"Antep'e 'Gazilik' unvanı veren savaş,Ermenilerin geri dönmesini imkânsız kılmanın 'mücadelesi'ydi"/Ümit Kurt*

Ermeni Soykırımı'nda,bu büyük suçun işlenmesini mümkün kılan mekanizmaları ortaya çıkarmanın en önemli yollarından biri Soykırım'ın yerelde nasıl yaşandığını çalışmak.Clark Üniversitesi Tarih Bölümü'nde doktorasını sürdüren Ümit Kurt da bu minvalde çalışan araştırmacılardan biri.Kurt'la Tarih Vakfı'nda sunduğu ve aynı zamanda doktora tezi konusu olan "1915 Antep'inde Ermeni Tehciri ve Ermeni Mallarının El Değiştirme Süreci"ni ve sonrasını konuştuk.

"Ahmed Bey,yerel aktörleri Ermenilerden kalan malların ve mülklerin kendilerinin olacağı garantisi ile bu sürece dahil ediyor.15 bine yakın Ermeni'nin mallarına el koymak amacıyla bir yürütme komitesi bile oluşturuluyor.Bu komiteyi temsilen şehrin ileri gelenlerinden Dabbağ Kimâzâde,Nuribeyoğlu Kadir ve Hacihalilzâde Zeki,Der Zor'a gidip mallarına konmak istedikleri Ermenilerin Antep'e geri dönmelerinin imkânsız olduğun kendi gözleriyle görmek istiyorlar."

"Ermenilere yönelik çıkartılan tüm kanun ve kararnamelerin özü,onların Anadolu topraklarındaki izlerini silmek ve yeniden vücut bulmalarını engellemeye yönelik.Bunun için,Ermenilerin fiziki olarak imha edilmeleri yeterli değildi."

-1915 öncesinde,Ermenilerle diğer gruplar arasında tırmanan bir gerginlikten bahsedebilir miyiz?

En azından ondokuzuncu yüzyılın son çeyreğine kadar Antep'te Ermeniler ve diğer Müslüman topluluklar arasında göreceli de olsa "uyumlu" birarada yaşayabilme pratiklerinden bahsetmek mümkün.Ancak yine bu dönemde,Ermenilerin bilhassa ekonomi ve eğitim gibi alanlarda göstermiş oldukları ilerlemenin karşısında Türk-Müslüman grupların yerinde sayması,aynı coğrafyada yaşayan iki farklı topluluk arasında belirgin fay hatlarının oluşmasına sebep oldu.Aynı zamanda,ekonomide bir hayli yol kat eden Ermeni cemaatinin bunu siyasete tahvil adına birtakım talepleri olduğunu görüyoruz.Sonuçta,tüccar ve sermayedar sınıfının;doktorların,eczacıların,zanaatkârların,meslek erbaplarının neredeyse tamamının mensubu,şehirde yirminin üzerinde okulu ve bir Ortodoks,bir Katolik ve üç Protestan olmak üzere beş kilisesi bulunan organize ve gelişmiş bir cemaatten söz ediyoruz.Müslüman toplulukların Ermenilerin bu "üstünlüğünü" kabullenmeme ve bu duruma içerlenme hali göreceli "uyumlu birlikteliğin" bozulmasına neden oldu. 

-Bu bozulma ne zaman başladı?

Özellikle Ermenilerin ticari bakımından ayrıcalıklı bir statüye kavuşması bu "içerleme" ruh halinin giderek kıskançlığa evrilmesine kapı araladı ve ilişkiler çatışmacı bir niteliğe büründü diyebiliriz.Sözkonusu şiddet ilk önce Kasım 1895'te kuvveden fille çıktı.Bu dönemde yaşanan katliamlarının Antep'in bütün ticari faaliyetlerinin döndüğü pazar yerinde olmadı da ekonomik motivasyon anlamında hiç şaşırtıcı değil.Bu kitlesel şiddet deneyimi yaşayan Ermeniler,İkinci Meşrutiyet'le birlikte silahlanmaya başladılar Antep'te.Özellikle Taşnaktsutyun'un önderliğinde siyaseten daha örgütlü bir toplum haline geldiler.1909 Nisan'ında Adana'da başlayıp Dörtyol,Osmaniye,Düzce ve Kilis'a kadar sıçrayan Ermeni katliamlarının bir benzerinin Antep'te yaşanmaması da bu sayede oldu.

-Antep'te 1915'teki tehcir ne zaman başladı?

Antep Ermenilerinin tehcir edilmesi süreci Anadolu’nun diğer vilayetlerinde yaşayan Ermenilere göre oldukça geç bir tarihte başlıyor:30 Temmuz-1 Ağustos 1915.Ama Antep,bu tarihe kadar bilhassa Zeytun,Maraş,Sivas,Elbistan,Gürün ve Furnuz gibi bölgelerden sürgün edilen Ermeniler için bir çeşit transit bölge.Ermeniler,burada bulunan Akçakoyun ve Katma tren istasyonlarından Halep'e gönderiliyorlar.Dolayısıyla Antepli Ermenilerin yaşanacaklardan haberleri var.Zaten 3 Mayıs 1915'te,Antep'e üçyüz kişilik bir Ermeni sürgün konvoyu gelir.Tamamı kadınlar ve çocuklardan oluşan ve Zeytun'dan gelen bu sürgünler Antep'ten onbeş dakika uzaklıkta bulunan ve Kavaklık olarak bilinen bir alanda bekletilirler.Sürgünlerin şehre doğru yaklaşması veya onlara yardım etmek için jandarmalara rüşvet ödemek gerekir.Gece olduğunda burada bekletilen sürgünler saldırılara maruz kalır ve sahip oldukları varlıklar talan edilir,soyulur.Temmuz ayının son haftasına kadar şehre gelmeye devam eden bu konvoylara yönelik saldırıları ise Nisan 1915'in sonunda şehre gelen Teşkilat-ı Mahsusa'nın gedikli ve rütbeli üyelerinden ve çetebaşlarından Ali Bey organize eder.

-Neden Antep'te böyle bir gecikme yaşanıyor?

