıf üretiyor.Genel Sekreter'in bu sözlerinin ne denli ucuz bir saptırma olduğunu kendi ülkemizdeki deneyimlerle biliyoruz.Daha dün Başbakan Erdoğan ülkesine hapsedilen gazeteciler sorulduğunda,"içeridekilerin terör suçlarından yargılandığı"nı söylüyordu.

Bu durumda Batı'nın,daha doğrusu zalimlerin "terör" diye tanımladığı şeyin aslında onurlu halkların egemenlere karşı meşrû direnişi olduğu gerçeğini yadsınamaz şekilde beynimize kazımak zorundayız.Egemen fosfor bombası attığında "operasyon" oluyor da biz Molotof kokteyli ile cevap verirken "terör eylemi" yapıyoruz,öyle mi?Filistin'in efsanevî lideri Yasser Arafat'ın on-oniki yaşlarındaki "küçük generalleri" terörist değil,olsa olsa Goliath'a elindeki sapanla meydan okuyan çağdaş birer Davud figürü olurlar.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'nden ABD Başkanı'na,İngiltere Başbakanı'ndan tüm Avrupa ülkelerinin liderlerine,hattâ toplumlarına,isteyen Filistin halkının meşrû mücadelesini "terörizm" diye tanımlasın.Ama biz Ermeniler,Soykırım'ın yüzüncü yıldönümünü anmanın eşiğinde,herkesten önce ve herkesten daha güçlü olarak Filistin halkıyla dayanışmak zorundayız.Dinsel ayrımcılıkla bu konuda tereddüt eden bir Ermeni varsa,soykırım kurbanı atalarının lâneti onun üzerinde olsun...

*Pakrat Estukyan,Gazze bir Ermeni meselesidir,Agos,25 Temmuz 2014.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/9441/gazze-bir-ermeni-meselesidir

"Soykırım,Ermeni reform meselesine verilen nihai cevaptır"/Prof.Dr.Taner Akçam*

Uluslararası Hrant Dink Ödülleri'nin yedinci kez sahiplerini bulduğu,İstanbul Kongre Merkezi'nde 15 Eylül [2015] akşamı düzenlenen ödül töreninde,açılış konuşmasını tarihçi Prof. Taner Akçam yaptı.Töreni izleyenler tarafından büyük bir ilgiyle dinlenen konuşmanın tam metnini sunuyoruz.

Öncelikle Uluslararası Hrant Dink Vakfı'na bu özel ve anlamlı davet için çok teşekkür ederim.

Bilindiği gibi,içinde bulunduğumuz yıl,Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı.Ve benden bunun anlamı üzerine bir şeyler söylemem istendi.

Soykırım bir insanlık suçu;1948 yılında bir sözleşme ile kabul edildi.Bugün Türkiye'de en çok tartışılan konuların başında 1915'in soykırım olarak adlandırılıp adlandırılamayacağı gelir.Oysa konuyla yakından ilgilenenler bilirler ki soykırım kavramının ortaya çıkmasının en başta gelen nedeni 1915 yılında Ermenilerin imha edilmesidir.

Bu bilgiyi bize,soykırım kavramını bulan Raphael Lemkin'in kendisi verir.Ama bir tek soykırım değil;bunun dışında uluslararası hukukta;a) insanlık hukuku veya insaniyet kanunları b) insanlığa karşı suçlar olarak bilinen iki diğer hukuk kavramının ortaya çıkması da bizim tarihimizle ilgilidir."İnsanlık hukuku" ilk defa uluslararası bir hukuk ilkesi olarak 1899 ve 1907 Lahey sözleşmelerinde "Martens Hükmü" olarak yer aldı.

Martens,Rus bir hukukçudur.Sözkonusu ilkeyi ortaya atmasının nedenlerinin başında Osmanlı Devleti'nin Hristiyan vatandaşlarına yönelik yaptıkları katliamlar gelir.İkinci kavram,"Crime Against Humanity" (İnsanlığa Karşı Suçlar) kavramıdır.Bu uluslararası suç kategorisi ilk defa 24 Mayıs 1915 yılında,İngiltere,Fransa ve Rusya'nın Ermenilerin katledilmesi ile ilgili yaptıkları ortak açıklamada yer almıştır.Ve daha sonra Nürnberg Mahkemeleri'nde Nazi yöneticilerinin yargılandığı üç temel suçtan birisi olmuştur.

Lemkin'in yorumu

Bu iki hukuk terimi gibi,soykırım suçunun yaratılması da doğrudan bizim tarihimizle ilgilidir.Kavramın mucidi Lemkin "Totally unofficial" (tamamıyla gayrı resmi) başlıklı oto-biyografisinde,Talat Paşa'nın,Ermeni genç Tehlirian tarafından 1921 yılı Mart ayında öldürmesini gazetelerden okuduğunu;çok etkilendiğini söyler ve şunları yazar:

"Mahkeme suç işleyen Türk faillerin yargılanmasına dönüştü...[ve] dünya,Türkiye'de yaşanan trajik olayların gerçek bir resmiyle karşılaştı.Ermeniler öldürülürken işlerine öyle geldiği için bilerek sessiz kalan ve Türk savaş suçlularını serbest bırakarak olup biteni saklama niyetinde olan dünya,şimdi bu dehşet verici gerçeği dinlemeye mecbur kalıyordu.

Mahkeme,Tehlirian'ın içinde bulunduğu psikolojinin zorlayıcı ve önüne geçilemez etkisiyle davrandığına hükmederek beraatına karar verdi.İnsanlığın moral değerlerini kendisine ölçü alan Tehlirian,davranışlarının ahlâki doğasını yargılama kapasitesinden yoksun bir 'deli' olarak tanımlandı.Oysa o,kendisini insanoğlunun vicdanının yasal koruyucusu ve uygulayıcısı olarak görmüş,bunun gereğini yerine getirmişti.

