"1915 soykırım değilse suç olmaktan çıkıyor mu?"/Prof.Taner Akçam*

Prof.Dr.Taner Akçam,İttihat ve Terakki'nin 1912'de yaşanan Balkan bozgunundan sonra Anadolu'yu bütün gayrimüslim unsurlardan temizlemeye karar verdiğini ve tehcirin de bu düşüncenin uygulamaya koyulması anlamına geldiğini savunuyor.Akçam'a göre,tehcir sırasında ve sonrasında,Anadolu'da yaşayan Ermeni nüfusun en az yarısı öldü.

-Cevabını aradığımız soru şu:1915'te ne oldu?

Osmanlı İttihat ve Terakki Partisi,Osmanlı Ermeni vatandaşlarını,devletin geleceği için tehdit olarak gördü ve ortadan kaldırmaya karar verdi.İmha fikri daha önce de mevcut olmasına rağmen,fiili kararın Şubat-Mart 1915'te alınmış olması ihtimali kuvvetlidir.Bu karar doğrultusunda Anadolu'nun Ermeni nüfusu,bulundukları yerlerden,Suriye ve Irak çöllerine ölüme yollandılar.İmha eylemi belli bir plana uygun olarak yapıldı.Elde var olan tüm kaynaklar (birincil el arşiv malzemeleri,anılar vb.) çok kabaca şöyle bir planın varlığını gösteriyor:Önce Ermeni topluluklarına önderlik edebilecek aydın,din adamı,siyasetçi vb. türünden ne kadar ileri unsur varsa tutuklandı.Bunlar ya hapishanede işkenceyle öldürüldü ya şehir meydanlarında çoğunlukla mahkeme bile edilmeden idam edildiler ya da toplu olarak şehir dışına çıkarılıp kurşuna dizildiler.Daha sonra,bölgelere göre,birkaç saat ile bir veya iki hafta arasında değişen belli bir zaman dilimi içinde tüm Ermeni nüfusun yerlerini terketmeleri istendi.Çok az istisna hariç,insanların yanlarına bir şey almalarına müsaade edilmedi.İnsanlar gruplar halinde bulundukları yerlerden Suriye ve Irak çöllerine yollandılar.Daha sonra da gerek bu yolculuk sırasında,gerekse vardıkları yerlerde sistematik olarak imha edildiler.Sonuçta,1919 Mayısı'nda açıklanan resmi Osmanlı rakamlarına göre,800 bin Ermeni imha edildi.

-Türkiye,son yıllarda resmi görüşünü değiştirmiş görünüyor ve artık,"Bu işi tarihçilere bırakalım" tezini savunuyor.Bu tezi nasıl yorumluyorsunuz?

"Tarihçilere bırakalım" tezi,Türkiye'nin bulduğu bir tez değildir.Türkiye bu konuya özel olarak kafa yormadı ki tez geliştirsin.Bu fikir Ermenistan'ın ilk cumhurbaşkanı Levon Ter-Petrosyan'a aitti.Aslında tarih ile politika arasındaki ayrılmaz bağı gözardı etmek istemesi nedeniyle belki yanlış bir fikirdi ama Ermenistan Devleti'nin ilk kuruluş yılları içinde atılmış son derece şık ve akıllı bir adımdı.Türkiye'ye,"Soykırım meselesini aramızdaki ilişkiler için bir engel yapmayalım,hemen ikili ilişkilere başlayalım" diyordu.Yani aslında kendisi de tarihçi olan Ter-Petrosyan,"Soykırım sorununu hemen çözemeyiz,devletler olarak bu konuyu gündemimize almayalım ve zamana yayalım" diyerek,bu iki sorunu birbirinden ayırmayı teklif ediyordu.Türkiye bu inceliği anlamadı bile ve Ermenistan Devleti'nden,diasporadaki soykırım faaliyetlerine son vermesini istedi.Sonuçta,Ter-Petrosyan'ın "işi tarihçilere bırakalım" teklifi,Türkiye'den gerekli ilgiyi görmeyince onun başını yedi.Cumhurbaşkanlığını kaybetti.Bu kaybedişin nedenleri arasında Türkiye'ye aşırı yakın olmak arzusu da bir rol oynadı.İş işten geçtikten sonra,Türkiye,"işi tarihçilere bırakmak" sözünde bir keramet var zanneti ve fazla düşünmeden bu söze sarıldı.