Antep'in Temmuz sonuna kadar tehcir edilecek bölgelere dâhil olmamasında,Antep Mutasarrıfı Şükrü Bey ve kazanın askeri komutanı Hilmi Bey'in bu karara karşı olmalarının payı var.Zaten bu tablo da bize,Soykırım sürecinde merkez ile yerel idareciler arasında mutlak bir uyum olmadığını açıkça gösteriyor.İdarecilerin bu tutumuna rağmen,özellikle şehrin ileri gelenlerinden Ali Cenani ve Fadıl beylerin Mart 1915'ten itibaren Ermeniler aleyhine çalışmalar yapmaya ve merkezi sürgün konusunda ikna etmeye yönelik müthiş çabaları var.İstanbul'a telgraflar göndererek hükümete "Ermenilerin burada camilere saldırmak,Türkleri öldürmek,kadınlara tecavüz etmek ve Türklere ait evleri yakıp-yıkıp,talan etmek için hazırlıklar" yaptıklarına dair telgraflar çekiyorlar.Bunun üzerine Bahriye Nazırı Cemal Paşa,yardımcısı Fahri Paşa'yı durumu yerinde tetkik etmesi bölgeye gönderiyor ve telgraflarda geçen olayları doğrulayacak hiçbir delile rastlanmadığı raporunu veriyor.

-Temmuz ayında neden tehcir kararı veriliyor?

Temmuz ayının sonuna doğru,İttihat ve Terakki'nin Halep Katip-i Mesulü Cemal Bey Antep'e geliyor.Zaten Antep'e gönderilmesindeki amaç da,Antep'in tanınmış ve muteber kişilerini İstanbul'un Antep'teki Ermenilerin sürgün emrini alması için rica etmeleri hususunda ikna etmek.Bu çabalar sonuç veriyor ve 29 Temmuz'da İstanbul tehcir emrini alıyor.Şehirde toplanan İttihatçılar,hemen Antep'ten gönderilecek ilk Ermenilerin listesi hazırlıyorlar.Bu sırada,Antep Ermenilerinin tehcir edilmesine direnen Mutasarrıf Şükrü Bey ve askeri komutan Hilmi Bey istifa ediyorlar.30 Temmuz'da sürgün emri kazanın tellalı tarafından duyuruluyor.1,4,8,11,13 Ağustos 1915'te içinde büyük ölçüde Antepli Gregoryen Ermenilerin bulunduğu toplam altı konvoy sürgün ediliyor.Bunları Eylül 1915'te Katolik Ermeniler ve Aralık 1915'te de Protestan Ermenilerin tehciri takip ediyor.

-Antep'te yerel eşrafın katkısı olmaksızın bir soykırımdan bahsedebilir miyiz?

Antep'te,yereldeki idari,politik ve sivil aktörlerin Ermenilerin sürgün edilmesi adına merkezi idareden çok daha cevval ve işgüzar bir biçimde hareket ettiklerini görüyoruz.Burada bilhassa iki yerel aktörden bahsetmek isterim.Bunlardan bir tanesi Antep Mebusu ve Antep İttihat ve Terakki Cemiyeti kurucusu,üyesi ve reisi olan Ali Cenani;bir diğeri ise Ermenilerin tehcir edilmesine her daim karşı çıkan ve karar alındıktan sonra istifasını veren Antep mutasarrıfı Şükrü Bey'in yerine atanan Ahmed Bey.Ali Cenani ve Ahmed Bey,hem Antep Ermenilerinin topyekûn tehcir edilmesi sürecinde aktif rol alıyorlar,hem de toplumun büyük bir kesimini bu sürece dâhil ediyor ve bölgedeki yerel unsurları harekete geçiriyorlar.Antep Ermenilerinin sürgün edilmesinden sonra da,geride bırakmak zorunda kaldıkları mal,mülk ve bütün servetin el değiştirilmesi ve talan edilmesi sürecinde de en önde yer alıyorlar.Özellikle Ahmed Bey,yerel aktörleri Ermenilerden kalan malların ve mülklerin kendilerinin olacağı garantisi ile bu sürece dahil ediyor.15 bine yakın Ermeni'nin mallarına el koymak amacıyla bir yürütme komitesi bile oluşturuluyor.Bu komiteyi temsilen şehrin ileri gelenlerinden Dabbağ Kimâzâde,Nuribeyoğlu Kadir ve Hacihalilzâde Zeki,Der Zor'a gidiyorlar ve mallarına konmak istedikleri Antep Ermenilerinin gerçekten içinde bulundukları koşulların onların Antep'e geri dönmesini ve hayatta kalmalarını imkânsız kılacağını kendi gözleriyle görüp emin olmak istiyorlar.Der Zor'dan döndükten sonra ise mal paylaşımını hızlandırıyorlar.

-1915'in ardından Antep'e geri dönebilen Ermeniler var mı?

1918 sonu 1919 başı itibariyle sürgünden sağ kurtulabilen Antep Ermenilerinin bölgeye geri döndüklerini görüyoruz.Ancak dönmeyenler de var.Antep'e dönenler arasında Antepli olmayan Ermenilerde de mevcut.Bilhassa Sivas,Kayseri ve Erzurumlu Ermenilerin de Antep'i daha güvenli buldukları için buraya yerleştiklerini görüyoruz.Şimdi Antep ilk önce İngilizler tarafından işgale uğruyor.17 Aralık 1918'de İngiliz kuvvetleri Antep'e geliyor.23 Ocak 1919'da işgal kuvvetlerinin başındaki General McAndrew,Ermenilerin tehciri ve mallarının talan edilmesine aktif olarak katıldıkları ve bu süreçte halkı galeyana getirdikleri gerekçesiyle Antep'te yerel memurlardan Muhasebeci Nesim,Defter-i Hakani Memuru Eyüb Sabri,Evkaf Memuru Hakkı,Antep İttihat ve Terakki Cemiyeti İkinci Reisi Taşçızade Abdullah,Antep Haberleri gazetesi sahiplerinden Kâhyazade Hüseyin Cemil Göğüş,Mennanzade Mustafa,İmamzade Mustafa,İncozade Hasan,Patpatzade M. Bahtiyar ve Urfa'dan gelen Dişikırıkoğlu Hulusi gibi şehrin önde gelen bazı elitlerini tutuklattırıyor.Hattâ yargılanmaları yapılana kadar Mısır'a sürgüne gönderiyor.