Fakat bir insan adâletin gerçekleştirilmesini kendi eline alabilir mi?Hırs-ihtiras,böyle bir adalet tarzını tesirsiz hâle getirmez ve raydan çıkmasına yol açmaz mı?..Bu soruların cevaplarını bilmiyordum ancak,ırk veya din adına işlenen bu tür toplu cinayetlerin yargılanabilmesi için dünyanın her yerinde geçerli olacak bir yasa yapılmasının kaçınılmazlığına hükmettim."

"İnsanlar tavuk değil ki"

Davadan etkilenen Lemkin edebiyat okumayı bırakır ve toplu cinayetlerin yargılanabilmesi için bir yasa çıkartmak hedefiyle hukuk okumaya başlar.Anılarında Talat Paşa davasını hukuk hocasıyla tartıştığını aktarır.Hocasına Talat'ın niçin mahkemeler tarafından tutuklanıp,yargılanmadığını sorar.Hocası ne bu tür bir kanun ne de bu yetkiye sahip bir mahkeme olduğunu söyler.Bir örnek verir;"Bir çiftçi düşün ve bu çiftçinin tavukları var.Tavuklarını öldürürse,bu çiftçinin bileceği iştir ve seni ilgilendirmez.Eğer müdahale eder,karışırsan,haddini aşmış olursun",Lemkin itiraz eder,"ama" der,"insanlar tavuk değil ki" ve bir devletin egemenlik hakkı "milyonlarca insanın öldürülmesi demek değildir...insanlarının refahı için okullar inşa etmesi,yollar yapması demektir."

Lemkin anlamakta zorlanmaktadır;"Tehlirian'ın bir kişiyi öldürmesi suç sayılmakta,ama onu baskı altında tutan kişinin bir milyon insanı öldürmesi suç sayılmamaktadır" ve sorar,"Burada tuhaf bir durum yok mudur?"

Lemkin bundan sonraki tüm ömrünü,bu tuhaflığı ortadan kaldıracak,soykırım olarak adlandırdığı suç kategorisini yaratmak için harcar!Daha sonra yazı,konuşmalarında bu kavramı yaratmasında Ermeni Katliamı'nı oynadığı belirleyici rolü defalarca tekrar eder.

Aktardığım bu bilgilerin bizde pek bilinmiyor olmasının nedeni,tarihimizle yüzleşmemiş olmamızdır.Ve bu nedenle de devletimizin hâlâ kendi vatandaşlarını tavuk olarak görmeye devam ettiğini söyleyebiliriz.

Yüzleşme için dört neden

Tarihle yüzleşmek ne demektir?Ve niye yüzleşmek zorundayız?

Sizlere dört ana neden sayabilirim.Birincisi,çok sıradan ve insani bir nedendir.Geçmişte imha edilmiş insanların,insanlık onurlarını iade etmek için tarihle yüzleşme şarttır.Tüm büyük kitlesel katliamlarda kurban topluluklar,imha edilmeden önce insan olmadıkları yönünde yoğun bir propagandaya tabi tutulurlar.İnsan olmaktan çıkartılır ve "mikrop";"tümör",vücuttaki kanser veya "böcek" gibi kavramlarla tanımlanırlar.Bu insanların,insanlık onurlarını tekrar onlara iade etmek için geçmişle yüzleşmek gerekir.

İkincisi,katliam ve imhalar bir toplumun adâlet duygusunu ve vicdanını yok eder.Adâletin yeniden inşası için geçmişle yüzleşmek ve haksızlığa uğramış kesimlerin zararlarını tazmin etmek gerekir.Eğer bugün insan haklarına saygılı,eşitlik ve adâlet duygusunu esas alan bir toplum yaratmak istiyorsanız,geçmişteki hak ihlalleriyle yüzleşmeniz şarttır.Yoksa,adâletli ve insan haklarına saygılı bir gelecek kuramazsınız.Üçüncüsü,birbiriyle çatışma yaşamış topluluklar,eğer barış içinde birlikte yaşamak istiyorlarsa geçmişleri üzerine konuşmak ve aralarındaki sorunları çözmek zorundadırlar.Bunu yapmazlarsa,güvensizlik,kuşku ve düşmanlıklar devam eder ve bu da yeni çatışmalara zemin hazırlarlar.

Dördüncüsü,eğer tarihte yaşananları inkâr ederseniz,potansiyel olarak aynı suçu tekrar işleme ihtimaliniz var demektir.Türkiye'nin,bugün Ortadoğu'da başarısız olmasının ana nedeni budur.Türk hükümetleri,hangi boydan ve renkten olurlarsa olsunlar,Ortadoğu halkları için,geçmişte cinayetler işleyen Osmanlı-Türk yöneticilerinin devamıdırlar ve bu cinayetlerle yüzleşmedikleri müddetçe,aynı cinayetleri tekrar işleyeceklerinden korkulur.Türkiye'nin bugün Ortadoğu'da kendisinden korkulan ve güvenilmez bir ülke olarak görülmesinin ana nedeni budur.

Özetle,siz tarihle yüzleşmez ve ondan kaçsanız bile o sizi kovalar.Bir hayalet gibi peşinizden gelir ve sizi rahat bırakmaz.