"Ermenilerin yüzde 60'ı imha edildi"

-Siz de bu teze karşısınız anlaşılan...

Ortada tuhaf bir durum olduğunu kabul etmemiz gerekiyor.Tarihçilerin hangi konuda karar vermesini istiyorsunuz?Soru ne?Soru,1915'te yaşanan katliamlara "soykırım" denilip denilmeyeceği mi?O zaman bir başka soru daha ekleyelim:1915'te yaşananlara soykırım demedik de,etnik temizlik dedik,kıtal veya katliam dedik diyelim,o zaman yaşananlar daha mı az kötü olmuş olacak?Daha az mı suç sayılacak?Soykırım demeyince kurtulacağımız şeyin ne olduğunu düşünüyoruz?Şimdi,1915 soykırım değilse,suç olmaktan çıkıyor mu?Olana,insanlık suçu desek,savaş suçu desek ne değişecek?İstediğiniz rakam oyunlarını yapabilirsiniz,sonuçta elde edeceğiniz bu nüfusun yüzde 40 ile yüzde 60'ı arasında bir kısmının imha edildiğidir.Buna ne ad verirseniz verin ama ortada bir cinayet,bir suç olduğunu kabul etmek zorundasınız.

-1915'te yaşananlara,uluslararası anlaşmalar ve 1948 Cenevre Sözleşmesi çerçevesinde "soykırım" demek mümkün mü?

Birincisi,altını çizerek tekrar etmek isterim ki,bizim şu andaki sorunumuz 1915'te yaşananların 1948 tanımına uyup uymadığı değildir.Bu,deyim yerindeyse,işin en kolay kısmıdır.Asıl sorun toplumun 1915 üzerine açık,özgür ve serbestçe konuşabilmesidir.Adı nasıl olsa konulur,inanın bu işin en kolay tarafıdır.Tekrar etmekte fayda görüyorum:Soykırım mıdır, değil midir tartışması hem cevap verilmesi son derece basit bir soru olduğu için,hem de ihtiyaçlarımız açısından son derece ayrıntı bir duruma denk düştüğü için doğru bir tartışma değildir.Ayrıca,her şeyi bu "evet-hayır" ikilemine sokmanın konuya ciddi olarak yaklaşmayı engelleyen psikolojik bir bariyer teşkil ettiğini de görmemiz gerekiyor.

Ayrıca bu cevabı son derece basit bir sorudur,çünkü,unutmamak gerekir ki,1990'larda Yugoslavya'da Srebrenica kasabasında 8 bin Müslüman'ın öldürülmesinden sorumlu görülen bir generalin soykırım maddesiyle cezalandırıldığı bir çağda yaşıyoruz.Resmi Türk rakamlarına göre bile 800 bin insanın ölmüş veya öldürülmüş olduğu bir eylemi nasıl tanımlamayı düşünürsünüz?"Soykırım değildir" diyenlerin,yeni bir tanım icat etmek zorunda olduklarını görmeleri gerekir.

"Tehcir herkese uygulandı"

-Tehcirle yapılmak istenen,Osmanlı topraklarında yaşayan bütün Ermenileri ortadan kaldırmak mıydı,yani önceden planlanmış bir bütünün parçası mıydı tehcir kararı?

Evet,kesinlikle.Ermenilere karşı alınan önlemleri bir savaş tedbiri olarak düşünmek yanlıştır ve bir ön hikâyesi vardır.Zaten Ermeniler savaş bölgesinden değil,tüm Anadolu'dan sürülmüşlerdir ve Ermeni olmak sürülmek için yetmiştir.Ermeni Tehciri ve imhası,Osmanlı İttihat ve Terakki Partisi'nin 1912 Balkan yenilgisi sonrasında karar verdiği,Anadolu nüfusunu Müslüman-Türk homojen bir topluluk haline sokma planının bir parçasıdır.

-Peki ama herkes tehcire tabi tutulmuyor.Pek çok da istisnası var...