-Bu dönemde,Ermenilere mülk iadesi oluyor mu?

Antep'e geri dönen Ermenilere İngilizler eliyle evleri ve mülkleri iade edilmeye başlıyorlar.Zaten bu dönemde,İttihat ve Terakki hükümetinin çıkarmış olduğu Ermenilere ait taşınır ve taşınmaz malların tasfiyesini düzenleyen emval-i metruke kanunları iptal ediliyor ve malların iadesi sürecine ilişkin birtakım hukuki mevzuat da yapılmaya başlanıyor.Buna karşılık,Antep Heyet-i Temsiliye ve İslam Cemiyeti gibi "işgal karşıtı" iki örgüt ortaya çıkıyor.Bu örgütler etrafında şekillenen direniş hareketine üye olan birçok kişi,Ermenilerin sürgün edilmesi sürecine dâhil olmuş ve Ermenilerden kalan birçok gayrimenkul mal ve mülke sahip olmuş Antep'in tanınmış yerel elitleriydi.Fakat İngilizler,bu süreci ağırdan alınca,İngilizlere karşı çok örgütlü ve silahlı bir direnişin olmadığını görüyoruz.Hattâ Anteplilerin İngilizlerin işgalinden memnun oldukları bile söylenebilir.Antepliler için esas işgal Kasım 1919'da başlar,çünkü İngiliz işgal kuvvetlerinin yerini alan Fransız askeri kuvvetlerinin arasında Ermenilerden müteşekkil bir tabur asker vardır.Ermenilerin şehre ayak basmasıyla birlikte Ermeniler ve Müslümanlar arasında gerilim tırmanmaya başlar.Zira işgal güçleri Antepliler için artık Ermenilerdir.Ayrıca İngilizlerin ağırdan aldığı mülklerin iadesi işini Fransız işgal kuvvetleri hızlandırırlar.

-"Kurtuluş Savaşı'nın sembol şehirlerinden biri olan Antep'in bu direnişi esasen Ermenilere karşıdır" diyebilir miyiz?

Ermenilerin şehre gelişiyle,örgütlü bir grup ve bu gruba destek olan yerel eşraf Ermenilerin sürgünü sırasında elde ettikleri mülklerin ve servetin bu şekilde ellerinden gideceğini anlıyor elbette ki.Bu sebeple,Anadolu'da başgösteren Millici kuvvetlere maddi ve lojistik destek vermeye ve Antep'te silahlı ve örgütlü bir direnişe karar veriyorlar.Hâlbuki sözkonusu yerel eşraf,o ana kadar Millici kuvvetlere desteğini esirgiyor ve hattâ İngiliz işgalinden memnun bir tavır sergiliyor.Dolayısıyla resmi tarihyazımının "Antep-Fransız Harbi" olarak anlattığı ve Antep'e "Gazilik" unvanı veren bir kahramanlık destanı olarak sunulan savaşın özü,aslında Antep'ten Ermenilerin artık bir daha dönmesini imkânsız kılmak;Antep'ten Ermeni varlığını ortadan kaldırmak saikiyle verilen bir "mücadele"dir.

-Cumhuriyet kurulduktan sonra Ermeni Soykırımı'na dâhil olan isimlere ne oluyor? 

Antep'te Ermenilerin sürgünü ve imhasına aktif olarak katılan isimlerin birçoğu Antep'in önde gelen yerel eşrafına mensup kişiler zaten.Bu kişilere ilave olarak,Antep'in diğer askeri ve sivil memur/bürokrat kadrosu ve son olarak sivil halk bu eylemlerde fail olarak yer alıyorlar.Yani faillerin çoğunun üst sınıflardan isimler olduğunu söyleyebiliriz.Cumhuriyet'le birlikte de ya bu konumlarını koruyorlar ya da daha da yükseliyorlar.Örneğin daha önce de ismini zikrettiğim Ali Cenani,1915-1921 arası bütün süreçlerde yer alırken,"Milli Mücadele" dönemi başladığında ve Büyük Millet Meclisi kurulduğunda mebus oluyor.Cumhuriyet kurulduktan sonra da Mustafa Kemal'e oldukça yakın biri olarak Meclis'teki yerini koruyor ve 1924'teki hükümetin Ticaret Bakanı oluyor.Hâlbuki biliyoruz ki,kendisi aynı zamanda Malta sürgünlerindendi.Aynı şekilde taltif edilen isimlerden bir diğeri de Mehmet Yasin Sani Kutluğ.Yasin Bey,Antep Ermenilerin sürgünü döneminde konvoyların başındaki kişi.Görevi,Antepli Ermenilerinden müteşekkil sürgün konvoylarını Akçakoyun Tren İstasyonu'na kadar güvenli bir şekilde getirmek.Ancak kendisi,yol boyunca Ermenilerin maruz kaldığı bütün katliam,talan,hırsızlık,cinayet ve tecavüz eylemlerine seyirci kalıyor.Soykırım'da Antep'ten ailesi ile birlikte sürgün edilen ve iki yıllık sürgün hayatını günlüğüne not eden Krikor Boğaryan günlüğünde Yasin Bey'den hassaten bahseder.Onun elindeki kırbacıyla sürgünleri nasıl dövdüğünü;Akçakoyun İstasyonu'ndan tren vagonlarına yerleştirilen Ermenilerin eşyalarını nasıl ele geçirdiğini anlatır.İşte bu Yasin Bey,1921'de Büyük Millet Meclisi'nde Antep mebusu olarak yer almıştır.Yine Cumhuriyet kurulduktan sonra da Meclis'te ilk dönemde Antep Mebusu olarak bulunmuş ve ayrıca el-Cezire İstiklal Mahkemeliği üyeliği de yapmıştır.

-Ermeni mülkleri de bu taltifin parçası olarak kullanıldı mı?