Reform meselesi

Bugün,tarihle yüzleşmek zorunda olmamızın temel bir pratik nedeni daha var.Eğer tarihimizle yüzleşmiş,Ermeni sorunu hakkında etraflıca konuşmuş ve gerekli dersleri çıkarmış olsaydık,Kürt meselesini bugünkü boyutlarda yaşamazdık.Herkes bugünlerde şaşkınlık içinde çözüm sürecinin niçin bittiğini,çatışmaların niçin yeniden başladığını ve süreci ilk kimin sona erdirdiğini tartışıyor.Oysa en önemsiz tartışma "ilk kim başlattı" tartışmasıdır.Eğer tarihimizi bilseydik,şu anda karşılaştığımız sorunun Kürt reform sorunu olduğunu ve esas itibariyle de Ermenilerle yaşanan sürece çok benzediğini görürdük.Ermeni meselesi diye tartışılan mesele,bir reform meselesi idi ve zaten resmi belgelerde de adı "Ermeni reform meselesi" olarak geçiyordu.

Sorun Ermenilerin,sosyal ve hukuki açıdan Müslümanlarla eşit vatandaş sayılması ve Osmanlı yönetim sistemine dâhil edilmeleri meselesi idi.Eğer tarihimizle yüzleşmiş olsaydık,bilirdik ki,ne zaman bu reform konusunda bazı ileri adımlar atılmış ve Ermeniler Osmanlı siyasi-idari yapısında yer almaya yaklaşmışlarsa,katliamlar da o zaman yaşanmıştır.Ermenilere yönelik katliamlarla,reformlar arasında son derece doğrudan bir ilişki vardır.

Size bu sürecin bazı çarpıcı tepe noktalarını hatırlatmak isterim.Sultan Abdülhamid,Ekim 1895'te Ermeni reformları yapılacağını ilan etti.Buna göre Ermeniler Müslümanlarla eşit statüde sayılacak ve nüfus oranlarıyla orantılı olarak da yerel yönetimlere katılacaklardı.Bekledikleri reformların nihayet gerçekleştiği ümidiyle büyük bir sevinç yaşayan Ermeniler,Doğu vilayetlerinden gelen katliam haberleriyle sarsıldılar.Ve reformlar bir daha geri gelmemek üzere,öldürülen yüzbinin üzerinde Ermeni'yle birlikte toprağa gömüldü.

Reform yerine katliam

Eşitlik özgürlük ve kardeşlik sözü ile gelen 1908 Devrimi sonrası Ermeniler gene reform beklentisi içine girdiler.Bizim tarihçilerimiz pek bilmez;1908 sonrası toplanan Osmanlı Meclisi'nin,ilk gündeme aldığı konulardan bir tanesi "Ermeni reformu meselesi" idi.Buna göre,hükümet Ermeni vilayetlerine bir heyet yollayacak,heyet hem Ermenilere kötü muamelede bulunan yöneticileri görevden alacak,hem de Ermenilerin yerel yönetimlere nasıl katılması gerektiği konusunda kanun teklifleri hazırlayacaktı.Özledikleri reformların nihayet gerçek olacağını zanneden Ermeniler reform yerine,Adana'da 20 bin kişinin katledilmesi şokunu yaşadılar.Bilinenin aksine,katliam bir tek Adana ile sınırlı değildi;birçok başka vilâyette de yaşanmış ya da yaşanması son anda engellenmişti.Katliamın nedeni Ermenilerin yeni Anayasa'nın ve reformların temsilcisi olarak görülmeleriydi.

1915-1918 katliamları da farklı değildir.Soykırım,Osmanlı yöneticilerinin Şubat 1914'te imzaladıkları "Ermeni Reform Antlaşması"na verdikleri cevaptır.Bu reform planına göre,Ermenilerin yaşadıkları bölgelerde iki özel vilayet kurulacak ve Ermeniler nüfuslarıyla orantılı olarak yerel yönetime katılacaklardı.1914 baharında,reform sevinci yaşayan Ermeniler 1915'te kitlesel katliama tâbi tutuldular.

Sanıldığının aksine,Ermeni Soykırımı'nın Birinci Dünya Savaşı ile nedensel ilişkisi dolaylıdır.Tehcir esas olarak,devletin başına bir "gaile",bir bela sayılan Ermeni reform meselesinden nihai olarak kurtulmak amacıyla yapılmıştır.Çünkü İttihatçılara göre,Ermeni reform meselesi,hem yabancı devletlere Osmanlı'nın içişlerine karışma imkânı veriyordu hem de Osmanlı Devleti'ni parçalama potansiyeline sahipti.

Bunları ben söylemiyorum;dönemin İçişleri Bakanı Talat Paşa söylüyor.26 Mayıs 1915 tarihinde Sadrazamlık makamına yazdığı uzun bir yazıda tehcirin asıl amacının Ermeni reform meselesini çözmek olduğunu anlatır.Paşa'ya göre,Ermeni Reform Antlaşması "Osmanlı vilâyetlerinin bir kısmı(nın) yabancı nüfuz altına girmesi" tehlikesini ortaya çıkardığı için,"bu derdin [yani reform meselesinin] esaslı bir şekilde sona erdirilmesi ve tamamen yok edilmesi düşünü(lürken)" savaş çıkmıştı ve Ermenilere yönelik bazı geçici tedbirler alınmıştı.Paşa,askerî amaçlı alınan bu geçici tedbirlerin artık,"uygun bir usûl ve kaideye bağlı olarak" düzenlenmesi gerektiğini söylüyordu.

Özetle soykırım,Osmanlı-Türk yöneticilerinin,1878'den beri kendilerini uğraştıran Ermeni reform meselesine verdikleri nihai cevaptır.

Kürt reformu

Şimdi tartıştığımız ise Kürt reform meselesidir.Ve tarih Türkleri,Kürtleri eşit ve eşdeğer koşullarda yönetime katılmalarını sağlayıp sağlayamayacakları ile yargılayacaktır.Kürt reformunun özü,Kürtlerin sosyal,siyasal,kültürel her düzeyde Türklerle eşit vatandaşlar olarak yaşamalarının garanti altına alınmasıdır.Bunun yolunun,Anayasal vatandaşlık ile teminat altına alınmış eşitlik ışığında,tüm Türkiye çapında yerel ve yerinden yönetim ilkesinin hayata geçirilmesi olduğunu herkes biliyor.