Bunların önemli bir kısmı palavradır.Bu palavralara bazı örnekler vermek gerekirse:

a)Sadece savaş bölgesinden Ermeniler'in sürüldüğü iddia edilir:Palavradır;Ermeniler Anadolu'nun her yerinden sürülmüşlerdir.
b)Batı Anadolu'dan sadece suçlu ve şüpheli Ermeni erkekler sürülmüştür:Palavradır;kadın-çoluk çocuk,yaşlı-genç ayrımı yapılmadan tüm Ermeniler sürülmüşlerdir.
c)Protestan ve Katolik Ermeniler sürülmemişlerdir:Palavradır;Protestan ve Katolik Ermeniler de sürülmüşlerdir.
d)İstanbul ve İzmir'den Ermeniler sürülmemiştir:Palavradır;bu şehirlerden de Ermeniler sürülmüşlerdir.İzmir sürgününü,belli bir sayıda Ermeni sürüldükten sonra Alman general Liman von Sanders engellemiştir.İstanbul'dan,İstanbul doğumlu olmayan Ermeniler ve bekar erkekler sürülmüşlerdir.İzmir ve İstanbul sürgünlerinin kayıtları Osmanlı arşivlerinde de vardır.
e)Hükümet konvoylara elinden gelen yardımı yapmıştır:Palavradır;yabancı ülkelerin yardım talepleri başta olmak üzere bütün yardım talepleri reddedilmiş,konvoylara yardımcı olmak isteyen birçok yerel yönetici görevinden alınmıştır.Yukarıda belirttiğim gibi,yardım verilebildiği durumlar olmuştur ve bunun nedeni yerel yöneticilerin merkezin emirlerini dinlememiş olmasıdır.Yani kendiliğinden olan ahlaki bir tavırdır bu.

"Türkiye adım atarsa diaspora destekler"

-Diasporanın tutumu,sorunun çözümünü daha mı işin içinden çıkılmaz bir hale getiriyor yoksa baskı unsuru olarak mı değerlendiriliyor?

Ortada "diaspora" diye tek başına yekpare ele alınması gereken bir bütün olduğunu zannetmiyorum.Nasıl ki,yurtdışında yaşayan Türkler arasında onlarca görüş,akım,fikir mevcutsa,Ermeni diasporası açısından da durum aynıdır.Aralarında ciddi görüş ayrılıkları olan heterojen bir topluluk sözkonusudur.Diaspora,ana ülkeye göre daima daha muhafazakâr ve daha hırçın olur.Bu Yahudiler açısından da,Türkler açısından da,Ermeniler açısından da böyledir.Bunun genel bir kural olduğunu kabul etmeniz gerekir.Türkiye'nin atması gereken adımlar,Ermeni diasporasına bağlı değildir.Onun varlığıyla ilgili değildir.Bu bahanenin arkasına saklanmaya da gerek yoktur.Türkiye,eğer gerekli adımları atarsa görecektir ki,diaspora Ermenileri arasında çok ama çok güçlü bir müttefik ve destek bulacaktır.Türk veya Türkiye düşmanlığı yapmak isteyen bir Ermeni örgütünün,tarihiyle yüzleşmiş,alnı ak,başı dik bir Türkiye karşısında örgütleyeceği Ermeni bulmakta zorlanacağı görülmek zorundadır.

Çözüm için yol haritası

-Sizce sorunun çözümü için tarafların neler yapması gerekir?