Ermenilerin 1921-1922'de Antep'i tamamen terketmeleriyle birlikte,onlardan kalan evler,tarlalar,arsalar ve diğer gayrimenkul mülkler çok cüzi miktarlarla satılır.Daha doğrusu,Antep'teki Ermenilere ve Fransızlara karşı verilen mücadelede yararlılık gösterenlere,semt kumandanlarına ve harbe iştirak edenlere verilir.Hattâ bu harbe katılıp,savaşan,mücadele eden ve kendini bu anlamda gerçekten "Antepli" olarak gören bazı yerel unsurlar ile harbin başında Antep'i terkeden ve hiçbir yararlılık göstermeyip,Ermeniler ve Fransızlar şehri boşalttıktan sonra gelip Ermenilerden kalan mal ve mülklere konan diğer eşraf arasında çatışmalar ortaya çıkar.Açık bir mal-mülk kavgası yaşanır yani ve neredeyse 1919-1921 arasındaki bütün bir yerel Antep tarihini bu minvalde okumak mümkündür.

-Mülklerin üzerine konulmasına rağmen,bir yandan da meşruiyet arayışı mı devam ediyor?

Bu arayış,devamlı olarak var.İttihat ve Terakki Partisi,Ermenileri şu veya bu nedenlerle bulundukları yerlerden sürmüş;sürerken de "mallarınıza biz bakacağız ve değerlerinin karşılığını yeni yerleşim yerlerinde size teslim edeceğiz" sözünü veriyor.Çıkartılan tüm kanun ve kararnamelerde,malların asıl sahiplerinin Ermeniler olduğu ve devletin sadece onlar adına idare işini üstlendiği tekrar ediyor ve ama sonra da,bu kanun ve kararnameler,Ermenilerin Anadolu'daki varlıklarını ortadan kaldırmak için kullanılıyor.Cumhuriyet döneminde de aynı uygulama devam ediyor.İmzalanan uluslararası antlaşmalarla,Ermenilerin geride kalan malları üzerinde hakkı olduğu tekrar ediliyor;6 Ağustos 1924 itibariyle mallarının başında olacaklara mallarının geri verileceği sözü veriliyor.Sonra da Türkiye'nin etrafı bir kale gibi örülüyor,sınırlar kapatılıyor ve içeriye tek bir Ermeni dahi sokulmuyor.İçeri alınmayan Ermeniler ise "firari ve mütegayyip" ilan ediliyor ve mallarına el koyma sürecine devam ediliyor.Tüm bunlar yapılırken,"Ermenilerin mallar üzerinde hiçbir hakkı yoktur" denmemiş,denememiş.Hem Ermenilerin malları üzerinde hakları olduğu kanunla tekrar edilmiş,hem de aynı kanunlar,malların veya karşılıklarının sahiplerine verilmemesi için kullanılmış.Çünkü hedef,Anadolu'da Ermeni varlığını tümüyle ortadan kaldırmak ve dolayısıyla,sözkonusu olan bir hukuk operasyonu.

-Cumhuriyet rejiminin Soykırımı bu derece sahiplenmesinin sebebi nedir?

Bir önceki sorunun cevabında anlattığım sürecin çok açık bir hırsızlık olduğunu söylemeye gerek var mı?Türkiye'nin 1915 konusunda bu denli gürültü koparmasının altında bu basit gerçek var.Öldürme ve imhadan bağımsız,Ermenilerin mallarının üstüne yattığının,onları kanunsuz olarak "iç ettiğinin" bilincinde olan devlet,gürültü kopartarak gerçekliğin üstünü örtmek istiyor.Çünkü 1915'in nasıl adlandırılacağından bağımsız,ortada ciddi bir ayıbın olduğunun farkında.Gürültüyü azalttığı an,Ermenilere gaspedilmiş mallarını ve/veya karşılıklarını vermek zorunda olduğunun bilincinde.Tüm bunların niçin yaşandığı,bir devletin ve toplumun kendisini niçin böylesi utanılacak bir duruma soktuğunun elbette bir nedeni,bir açıklaması var. Osmanlı ve onu takip eden Cumhuriyet rejimleri,Hristiyanların varlığını kendi geleceği için bir tehdit olarak görmüş ve tüm siyasetini,Hristiyanların Anadolu'daki izlerinin silinmesi üzerine oturtmuş.Hristiyanların yokluğunu,kendisinin varlık şartı olarak görüyor.Talat Paşa'nın,Ermeni varlığının "vücudunu ortadan kaldırmak" sözlerinde en özlü ifadesini bulan bu tutum,tüm bir Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde Ermeni mallarına yönelik izlenen politikanın ana ruhunu bize verir.Ermenilere yönelik çıkartılan tüm kanun ve kararnamelerin özü,onların Anadolu topraklarındaki izlerini silmek ve yeniden vücut bulmalarını engellemeye yönelik.Bu hedefe ulaşabilmek için,Ermenilerin fiziki olarak imha edilmeleri belki gerekliydi ama yeterli değildi.Bu fiziksel imha kadar ve belki ondan daha da önemli olan,hukuk sisteminin kullanılmasıdır.Hukuk,özellikle de Emval-i Metruke Kanunları,Ermenilerin ekonomik varlığını ortadan kaldırmanın,onların izlerinin Anadolu'dan silinmesinin en önemli aracı.Bu anlamda,Cumhuriyet rejiminin,bir halkın varlığını ortadan kaldırmayı amaçlayan hukuk sistemi üzerinde yükseldiğini,bu hukuku içselleştirdiğini söylemek gerekir.

Kürt Cemil Könne:Bir kurtarıcının hikâyesi

-Soykırım sırasında karara direnen bürokratlardan bahsettiniz,fakat onlar,tehcire karşı istifa ediyorlar.Direnen ve Ermenileri kurtaran başka örnekler var mı Antep'te?