Bu ilkelerin hayata geçirilmesi,herhangi bir örgütle pazarlık konusu yapılamaz ve herhangi bir örgütün eylemleri gerekçe gösterilerek askıya alınamaz.Adını öyle koymamış bile olsa,PKK'nin sorunu esas olarak bir Kürt devleti kurmak ekseninde çözmek istemesini yanlış ve hattâ son derece tehlikeli de bulabiliriz.Ama başkasının yanlışı,sizin yanlışlarınızın ve eksikliklerinizin bahanesi olamaz.

Felaket tellalı olmak istemem.Ama şu anki gelişmelerin alabileceği muhtemel boyutlar hakkında bir bilgi vermesi bakımından hükümete yakın bir gazetede dile getirilen bazı fikirleri zikretmek isterim.Türkiye'nin hem içeriden hem de dışarıdan bir cephe tarafından kuşatıldığını söyleyen gazete,bu cepheyi biçimlendiren iradenin,"Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı siyasi otoritesini darmadağın eden...irade" olduğunu söylüyor.Gazeteye göre,Türkiye'nin karşı karşıya olduğu tehdit büyük bir tehdittir ve "bu tehdit...(bir) senaryo uygulamaktadır." Bu "senaryo ise,Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı'ya yönelen yıkıcı tehditle aynıdır,nitelik olarak aralarında hiçbir fark yoktur."

Gazete,"Birinci Dünya Savaşı dönemindekiler kadar vahim bir ihanet daha yaşanıyor" dedikten sonra,bu ihanete karşı yapılması gerekenin "karşı cephede yer alan...iç figüranlara karşı bir tür milli mücadele(nin),arınma(nın) başlatılma(sı)" olduğunu söylüyor.

Ermeni Soykırımı'nı inkâr edenlerin,"Ermeni Soykırımı yoktur,vatan savunması vardır",dediklerini bilmem hatırlar mısınız?Eğer vatana ve millete yönelik büyük bir tehdit varsa,bu tehdidin elimine edilmesinden daha doğal ne olabilir ki?İnanın tüm büyük kitlesel katliamlar,bazı devlet ve milletlerin kendi varlıklarına yönelmiş olduğuna inandıkları tehditleri ortadan kaldırmak amacıyla,bir nevi özsavunma olarak gündeme gelmişlerdir.

Gelişmelerin ille de bu yöne doğru devrileceğini iddia etmiyorum.Sadece bir zihniyet sürekliliğine dikkat çekmek istiyorum.

Tarihin yükü

Tarihin yükü omuzlarımızda duruyor ve tarih bir kâbus gibi peşimizden dolanıyor.İnkâr ediyoruz;bilmediğimizi veya hatırlamadığımızı söylüyoruz ama o bizi bir kâbus gibi kovalıyor.

Geçen yüzyıl başında Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanması ve ulus-devletlerin kurulması sürecinde bu topraklar kan gölüne döndü.Bugün kurdukları ulus-devletlerle övünenler,bu ulus-devletlerin sınırlarının milyonlarca insanın kanı ile çizildiğini çabuk unuttular.Şimdi benzeri bir süreci yaşıyoruz.Ortadoğu yine bir kan gölü ve bu göl büyümeye devam da edecek gözüküyor.Çünkü birileri hâlâ 1920'lerde kurdukları ulus-devletlerde ısrar ediyor ve bunu bir çözüm olarak dayatıyorlar;diğerleri ise,belki çaresiz,belki de dış koşulların bunu olanaklı kıldığı inancıyla,kendi ulus-devletlerini kurmak istiyorlar.Bu beklentiler hüsranla da sonuçlanabilir veya bir gerçeklik de olabilir ama yüzbinler değil,belki milyonların kanı pahasına...

Oysa daha kolay bir yol var.Kürt,Türk,Arap,Ermeni,Süryani,Çerkes,Alevi,Sünni birlikte yaşamayı başarmak.Otuz yıldır kitlesel katliamlar sorunu ile uğraşırım.İnanın,insanların niçin daha kolay olan yolları seçmediklerini ve ille de silahı,öldürmeyi ve kanla sınır çizmeyi tercih ettiklerini hâlâ anlayabilmiş değilim.

Hrant'ın hayali

2005'li yıllarda Hrant Dink Diyarbakır'da yaptığı bir konuşmada,Kürt dostlarına,"bizim başımıza gelenleri iyi inceleyin","bizim başımıza gelenlerden ders alın" mealinde bir şeyler söylemişti.Ona kızanlar,eleştirenler olmuştu.Oysa son derece haklıydı Hrant.Söylediği bu coğrafyada etnik temelli siyasi çözümlerin büyük facia ve yıkımlara yol açtığı ve açacağı gerçeği idi.Bu nedenle,Türkiye'nin demokratikleşmesi,demokratik temellerde yeniden inşa edilmesi onun en büyük hayali idi.Hrant bu hayali nedeniyle öldürüldü.Daha doğrusu,bu hayale sahip bir Ermeni olduğu için öldürüldü.Onun hayalinin,Ermeni kimliği nedeniyle ölümle sonuçlanması,bize bu toprakların ana dramının ve açmazının nerede olduğunu gösteriyor.

Ya Hrant Dink'i,Martin Luther King Amerikan halkları için ne ise öyle,bir sivil haklar önderi olarak yaşatacak ve bu topraklarda onun hayalini yaratacağız;ya da bu coğrafyada daha çok kan dökülmesine şahit olacağız!..