Eğer iki ülke arasındaki sorunu,tarihsel ve bugünkü sorunlar şeklinde iki başlık altında toplarsak,Türkiye'nin tarihsel bir mesele olan Soykırım ile güncel bir sorun olan Karabağ meselesini ve sınır meselelerini birbirine karıştırdığı görülür.Bu iki tip sorunu birbirinden ayırmak,iki ülke arasındaki güveni tesis etmek açısından faydalı bir ilk adım olacaktır.Aynı şekilde Türkiye'nin Ermenistan sınırını açması ve Ankara ile Yerevan arasında diplomatik ilişkilerin kurulması da olumlu bir hava yaratacaktır.Bugüne ait bu iki problemi hallettikten sonra tarihle ilgili olan problemin ancak zamana yayılarak çözülmesi mümkün olabilir.Üçüncü tarafların kolaylaştırıcılığında ya da hakemliğinde yürütülen benzeri toplumlararası sorunların çözümünde sıkça tekrar edilen genel bir kural vardır:Sorunun çözümü ancak ve ancak iki tarafın birbirleriyle doğrudan ilişki kurmasıyla mümkündür.İki toplum arasındaki ilişkiyi artırmak için tarafların birbiri hakkında oluşturdukları gerçek-dışı stereotiplemelerin yerine daha olumlu kavramların konulması gerekir.Aynı şekilde,sorunu tartışırken "biz ve onlar" söylemiyle,"kurbanlar ve suçlular" söyleminden uzaklaşmak gerekir.Ortak ahlaki değerler üzerinde yükselen fakat aynı zamanda farklılıkları da vurgulayan "hayatta kalanlar" ve "insan" söylemine doğru bir dönüşüm gerçekleştirilmelidir.Özellikle 1915'ten hemen hemen yüz yıl sonra,bugünkü Türkiye insanını fail olarak gösteren veya suçlayan bir dilin,sorunun çözümüne çok katkı yapmadığı biliniyor.Böylece Türkiye'de,tarihi üzerine tartışmak istemeyen ve tarih karşısında ahlaki ve politik sorumluluğunu kabul etmek istemeyen çevrelerin,"suçlama" ile "sorumluluk" arasındaki sınırı yok eden dil tercihlerini bir bahane olarak kullanmalarının da önüne geçilecektir.İlk planda yapılması gerekenler olarak da bakabilirsiniz buna.

"Tazminat ahlaki bir sorundur"

-Önerinizi biraz daha somutlaştırabilir misiniz?

Çözümün bir parçası da,Soykırım sırasında Ermenilerin uğradığı zararların nasıl karşılanacağına karar vermektir.Bu tür olaylarda kurbanların yaralarının nasıl sarılacağı konusunda uluslararası yasaların hükümleri açıktır.Bunlara göre:

1-)Devletler,hükümetlerin neden olduğu insan hakları ihlallerinden dolayı tazminat ödemekle yükümlüdürler.
2-)Eğer sözkonusu insan hakkı ihlalini yapan rejim bu tazminatı ödeyemeyecek durumdaysa bunu bir sonraki hükümet yapar.

Bu bağlamda Ermenilerin uğradığı zararların nasıl telafi edileceği,en azından ahlaki bir sorun olarak Türkiye'nin önünde durmaktadır.Sorun,hukuki olmanın ötesinde öncelikle ahlakidir.

-Ahlaki açıdan bakılacaksa,aynı dönemde hayatını kaybeden Müslümanların durumu ne olacak?

Elbette bu süreçte,Ermeni Soykırımı'nda ortaya çıkan zararların tazmin edilmesi isteğinin karşısına,aynı dönemde yaşanan Müslüman kayıplarının ve bunların zararlarının tazmin edilmesi meselesi de çıkartılabilir.Bunlar kadar önemli olan bir nokta ise bu tür bir tartışmanın acıları ve kayıpları pazarlık masasına koymak anlamına geldiğidir.Özellikle kurbanlar veya onların hayatta kalan akrabaları açısından bu kabul edilemez bir ahlaki açmazdır.Ama tüm dünya örneklerinden bildiğimiz,kurbanların veya mirasçılarının bu tür bir "acı ilaç" içmek zorunda kaldıklarıdır.Benzer bir sıkıntı da Türkiye'nin geçmişte yaşanan olayların adını koymaksızın ve özür,belki de özür bile dilemeksizin tazminat verip olaydan sıyrılmaya kalkışmasıyla yaşanabilir.Tazminat ve hasar giderme taleplerinin hukuki açıdan can sıkıcı yanları olmasına rağmen,tazminatın aslında sembolik bir adım olduğunun,bunun sadece ahlaki bir jest olduğunun unutulmaması gerekir.Çünkü can ve toprak kayıplarının tam anlamıyla karşılanmasını sağlayacak bir tazminat mekanizması ne yazık ki henüz icat edilmemiştir.Sorunun çözümü,bu kayıpların neler olduğundan kamuoyunun haberdar olmasına ve tarafların vicdanlarında,geçmişteki adaletsizliğin kısmen de olsa,manevi olarak giderildiğine dair güçlü bir duygunun yaratılmasına bağlıdır...

*Prof.Dr.Taner Akçam,"1915 soykırım değilse suç olmaktan çıkıyor mu?";Sefa Kaplan,90. Yılında Ermeni Trajedisi:1915'te Ne Oldu?,İstanbul:Hürriyet Gazetecilik,2005,Söyleşiler,s.37-42.