Birinci Dünya Savaşı sırasında Birecik'te görev alan Kürt Cemil Könne Bahri isimli bir asker,bu anlamda çok önemli bir rol oynar.Birecik'te ordunun hizmetinde kullanılmak üzere Fırat'ın öbür yakasını geçilmesini sağlayan salların yapımı amacıyla kurulan deniz işletme atölyesinin yöneticisi olarak görev yapar.Könne,Birecik'ten geçen Ermeni sürgünlere elinden gelen yardımı yapar.Ermeni sürgünleri,idare ettiği gemi işletme atölyesinde çalıştırmak üzere işçi,usta olarak kaydettirir.Yüzlerce Antepli Ermeni sürgünü,bu atölyeye işçi ve zanaatkâr olarak alır ve bu sürgünlerin Fırat'ın öbür yakasına geçmesini engeller.Antepli sürgünler,Könne sayesinde aileleri ile birlikte Fırat'ın kıyısında çadırlar kurarak ve Könne'nin idare ettiği bu atölyede çalışarak,sürgün edilmekten ve mutlak bir ölümden kurtulurlar.Ayrıca yoksulluk ve açlık içinde olan Ermeni ailelerine Kızılay ve Kızılhaç'ın sayesinde gıda,kıyafet,giyecek ve ilaç dağıtılmasını sağlar.Aynı zamanda,kaçak Ermeni askerlerine,kölelere,ihtiyarlara,kadınlara ve yetimlere yardım eder.Könne'yi tarihsel olarak ilginç kılan olaylardan birisi de kendisinin Antepli bir papaz olan ve Ağustos 1915'te Antep'ten ailesi ile birlikte sürgün edilip,1916 yazında vefat eden Garabed Gullizian'ın kızı olan Dikranuhi ile olan evliliği.Dikranuhi,Antep'te 1915 Ağustos'unun ilk günü başlayan Ermeni sürgününde annesi ve kızkardeşi ile birlikte önce Cerablus'a (yeni adıyla Karkamış) tehcir edilir.Kızkardeşi sürgün sırasındaki insanlık-dışı uygulamalara dayanamayarak burada vefat eder.Kızkardeşinin ölümünden sonra annesi ile yalnız başına kalan Dikranuhi,sürgün sırasında tanıştığı Cemil Könne ile evlenir.Cemil Könne,o sırada Osmanlı Ordusu'nda Mülazım-ı evvel [Üsteğmen] rütbesinde görev yapmaktadır.Dikranuhi Gullizian ile Cemil Könne'nin evliliğinden ikisi kız ikisi erkek olmak üzere dört çocukları dünyaya gelir.Birinci Cihan Harbi bittikten sonra,kocası ile birlikte kendi rızasıyla ve inancını hiçbir biçimde değiştirmeden Halep'e yerleşir ve geç yaşına kadar orada yaşar...

*Ümit Kurt,"Antep'e 'Gazilik' unvanı veren savaş,Ermenilerin geri dönmesini imkânsız kılmanın 'mücadelesi'ydi",Röportaj:Emre Can Dağlıoğlu,Agos,13 Şubat 2015.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/10592/antepe-gazilik-unvani-veren-savas-ermenilerin-geri-donmesini-imknsiz-kilmanin-mucadelesiydi

"No moz karışayamoz a la eços del hükümet"/Ivo Molinas*

İstanbul'da yayımlanan haftalık Şalom'un Genel Yayın Yönetmeni Ivo Molinas,Yahudilere yönelik medyadaki nefret söyleminden ve düşmanlıktan dem vuruyor ve Türkiye Musevi cemaatinde belki de mecburen yerleşmiş,başlıkta da gördüğünüz,az bilinen bir deyimi hatırlatıyor:"Şimdi bizde Türkçe kelimelerin de karıştığı Ladino bir deyiş vardır:'No moz karışayamoz a la eços del hükümet.'"

"'Hükümetin işlerine biz karışmayız' anlamına geliyor bu söz.Biz burada iyi yaşamak için,hükümetle sıkıntıya girmemeliyiz.Hep iyi vatandaş olacağız." Şalom’un Nişantaşı’ndaki,şartlar gereği yüksek korumalı ofisinde biraraya gelerek,Türkiye'deki Yahudi düşmanlığından hükümetin azınlık politikalarına,İsrail ve bakanların dilinden düşürmediği Amerika'daki İsrail lobisinden 1915 Ermeni Soykırımı'na pek çok konuda,gerçekten samimi bir söyleşi yaptık. 

-27 Ocak'ta Ankara'da yapılan Holokost anmasıyla başlayalım.Holokost,ilk defa Ankara'da anıldı,ne düşünüyorsunuz?

Her sene,tarihin bu en büyük soykırımı için,27 Ocak'ta Holokost anması yapılıyor.Esasında Yahudiler,dini geleneklerine göre -İbrani takvimi değiştiği için-  aşağı-yukarı her sene Nisan ayına denk gelen bir günde dini anma töreni yaparlar.Diasporada ve İsrail'de olduğu gibi,burada da ayin yapıyoruz.27 Ocak'ta yapılan ve daha seküler diyebileceğimiz bu anma,Türkiye'de 2011'den beri yapılıyor.Bu,Türkiye adına çok olumlu bir şey...Bildiğim kadarıyla,Holokost kurbanlarını anan tek Müslüman ülke Türkiye;bu anlamda çok ümit verici.Bu sene ilk defa Ankara'da,üst düzey bir temsilcinin,TBMM Başkanı Cemil Çiçek'in katılımıyla,kalabalık bir toplulukla beraber yapıldı.Türkiye Musevi Cemaati için oldukça teselli edici bir girişimdi,bu açıdan çok memnunuz.Türkiye gibi "zor" bir siyasi iklim içinde olan,Yahudi karşıtlığının her geçen gün arttığı bir ülkede,böyle bir anmanın apılması çok anlamlı...

-Zaman zaman bu tür önemli adımlar atılmasına rağmen,devlet veya hükümet kanadında azınlıklara karşı nefret söylemi devam ediyor.Bunu neye bağlıyorsunuz? 

Türkiye'de bir kuşak var,bilinç-dışı olarak bu nefret söylemini içselleştirmiş durumdalar.Bazıları için Müslüman olmayanlar,potansiyel bir düşman.Bu durum,sadece dindar kesimde görülmüyor tabii ki,milliyetçi kesimde de var.Dindar kesimde,daha çok Musevilere yönelik bir nefret söyleminin içselleştiğini görüyoruz.Bu,aldıkları eğitimden,bulundukları sosyal ortamdan kaynaklanan birtakım önyargıların zaman içinde tam anlamıyla içselleştirilmesiyle oluşuyor.Yahudi karşıtı davranışlar,bu çevrede ırkçılık ya da nefret söylemi olarak dahi görülmüyor,tamamıyla normalleşmiş durumda.Ancak,bir gün birisi nefret söylemi yasası var,biz de bunun icraatına geçiyoruz dediğinde,bu konuda bir ilerleme ve bilinçlenme görebiliriz.Hükümet katından gelen Yahudi karşıtı nefret söyleminin de,bilinçli yapılmadığını düşünüyorum.Ama bir yandan Holokost anması yapılırken,diğer yandan böyle bir nefret söylemine maruz kalınmasının mantıklı bir izahı olamaz.Bu önyargıların eğitimle ve hukukun işlerlik kazanmasıyla yıkılabileceğine inanıyorum.