*Prof.Dr.Taner Akçam,"Soykırım,Ermeni reform meselesine verilen nihai cevaptır",Agos,17 Eylül 2015.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/12773/taner-akcam-soykirim-ermeni-reform-meselesine-verilen-nihai-cevaptir

Her gittiğim yerde azınlık olduğumu hissettim!/Yani Vlastos*

Yakın tarihimizin en utandırıcı sayfalarından olan 6-7 Eylül Olayları'nın üzerinden 60 yıl geçti.

Türk ulusunun ezici ekseriyeti olayların yaşandığı gün doğmamıştı bile.Buna rağmen o meş'ûm geceyi yaşayan insanların sayısı az değildir.O günün şahitleri sadece o gecenin çapulcu gürûhu saflarında yer alanlar ya da yaşadıklarını hayatlarının son günü sanarak evlerinin bir köşesinde,bodrumunda birbirine sarılarak cesaret bulmaya çalışanlar değildi.Olayları ilginç bir film seyreder gibi köşelerinde oturarak hiçbir şeye karışmadan izleyenler vardı.Bir kısmı yapılanları onaylıyor,diğer kısmı kınamasına rağmen önlemek için hiçbir eylemde bulunmuyordu.Belki de en kötüsü,bütün bunlara şahit oldukları hâlde korkup susan büyük bir çoğunluk vardı.Elbette az da olsa,bütün zorluklara ve tehlikelere aldırmadan,korkmadan,hattâ korkularına rağmen komşuluk hatırının hakkını vererek olayların hedefi olan kişilere yani bizlere yardım edenler de yok değildi!

Kapana kısılmış bir farenin neler hissedebileceğini o gece öğrendim.Evimizin bodrumunda yeni günü belki de göremeyeceğimizi düşünerek korkuyla annemle babama sarıldığımı,onların da beni sıkıca kucakladığını hâlâ hatırlarım.O an değil ama sonradan içimden çok soru sordum.

Tabii ki geçen yıllar benim bu düşüncelerimi değiştirdi.Sınıf ve okul arkadaşlarım bana karşı hakaret sayabileceğim,kötü bir davranış göstermeyince hem olumsuz düşüncelerim hem de dünya görüşüm değişti.Yıllar sonra hâlâ vatan bildiğim bu toprakları terketmeye mecbur kaldığımda,her gittiğim yerde azınlık olmaya mahkûm olduğumu anladım.

6-7 Eylül Olayları'nı "kurban" olarak yaşamak çok acı bir tecrübe idi.Canımızı kurtarmak için sığındığımız bodrumda ahşap evimizin pencere camlarını kıran taşların tahta zemine düşerken çıkardığı gürültüye karışan "helal olsun" ve "Allahûekber" sesleri hâlâ kulaklarımda çınlıyor.

Sokağımızın sakinleştiği bir andan faydalanarak,tehlikeye aldırmadan bizleri evine alan Türk komşumuzun her gün beraber oynadığımız oğlunun cebinden taşlar dökülünce bize vuran ellerin ne kadar yakın olduğunu anlamıştım.O an büyük bir yıkım yaşamıştım.Esnafların büyük bir bölümü,onlardan her gün alışveriş yapan,dükkânlarındaki tabelalara bakılırsa "velinimet" saydıkları müşterilerinin evinin tahrip ve talan edilmesine öncülük etmişti.Hattâ başka yerlerden gelen "ithal talancılar"a Rum evlerini göstermişlerdi.

Olaylardan sonra bir müddet çekingen durdular ama kısa bir süre sonra o da kayboldu.Müşteri kaybetmemek için eski riyakâr hâllerine döndüler.Paranın ne rengi,ne dini ne de imanı vardı!

1955 yılında İstanbul'un nüfusu bir buçuk milyon civarında iken bunun yüzde 25-30'u azınlıklardı.Bugün ise 15 milyonu geçen İstanbul nüfusunun çok küçük bir bölümünü onlar oluşturuyor.O yıllarda nüfusu 100 bini aşan Rum toplumu bugün 2000 kişilik bir ihtiyarlar cemaatidir.O bakımdan,6-7 Eylül Olayları ve daha sonra yapılanlar amacına ulaşmış ve İstanbul Rumlarının kökü kazınmıştır.

Türkiye'den kovulan veya vatanlarını terketmeye mecbur bırakılanlara isnat edilen suçlar ne idi?

Kıbrıs'a,çoğunun nerede olduğunu bile bilmedikleri Kıbrıs'ın Rumlarına (bu da yanlış bir tabir) para göndermekle itham edildiler.Bir tek kişinin bile böyle bir eylemde bulunduğu ispat edilmiş midir?Zararlı faaliyet gösterdikleri sadece kendilerine zorla imzalatılan evraklarda görünen suçluların kaç tanesi bundan dolayı hapse girmiştir?Diğer taraftan dönemin en akıllı(!) iftirası olan Türklüğe hakaretten kaç kişinin hapse girdiğini ya da iftirayı silmek için büyük paralar harcadıklarını biliyor musunuz?Suç yüzdelerine bakıldığında azınlıkların kanuna karşı çok saygılı oldukları görülür.Bir bakıma buna mecburdurlar.

Olaylardan 60,başka diyarlara göç edişimin üzerinden 35 yıl geçtikten sonra tekrar sevgilim İstanbul'dayım.Yıllar,sevgimi eksiltmedi.Eski mekânlar,anılarım,dostlarım,yıllarca Anadolu'dan Avrupa'ya hemen hemen her gün geçtiğim Boğaz aynen duruyor.Konuştuğum tanıdıklarım bana "gelen gideni aratır" dediğinde kendime geliyor ve artık çok şeyin değiştiği 2015 İstanbul'unda olduğumu hatırlıyorum.Olsun,ben kolayını buldum!Gözlerimi kapatarak kalbimin,gönlümün gözleriyle sevdiğim İstanbul'a bakıyorum.

