Sivas'ta Kentten Sürülme

4 Temmuz Pazar günü tüm Sivas kiliselerinin çanları,aynı anda ve son kez olarak çaldı.

Daha sonra bu kiliselerin hemen hemen tümü yıkılmıştır,bunlardan biri de görkemli Meryem Ana kilisesidir.(Kilisenin kubbesinin ön tarafına monte edilmiş olan çarmıhı kırmak isteyen bir Türk ayağı kayarak yere düşmüş ve paramparça olmuştur) Birkaç kilise camiye dönüştürülmüştür.

Pazar günü geceyarısından itibaren polis ve ordu tüm kenti işgal etmiş ve bir mahalleden ötekine geliş gidiş olanaksız hale gelmiştir.

Pazartesi sabahı ilk olarak,Ağa Değirmeni mahallesinin sakinleri olan yaklaşık 2500 kişi sürgün edildi.Polis kapalı olan kapıları dipçik darbeleriyle kırıyor ve insanlar hoyratça,yük arabalarının onları beklediği Türk okulunun önünde toplanıyorlardı.Her aileye,bir öküzün koşulu olduğu bir yük arabası hazırlanmıştı.

Yalnızca onbeş gün içinde 36.000 kişi (5850 hane) mahalle mahalle,günde bir kafile olmak üzere kentten sürüldü.

Her yola çıkış onlar için anlatılmaz keder,yıkım,kaygı ve büyük acılara sebep oluyordu.

Tüm kadınlar ve genç kızlar ağlıyordu.Bu sürgün,orduda ya da hapishanede yakını bulunan çoğu aile için daha da önemliydi.Yetkililer hepsinin çok yakında erkeklerine kavuşacakları vaadinde bulunarak yatıştırıyorlardı.

Kent sakinlerinin sürülmesi aşağıdaki sıraya göre gerçekleştirilmiştir:

-5 Temmuz,Pazartesi:-Ağa Değirmeni mahallesi (400 hane).

-6 Temmuz,Salı:-Büyük Bengiler mahallesi (500 hane).

-7 Temmuz,Çarşamba:-Balag sokak ve tüm protestan mahallesi (550 hane).

-8 Temmuz,Perşembe:-Bezircun Ardı mahallesi ve tüm katolikler (450 hane).

-9 Temmuz,Cuma:-Hoğtar mahallesi (400 hane).

-10 Temmuz,Cumartesi:-Paşa-Bardez ve Baruyrin Ardı mahallesi (500 hane).

-11 Temmuz,Pazar:-Vartavar bayramında Kösedere ve Tavşanbayır mahalleleri (350 hane,babamın ailesi de bunların arasındaydı).

-12 Temmuz,Pazartesi:-Pekmez sokak ve Becents mahalleleri (400 hane).

-13 Temmuz,Salı:-Kayseri kapısı,Aşağı mahalle ve Çavuşpaşa mahalleleri (400 hane).

-14 Temmuz,Çarşamba:-Surp Sarkis kilisesi mahallesi (350 hane).

-15 Temmuz,Perşembe:-Karod sokak,Dzadzug-Ağpür,Surp Pırgiç kilisesi,Kanlıbahçe,Hasanlı,Taykesenents ve Gözbaşı,-Bağnits mahalleleri (400 hane).

-16 Temmuz,Cuma:-Kilise mahallesi,Hendek-Kenar,Kurşunlu-Bağnits ve Civani-Dzag mahalleleri (500 hane).

-17 Temmuz,Cumartesi:-Ermeni mahallesi (250 hane).

-18 Temmuz,Pazar:-Sarı Şeyh,Bade-Pazar ve Sev Hoğer mahalleleri (400 hane).

Kimi ailelerin (değirmenciler,ekmekçiler,yönetimle bağı olanlar vb.) kalması kaçınılmazdı.Onların belirli bir süre daha kalmalarına izin verdiler.Kimilerinin de müslüman olmalarına izin verildi.Başpiskopos Monsenior Günel'e de dokunmadılar ve evinde gözaltına aldılar.Bunun nedeni tam olarak bilinmiyordu ama,Muammer'in kendi canavarlıklarını insancıl görünüş altında gizlemek için ondan yararlandığı görülüyordu.Okuyucu,Muammer'in entelektüel Benjamin Topalyan'ı kendi eliyle öldürdüğünü öğrendiğinde,valinin niteliğini abartmadığımı anlayacaktır.

Eyaletin tüm kent ve köyleri aynı yazgıyı paylaştı.Sivaslıların sürgün yolu ve yönü,Osmanlı İmparatorluğu'nun tüm Ermenileriyle aynıydı:Ortak yön olan Deir ez-Zor.Konvoylardaki erkekleri topluyorlar ve yolda,özellikle Hasançelebi,Hekimhan ve Kırkgöz'de öldürüyorlardı.Kadınlar ve çocuklar yolda kirletiliyor,kaçırılıyor,işkence görüyor ya da öldürülüyordu.Pek çoğu susuzluk,açlık,yorgunluk ya da hastalıktan ölüyordu.Kimi kafileler (babamınki gibi) sürgün yerine ulaşmadan önce tümüyle dağılıyordu.Özellikle Deir ez-Zor'a ulaşan Sivaslı kadınlar ve çocuklar öteki Ermeni sürgünlerle karışmışlar ve merkezi kamplar içinde kalmışlardır.Onları çölün ortasında yalıtmak,gözetlemek yetkililer için kolay bir şeydi.Onlar Teşkilat-ı Mahsusa'nın katilleri ve özellikle Çeçen yardımcıları tarafından 200 ile 500 kişilik gruplar halinde ortadan kaldırılıyorlardı.Pek çoğu diri diri yakılıyordu.Bununla birlikte Çeçenler (yetkililerle yaptıkları pazarlıklara göre) kurbanlarına "istedikleri şeyi" yapma hakkına sahiptiler.Bu,çok sayıda kadın ve çocuğun 1918 Ateşkesi'ne dek köle gibi satılmasına ve yaşamda kalmasına olanak vermiştir.

Ateşkesten sonra sağ kalanlar Kilikya'nın ve Küçük Ermenistan'ın belirli kentlerindeki evlerine geri dönmüşlerdir.Kentten ve köylerden sağ kalan birkaç bin kişinin yerleşmek üzere geri geldikleri Sivas'ta da aynı durum sözkonusu olmuştur.Geri dönebilenlerin sayısı 1920'de 5000 civarındaydı.Ama daha sonra bunlar yeniden kovuldular.

Bugün Sivas'ta,Amasya'da,Tokat'ta ve kimi kentlerde birkaç Ermeni ailesi kalmıştır.Çoğu müslüman olmuştur ve kökenlerini gizlemektedirler.Bölgenin köylerindeki binlerce Ermeni'ye gelince,onlarla asla ilişki kurulamamıştır.Yaklaşık üçbin yıldan beri bu topraklar üzerinde yaşayan bu coğrafyanın kendi meşru halkı yurdundan kovulmuştur.

*Jean-Varoujean Gureghian,"Babamın Yazgısı":Küçük Asya'nın Golgotha'sı,Belge Yayınları,İstanbul,2004,Tarihi İnceleme,s.133-136.