-Eğitim demişken,Musevi cemaatinin eğitim kurumlarında durum nasıl?

Bizim bir tek okulumuz var:Ulus Musevi Lisesi.Oraya herhangi birisi ilk defa girdiğinde,çok şaşırıyor.Çünkü âdeta bir kaleden daha güçlü bir şekilde korunuyor.Demir kapılar art arda geliyor.İnanılmaz güvenlik önlemleri var.Bir eğitim kurumuna bu şekilde girilmesi,tabii ki son derece üzücü bir olay.Bunu belirttikten sonra,özellikle AK Parti hükümeti döneminde bizim okullara her anlamda doğru ve yardımcı olacak bir bakış açısıyla yaklaşıldı.Bizim cemaat de öyle herkesin düşündüğü gibi zengin bir cemaat değil artık,ne cemaatin yönetimi,ne de cemaati oluşturan bireyler zengin.Eskisi gibi değil artık.Hızla orta sınıfın altına doğru giden bir profil sözkonusu.Dolayısıyla,okul ücretlerini karşılamakta da zorlanıyorlar.Hükümetin yaptığı son düzenlemeyle,azınlık okullarına destek de yapılmaya başlandı.Bu,Cumhuriyet tarihinde ilk defa olan bir şey...Bizim öğrencilerimiz de bu destekten yararlanıyor.Ama buradaki çelişkiyi,bir kez dile getirmekte fayda var.Hoşgörülen ve hiçbir şekilde bir hukuki yaptırım uygulanmayan bir anti-Semitizm var,diğer yandan da azınlık okullarına destek veriliyor,vakıf mallarının iadesi süreci bir şekilde devam ediyor,kilise açılıyor,sinagog restore ediliyor.Anlaşılacağı üzere Türkiye,azınlıklara bakış açısında bir geçiş süreci yaşıyor.Bu geçiş sürecinin bedeli ne olacak,tabii onu bekleyip göreceğiz.

-Türkiye'deki Musevi toplumunun ekonomik durumunun kötüleşmeye başladığını söylediniz.Bunu biraz açabilir misiniz?

Türkiye Musevilerinin çok geleneksel bazı meslekleri vardır.Tekstil dışında bu meslek dalları zaten yok olma tehlikesinde,ekonomik anlamda küçülmeye gidiyor.Tekstilde de,büyük oyuncuların olduğu bir düzende küçük oyuncuların yeri maalesef olamıyor.Bunun sebebi artık kapitalizm mi,yoksa başka şey mi bilemiyorum.Tekelleşme sürecinde,altta kalan taraflardan olduk ne yazık ki.Bir diğer noktaysa,Musevilerde genelde kendi işine sahip olma düşüncesi vardır.Profesyonel yöneticilik,hiçbir zaman çok rağbet görmedi.Bu zorunlu gelişmelerden sonra,gençlerin kariyer tercihleri de dönüşüm geçiriyor.Gençlerimiz artık kendi işini kurmak ya da babadan kalanı devam ettirmek yerine,piyasaya yönetici olarak girmeyi tercih ediyor.Bu tekelleşme ortamında,nüfus ve sermaye olanakları açısından gerilerken direnebilmemiz çok zordu.

-Pek çok iş alanında iktidara yakın sermayenin söz sahibi olduğunu görüyoruz.Bu da sizi etkilemiş olabilir mi?

Bunlar mutlaka oluyordur,ama bu sadece Musevileri ilgilendiren bir durum değil.İktidara yakın olan kesimle,iktidara yakın olmayan kesim ayrımı,Türkiye'de genel bir sorun.Türkiye'deki Musevi toplumunun özel bir sorunu değil.Bunun dışında tabii ki duyduğum,Gazze olayları döneminde abartılmış veya doğru olmayan haberlerle İsrail karşıtlığının yoğunlaştığı dönemlerde,"Ben Yahudilerle çalışmak istemiyorum" diyenler tekrar su yüzüne çıkıyor.Ama bence bunlar genele baktığımızda marjinal kalıyor.Böyle dönemler yaşanabiliyor.Mesela,Mavi Marmara olaylarının yaşandığı günlerde İsrail mallarını boykot çağrısına,Türkiye'deki Musevilerin sahip olduğu -zaten üç-beş tane olan- şirketler de dahil edilmişti.Şimdi ne alakası var Vakko'nun İsrail'in siyasetiyle?Bu anti-Semitizm'in en tipik göstergesi.

-Musevi cemaati,Türkiye'nin önemli meselelerine nasıl bakıyor?

Türkiye'de Musevi cemaatinin asıl dili "Ladino",ancak "vatandaş Türkçe konuş" denince,bizimkiler hemen asker gibi,çocuklarına Türkçe isimler koymuş,sokakta vapurda Türkçe konuşmuş.Hâlbuki Ermeniler ve Rumlar,bu emre pek uymadı,hâlâ kendi kültürlerini ve dillerini koruyorlar.Biz Ladino'yu öldürdük.Ben anlıyorum,fakat konuşmuyorum.Benim çocuklarım da anlıyor gibi,ama hiç konuşmuyorlar.Şimdi bizde Türkçe kelimelerin de karıştığı Ladino bir deyiş vardır:"No moz karışayamoz a la eços del hükümet." "Hükümetin işlerine biz karışmayız" anlamına geliyor.Biz normal bir hayat sürmek istiyoruz.Çocuklarımıza en iyi eğitimi vermek,zengin olmak istiyoruz.Yahudiler,eğitime en çok önem veren toplumdur.Eğitime çok önem verdiğinde,diğerlerinden ayrışıyorsun.Ticaret,sanayi gibi her türlü parasal konularda üstlere fırlıyorsun.Amaç daha iyi yaşamak...Yahudiler,şarap içtiğinde "Hayata" derler.İyi yaşamak içindir.Türklerse "Şerefe" derler.Gurur,şeref çok önemli...Kültürel mirastan bahsediyoruz,iyi hayat için her türlü mücadeleyi vereceksin.Biz burada iyi yaşamak için hükümetle sıkıntıya girmemeliyiz.Hep iyi vatandaş olacağız."Vatandaş Türkçe konuş",hemen Türkçe konuşmaya başlamışız.Neye mal olmuş,dilimize mal olmuş.Yahudiler,vergisini zamanında öder,herhangi bir siyasi konuda yorumda bulunmazlar.İsrail konusunda üzülür,ama hiçbir şey konuşmazlar.Aynı,hükümetin işlerine biz karışmayız mantığıyla.Ne Ergenekon,ne Kürt meselesi,çözüm süreci...Bireysel olarak eskiye oranla daha iyi tabii.Şalom'la Agos arasındaki farka baktığınızda da,Şalom'un daha yapıcı bir dil kullandığını görürsünüz.Agos daha cesurdur,karşı çıkan gazetedir.Şalom,son birkaç yılda biraz değişmesine rağmen,yapıcı bir dil kullanır.Amaç,her zaman iyi geçinmek...Dolayısıyla,bizim toplumdan herhangi bir görüş alamazsınız;en fazla,hükümetle ilgili iyi temennilerde bulunabilirsiniz.