Gözlerimi kapatınca İstanbul'u şairin dediği gibi sadece dinlemiyorum,aynı zamanda görüyorum da!..

*Yani Vlastos,Her gittiğim yerde azınlık olduğumu hissettim!,Zaman Yorum,9 Eylül 2015.

http://www.zaman.com.tr/yorum_her-gittigim-yerde-azinlik-oldugumu-hissettim_2315407.html

Yirminci yüzyılın tarihine ışık tutan çalışma:Prof.Dr.Ayhan Aktar'la Söyleşi*

2012 ile 2013 yılları arasında Taraf gazetesinde sürdürülen Yüzbaşı Torosyan'ın anıları hakkındaki tartışmanın kitabı çıktı.İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları tarafından "Tarih,Otobiyografi ve Hakikat:Yüzbaşı Torosyan Tartışması ve Türkiye'de Tarihyazımı" başlıklı kitap,Bülent Somay tarafından yayına hazırlandı.Derlemede Ayhan Aktar,Suavi Aydın,Kahraman Şakul,Ohannes Kılıçdağı ile Taner Akçam'ın yazıları ve basından seçmeler bulunuyor.Yüzbaşı Torosyan'ın anılarını 2012'de yayına hazırlayan ve bu derlemede iki makalesi olan İstanbul Bilgi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Ayhan Aktar ile Yüzbaşı Torosyan tartışmasını konuştuk.

-Yüzbaşı Torosyan'ın anıları etrafında dönen tartışmayı özetler misiniz?

Yüzbaşı Sarkis Torosyan'ın anıları "Çanakkale'den Filistin Cephesine" başlığı altında 2012 yazında yayımlandı.Kitap kamuoyunda ilgi çekti,hakkında televizyonda tartışma programları düzenlendi.Resmî tarihe göre,isyan ettikleri söylenen Ermenilerin Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusunda vatan savunmasında yer aldıkları pek bilinmiyordu.Harbiye ve Topçu Mektebi mezunu olan Yüzbaşı Torosyan beş cephede savaşmıştı.Kitapta,Kayseri'nin Develi kazasında yaşayan ailesinin tehcir edilerek yolda katledilmiş olduğunu anlatıyordu.Irak Cephesi'nde,tesadüfen bir kampta bulduğu kızkardeşinden olayı öğrenen Torosyan intikam yemini etmişti.1918 yılında Nablus savaşı sırasında saf değiştirerek Arap ihtilaline katılmış ve eski silah arkadaşlarına karşı savaşmıştı.O günlerde Taraf'ta yazan Doç.Dr. Halil Berktay,Torosyan'ın "palavracı" olduğunu,kitabın para kazanmak amacıyla yazıldığını ve içindeki bilgilerin askeri tarih ile çeliştiğini iddia eden 34 adet yazı yazdı.Yine Sabancı Üniversitesi'nden Dr. Hakan Erdem de 200 sayfalık anı kitabının "kurmaca" olduğunu ispat etmek amacıyla üç ay içinde 382 sayfalık bir "reddiye" kitabı yazdı.Türkiye'de ilk kez,bir anı kitabı bu düzeyde tartışılıyordu.Hattâ,Genelkurmay Başkanlığı da tartışmaya katılmış ve Hürriyet gazetesinde "Çanakkale Cephesi'nde Yüzbaşı Torosyan isimli biri yoktur" gibilerden bir resmî açıklama yayınlamıştı.Daha sonra,tartışmaya Prof. Taner Akçam da katıldı.Torosyan'ın ABD'nde Philadelphia'da yaşayan torunu Louise Schreiber ile görüştü ve aileden bazı belgeler aldı.Bu kez,ülkemizin güzide üniversitelerinden bazı tarihçiler bu belgelerin "sahte" olduğunu iddia ettiler.Birileri de Ermenilerin sahte belgeler kullanarak "yalan tarih" yazdıklarını dile getirdiler.Bu tartışma hakkında ABD'nde sempozyum düzenlendi,akademik makaleler yayımlandı.The Independent gazetesinden Robert Fisk de iki yazı yazdı.

-Yüzbaşı Torosyan'ın anılarını yayına hazırlarken kitabın bu denli tartışma yaratacağını düşünüyor muydunuz?

Ne yalan söyleyeyim,bu kadarını tahmin etmemiştim.Eğer,(www.ayhanaktar.com.tr) adresindeki web siteme göz atarsanız,bu kitap ile ilgili Türkçe ve İngilizce yaklaşık yüz tane yazı ve haber olduğunu göreceksiniz.Yüzbaşı Torosyan'ın anılarına yazdığım giriş yazısında ben esas olarak Osmanlı ordusunda savaşan Ermeni subayların adlarının anılmadığını vurgulamıştım.Kısacası,Osmanlı ordusunun "Türkleştirildiğini" ifade etmiştim.Bu da tarih yazımı üzerinde egemen olan askeri vesayet sayesinde olmuştu.Ama tartışma başladıktan sonra yaptığım okumalar bana işin farklı siyasi boyutları olduğunu gösterdi.

-Hangi farklı boyutlar?

Milliyetçi/mukaddesatçı siyaset için tarih,ekmek ve su kadar önemlidir.Milliyetçiler,tarihsiz yapamazlar.Tarihi çarpıtmadan ve kullanmadan olamazlar.AKP'lilerin her eylemlerini sürekli olarak Osmanlı'ya bağladığını görüyoruz.Dış politikadan,saray inşaatına,sarayın kapısında bekleyen karnaval kıyafetli askerlere kadar tuhaf bir Osmanlı anlayışı ve "ecdat" vurgusu var.Neredeyse artık s.nnet düğünlerine bile davet edilen ve kenarda ney eşliğinde dönüp duran Mevlevi semazenlerle bir "Müslüman Osmanlı" imajı gündelik hayatımıza giriyor.Bu yaklaşımın halk arasında bir karşılığı da var.Geçenlerde,"Osmanlı Lastik ve Rot Balans" firmasının ilanını gördüm.Ayrıca,"Osmanlı Nargile" salonu da var!Komik ama,bu yaklaşım Kemalistlerin tarihi "Türkleştirme" siyasetine alternatif olarak kurgulanıyor.Böylece,Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı ordusunda savaşan Müslüman halkların ortak İslam paydasında küffara karşı savaştığı inancı pekiştiriliyor.Yani bugüne kadar varlıklarından pek bahsedilmeyen Kürtlerin,Arapların,Filistinlilerin,Boşnakların ve Çerkeslerin savaşta bir "İslami Cihad ruhu" içinde birleşerek emperyalistlere karşı direndiği anlatılıyor.Hattâ,Sn. Erdoğan bir konuşmasında İngiliz ve Fransızların Çanakkale'ye asker çıkarmasının bir "Haçlı Seferi" olduğunu bile söylemişti.AKP İstanbul teşkilatı da Ramazan'da Çanakkale'de "şehitlerimizin menüsüyle iftar" programları düzenliyor.Ayrıca,savaş tarihi de bir tür "Battal Gazi Destanı" hâline getirildi.AKP'li belediyeler sürekli Çanakkale turu tertipliyorlar.Turlarda vatandaşlara,Queen Elizabeth zırhlısından atılan 38 cm. çapındaki top mermilerini evliyaların basketçiler gibi havada yakaladığı veya gökten inen bir bulutun bir İngiliz taburunu yok ettiği anlatılıyor.Yani Yüzbaşı Torosyan'ın anıları tarihin İslamlaştırılması mücadelesinin tam ortasına düştü.

-Biraz daha açar mısınız?

Osmanlı ordusunda gayrimüslimlerin savaştığını söylediğiniz zaman tarihin İslamlaştırılması süreci zedeleniyor.Farkında mısınız,Çanakkale'de Osmanlı'nın müttefiki olan Alman subaylarının varlığından da pek bahsedilmez.Çanakkale'yi savunan 5. Ordu'nun Komutanı,Liman von Sanders Paşa'yı nereye koyacaksınız?Peki,İslam ordusundaki Hristiyan Almanların varlığını nasıl açıklayacaksınız?Yani tarihi çarpıtmaya başladığınız zaman birilerini yok saymak gerekiyor.Ama her şeye rağmen,Yüzbaşı Torosyan tartışması kısmi bir yüzleşme ile sonuçlandı?

-Nasıl bir yüzleşme oldu?

Ankara'dakiler dünyada Ermeni Soykırımı anma günü olarak kutlanan 24 Nisan tarihini,bu yıl durup dururken Çanakkale günü olarak belirlediler.Tabii ki dertleri,Ermeni Soykırımı'nın yüzüncü yılı anmalarının etkisini azaltmaktı.Üstelik,bir de Ermenistan Cumhurbaşkanı Sargsyan'ı Çanakkale'ye davet ettiler.Davet ederken de Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu gazetecilere "Osmanlı ordusunda Ermeniler de vardı" deyiverdi.Bu ilk kez oldu,yeni bir şeydi.Bunun üzerine Türk Tarih Kurumu eski başkanı Prof. Yusuf Halaçoğlu da "tarihi bir yanlış yapıldığını" ve "Ermenilerin haklı olarak,davet sırasında 'Mademki vatanı birlikte kurtardık.Bizi neden sürgün ettiniz' sorusunu" dillendirebilecekleri söyledi.Dikkat edilirse,Halaçoğlu,Ermeni meselesinde devletin fabrika ayarlarını temsil ediyor.Daveti geri çeviren Sargsyan da "Çanakkale'de Ermenilerin olduğunu biliyoruz.Yüzbaşı Torosyan da oradaydı.Ama adamın ailesini Suriye çöllerine sürüp katlettiniz" gibilerden bir cevap yazdı.Zavallı Torosyan,birden dış politikanın malzemesi oldu.Ama bütün bu ideolojik kavgaya rağmen Yüzbaşı Torosyan tartışması yeni araştırma alanları açtı.

-Bu tartışmadan sonra yeni akademik çalışmalar mı çıktı?

Evet,aynen öyle oldu.Her şeyden önce Osmanlı ordusunda savaşan Ermeni subayların anıları yayımlanmaya başladı.Örneğin,Erzincanlı Üsteğmen Kalust Sürmenyan'ın anıları çıktı.Kendisi Kafkas Cephesi'nde Ruslara karşı savaşmış ve sonra Tokat-Zile'de eğitim subayı olarak görev yapmıştı.Ailesini tehcirden kurtarmıştı.Önümüzdeki günlerde,Çanakkale'de görev yapan Dr. Avedis Cebeciyan'ın savaş ve soykırım günlüğü yayınlanacak.İlginçtir,Yüzbaşı Torosyan tartışmasını diaspora Ermenileri de duydular.Hiç tanımadığım insanlardan mesajlar aldım:"Prof. Aktar,siz Torosyan'ın anılarını yayınladınız,ekte başka bir subayın anılarını da yolluyorum.Lütfen,bunu da yayınlayın" gibilerden mesajlar.Elimde Beyrut'ta veya Paris'te Ermenice olarak yayımlanmış anılar birikti.Bunları Aras Yayınları'na teslim ettim.Zaman içinde yayınlanacak.Böylece yıllardır dar bir alana hapsedilen kolektif hafıza artık dışarı çıkıyor,bunu çok önemsiyorum.Çünkü Ermeni Soykırımı ile ilgili literatürde silah altına alınan tüm Ermenilerin infaz edildiği anlatılır.Bunun da mübalağalı olduğu ortaya çıktı.Ayrıca,Osmanlı Arşivleri'nde de epey belge buldum.Örneğin,Enver Paşa Sarıkamış'ta 40 bin askeri karlara gömüp,telef ettikten sonra bu rezaletin faturasını sözde isyan eden Ermenilere çıkarıp kendisini kurtarmak istemişti.25 Şubat 1915'te orduya yayınladığı tamimle Ermeni erlerin silahsızlandırmasını emretti.Ama 6 Mart 1915 günü Kafkas Cephesi'nde 52. ve 97. Alaylarda savaşan Teğmen Ardaşes ile Teğmen Dikran Efendileri "Gümüş Liyakat Madalyası" ile ödüllendiriyordu.İttihatçılar bir yandan "Ermeniler isyan etti" diye içe dönük bir psikolojik operasyon sürdürürken diğer yandan da Ermeni subayları ödüllendiriyorlardı.Bu meseleyi derlemedeki uzun makalemde ele aldım.