"Yeri geldi mi İsrail'i biz de eleştiriyoruz"

-Türkiye'deki Musevi cemaatinin Amerika'daki Yahudi toplumu ve İsrail'le ilişkileri nasıl? 

Bu konuda Türkiye'deki Musevi cemaatine gerektiğinden çok daha fazla önem atfediliyor.İyi niyetli Müslüman bir arkadaşım bana,"Söyle şu Netanyahu'ya da savaşı durdursun,adam öldürmesin" derdi.Yok öyle bir şey.Nasıl olabilir?Bizim,Netanyahu'ya bir telefonla ulaşma gücümüz olabilir mi?

-Türkiye'deki Musevi cemaati başkanı İsrail'de kimlerle görüşebilir,nasıl bir iletişim kanalı vardır?

Onlar Türkiye'ye ziyarete geldiğinde,ki artık malum nedenlerden dolayı bu olmuyor,bizi de ziyaret ederler.Türkiye'deki gelişmeler hakkında fikrimizi alırlar.Bizler de oraya gittiğimizde,bireysel olarak yine onlarla görüşürüz.Arkadaşlıktır bunlar.Yoksa,kurumsal bir ilişki sözkonusu değil.Olmaz zaten.Öyle bir misyonumuz yok.İsrail'le ilgili herhangi bir resmi iletişim kanalımız yok.

-Türkiye'de,Amerika'daki Ermeni toplumuna ilişkin "şeytan diaspora" benzetmesi var.Oradaki Ermeni diasporasının içinde çok çeşitli görüşler bulunmasına rağmen,Türkiye'de sanki tek vücut bir Ermeni diasporası olduğu fikri sabit.Hâlbuki durum böyle değil,aksine parçalı bir yapı olduğunu söyleyebiliriz.Peki,Amerika'daki Yahudi diasporasının bu açıdan durumu nasıl?

Orada da farklı görüşler tabii ki var.Netenyahu'ya karşı,İsrail'in sol ve liberal kesimini temsil edenler var.Hattâ bu sol ve liberal kurumlar,Obama yönetimi tarafından da desteklenir.Amerika'daki Yahudi toplumu içinde böyle bir mücadele var,ama bu sol ve liberal görüşler nispeten "yeni" oldukları için,şu anda o kadar da seslerini yükseltemiyorlar.Obama'nın mevcut İsrail yönetimine çok sempatiyle bakmadığından hareketle,bu tür muhalif Amerikalı Yahudi sivil toplum kuruluşlarına yardım eder diye bakıyoruz.Ama bu da yeni bir gelişme.Beş sene önce yoktu böyle bir şey.Amerika'daki Yahudiler,tek sesti.Artık yeni yeni farklı kesimlerin oluşturduğu sivil toplum kuruluşlarını görüyoruz ve hem Amerika Yahudi toplumu,hem kendi iç meselelerinde,hem de İsrail'in yerleşimleri konusunda son derece önemli bir iç tartışma ortamı yaşıyor.Obama'ya da bakarsanız,yerleşim birimlerinden dolayı neredeyse Netanyahu'yla konuşamaz duruma geldi.Aynı şekilde,kimi muhalif Yahudi sivil toplum kuruluşları da yerleşim birimleri konusunda,diğer geleneksel sivil toplum kuruluşlarıyla tartışma hâlinde.Çünkü İsrail'in Batı Şeria'daki yerleşim politikaları,barışın en büyük engeli olarak algılanıyor.

"1915'e soykırım dersek,Holokost'a ne diyeceğiz?"

-Amerika'daki İsrail lobisinin ve Yahudi sivil toplum kuruluşlarının,İsrail-Türkiye ilişkilerinin seyrine göre Amerika'daki Ermeni lobisi ve Ermeni sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği yaptığı söylenir.Bu görüşler ne kadar geçerli?

Çok açık ve net söyleyeyim.Türkiye-İsrail karşıtlığının bu kadar yükselmiş olmasına rağmen...Bakın,Münih Güvenlik Toplantısı'nda,Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu,sırf İsrail Dışişleri Bakanı katılıyor diye toplantıyı terketti.Filistinli ve Katarlı bakanların katıldığını belirteyim.Filistinli bakan kim?İsrail'in düşmanı...İsrail'in savaş hâlinde olduğu hükümetin bakanı katılıyor,Türkiye katılmıyor.Bu kadar İsrail karşıtlığının ayyuka çıktığı bir dönemde bile,Amerika'daki İsrail lobisi ve Yahudi sivil toplum kuruluşları,1915 konusundaki tavırlarında bir değişiklik göstermiyor.İnandıkları doğruyla devam ediyorlar.Ne kadar böyle devam eder bilmiyorum.Değişik sesler de çıkmaya başladı.Olaya "rövanşist" bakan çevrelerde,"Madem öyle,ben de Ermeni Soykırımı'nı tanımak için neler yapacağım" diyenler oluyor.Ermeni Soykırımı,İsrail Parlamentosu'nda da,aşırı sol kesimin girişimiyle bir oturumda tartışıldı.Netanyahu'nun girişimiyle oylamaya geçilmeden,oturum kapandı.Ama bu da yeniydi.Ermeni Soykırımı,İsrail için hiç tartışma konusu olmamıştı.İsrail'deki muhafazakâr kesim,diplomatik düşünüp "Aman Türkiye'yi üzmeyelim.Amerika 'Büyük Felaket' diyor,biz de o yönde konuşalım" diye düşünüyor.Ama tabii ki,yavaş yavaş aykırı sesler de çıkmaya başladı.Amerika'daki Yahudi sivil toplum kuruluşlarında da böyle farklı sesler var,ama genel anlamda Ermeni Soykırımı konusunda bir politika değişikliği yok.