-Tartışmanın başlamasından iki yıl sonra çıkan bu derleme,bir anlamda eleştirilere cevap niteliği mi taşıyor?

Hayır,tam öyle değil.2013 başında Halil Berktay Taraf'ta karalama kampanyasını sürdürürken biz Taner Akçam'la bir karar aldık.Artık hiçbir gazetede yazı yazmayacak ve mülakat vermeyecektik.Meseleyi akademik düzleme çekmek istiyorduk.Tartışmanın tarih metodolojisi ile ilişkili olduğunu görüyorduk.Meselenin siyasi boyutları o zaman daha tam olarak ortaya çıkmamıştı.Taner,Yüzbaşı Torosyan'ın torunundan aldığı belgelerle bir akademik makale yazdı.Tarih Vakfı'nın Toplumsal Tarih dergisine yolladı.Önce,"yazı uzun" dediler.Taner de,"ikiye bölüp yayınlayın" dedi.Yine reddettiler!Taner de yazıyı T24 haber sitesinde yayınlattı.Her işte bir hayır vardır.Makale,tirajı 1500 olan bir dergide sınırlı okuyucuya ulaşacaktı;T24'de ise onbin civarında tıklama aldı.Ben Tarih Vakfı mütevellisiyim.2013 yılındaki genel kurula gittim ve söz aldım.Tartışmada taraf tuttuklarını hatırlattım.Çıt çıkmadı!Taner Akçam'ın bütün yazıları bu derlemede yer alıyor.Derleme,bir anlamda bir tarih metodolojisi çalışması olarak planlandı.Antropolog Suavi Aydın'ın makalesi tarihçilere bir ders niteliğinde.Belge nedir?Anı nedir?Aralarındaki farklar nasıl anlaşılmalıdır.Tarihçi,"dedektif" veya "savcı" mıdır?Osmanlıca belgeleri okuyan bir "mahalle imamı" ile bir "tarihçi" arasındaki fark nedir?Hafıza zaman içinde nasıl dönüşür?Yeni bilgi ve belgeler doğrultusunda Ermeni Soykırımı ile savaş şartları arasındaki ilişkiler tartışıldı.Osmanlı ordusundaki Ermeni subayların yaşadıkları trajedi bu derleme ile gün ışığına çıktı.

-Meselenin siyasi boyutları derken neyi kastediyorsunuz?

Geçen sene İsviçreli bir Ermeni gazeteci benimle mülakat yaptı.Konuşma,Yüzbaşı Torosyan tartışmasına geldi.2005 yılında birlikte Ermeni konferansı düzenlediğimiz Halil Berktay'ın 34 yazı yazdığını söyledim.Bu yazıların en mütecaviz olanlarının Taraf'ın başında Markar Esayan varken yayınlandığını hatırlattım.Adamın,ağzı açık kaldı!Bir İstanbul Ermeni'sinin böyle bir itibarsızlaştırma kampanyasına nasıl izin verdiğini anlayamadı.Ben de anlamakta güçlük çekmiştim.Bence,Yüzbaşı Torosyan tartışması bazılarının siyasi ikbale ulaşması için zıplama tahtası olarak da kullanıldı.Evvelden işler kolaydı.Akademisyenler,"Soykırım" diyenler ve demeyenler olarak ikiye ayrılıyordu.Şimdi ise "Soykırım" diyenler içinde bazıları "Torosyan'ın belgeleri sahte","anılar kurmaca","Torosyan zaten Çanakkale'de yoktu" veya "palavracı Ermeni" diyerek inkârcı kesimin savunduğu tezlerle yan yana gelebilecek tezler ürettiler.Örneğin,Berktay'ın AKP'ne kapılanma sürecinde çeşitli aşamalar görüyorum:"Nâzım Hikmet kadın düşmanıdır" diye başladı,"1 Mayıs 1977'de devletin elleri temizdir" diye sürdürdü,"Torosyan palavracıdır" diye tonu yükseltti ve "Gezi olayları darbe teşebbüsüdür" diye tüy dikti.Galiba,saray sofralarına,devletlu takımının iftarlarına davet edilmenin veya havuz medyasının tarihçiliğine soyunmanın hazırlığı imiş bütün bunlar.Maalesef,birileri "saray tarihçisi" olmak için tarihçiliklerini çöpe attılar.Unutmayalım,saray tarihçiliği de Osmanlı geleneğinde vardır.Ne diyelim,yolları açık olsun!..

*Yirminci yüzyılın tarihine ışık tutan çalışma:Prof.Dr.Ayhan Aktar'la Söyleşi,Röportaj:Hüseyin İstemil,Taraf,10 Ağustos 2015.

http://www.taraf.com.tr/politika/20-yuzyilin-tarihine-isik-tutan-calisma/