-1915 olaylarının Yahudi toplumunda "soykırım" olarak adlandırılmamasının,Holokost'un "biricik soykırım" olarak görülmesiyle ilgili olduğunu düşünenler de var.Siz nasıl değerlendiriyorsunuz,bu görüş ne kadar kuvvetli?

Ben bu konuda hep çelişki içinde oldum.Hiçbir zaman karar veremedim.Holokost'a bakıldığında,başından beri planlı,her türlü teknik detayı düşünülmüş,personel planlaması yapılmış bir soykırımla karşılaşıyoruz.Tek amaç,Yahudilerin bu dünyadan silinmesi...1915'te Anadolu'da yaşanan olaylara bakıldığında,böyle bir nihai amaç görmüyoruz.Neydi amaç?Ermenilerin oradan sürülmesi.Sonra bir katliama dönüştü.Ama bakıyorsunuz,İstanbul,Ankara,İzmir veya Bursa'da Ermenilere dokunulmamış.Holokost,bu açıdan hakikaten bir ve tek,eşi yok.Benzemez bir olay olduğu için,1915 bir soykırım olarak nitelendirilse bile,soykırım kelimesinin kullanılması sanki Holokost gibi büyük bir soykırımın anlamını hafifletebilir.Bir bilinçaltı mücadelesi...Ben,tüm samimiyetimle söylüyorum size,soykırım demekle rahatlayacaksak,soykırım diyelim,ama bir dil problemi var burada.Keşke soykırımın bir alt kategorisi,böyle bir terminoloji yaratılabilseydi.Dilin çözemediği bir problem.Biz bir ve tek büyük soykırım olarak Holokost'u görürüz.1915'teki her şeyi topladığınızda,bu bir soykırımdır.Ama ben yine de,1915 olayları için soykırım kelimesini kullanmaktan imtina ediyorum.Çünkü 1915'e soykırım dersek,Holokost'a ne diyeceğiz?

"Altıyüz yıl önceki İspanyolcayı yaşattık,gelmiş bana sınav yapıyor"

-İspanya'nın Sefarad Yahudilerine vatandaşlık vereceği konuşuluyordu,bu konuda son durum nedir?

Bunun on yıllık bir hikâyesi var.Bazı avukatlar,İspanya'nın iç hukukunda bir açık yakaladı ve bu açıkla,İspanya dışında yaşayan İspanya kökenlilerin,ki zaten bunlar yüzde yüz Yahudilerdir,tekrar İspanya vatandaşı olabilme ihtimali ortaya çıktı.Başvuran bazı Türkiyeli Museviler,İspanyol vatandaşlığı kazandı.Sonra,İspanya hükümeti,olumlu anlamda bunun üzerine giderek yeni bir yasa çıkartmaya çalışıyor.Sefaradlığını ispat eden ve İspanyol diline vâkıf olduğuna dair bir belge getiren kişi,otomatik olarak İspanyol vatandaşı olacak.Bu müthiş bir şey...Ama eskiden İspanyol diline vâkıf olma koşulu yoktu.Beni kovmuşsun oradan,çulsuz göndermişsin,ondan sonra ben senin dilini,kültürünü yaşatmışım,sen hâlâ beni sınava sokacaksın.Bu yasa,meclisten geçmiş,kralın onayına kaldı.Birkaç ay içinde çıkacak.Türkiye'den önemli sayıda Musevi,İspanya'ya yerleşmek için değil,en azından vatandaşlık almak için başvuracak.Bizimkiler olaya faydacı bakıp,"vizeden kurtulacağız" diyorlar.Biz onların altıyüz yıl evvelki dillerini yaşattık.Bir İspanyol arkadaşımla konuştuğumda,bir kelimeyi soruyorum,bilmiyor;iki gün sonra gelip,"bu Don Quijote zamanından kalma İspanyolca" diyor.İspanyolcanın evrimleşmeden önceki hâli...Bizden şimdi bunun hesabını soruyorlar.Belki ben,sırf bu yüzden başvuru yapmayacağım!..

*Ivo Molinas,"No moz karışayamoz a la eços del hükümet",Röportaj:Fatih Gökhan Diler,Agos,12 Şubat 2015.

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/10577/no-moz-karisayamoz-a-la-ecos-del-hukumet

Saray soytarısı/Prof.Dr.Taner Akçam*

Türk Dil Kurumu sözlüğünde,"saray soytarısı"nın anlamı üzerine bir şeyler ararken,Turan Oflazoğlu'na ait,"Çirkin bir oyun bu.Soytarıların zaferinden tehlikeli sonuçlar çıkarıyorsunuz," sözüne rastladım.

Arasam Doğu Perinçek'in,Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nde (AİHM) savunması üzerine söylenenleri bundan daha iyi özetleyecek başka bir cümle bulamazdım.

Neresinden başlasam ki?

İsterseniz Perinçek'in şu sözlerinden başlayalım.Dinlemeye aşağı-yukarı "1:54:45"ten başlayın.

http://www.echr.coe.int/Pages/home.aspx?p=hearings&w=2751008_28012015&language=lang&c=&py=2015

Perinçek,konuşmasında aklı sıra daha önceki konuşmalarda dile getirilmiş büyük bir yanlışı mahkeme kayıtlarına geçiriyor;ve böbürlenerek şu bilgileri veriyor:

"Sn. Başkan,Sn. üyeler,önce bir bilgi yanlışı,Talat Paşa hiçbir şekilde Türkiye'deki mahkemeler tarafından Ermeni Kırımı nedeniyle mahkûm edilmemiştir.Böyle bir mahkûmiyeti yoktur.Galip İngiliz devletinin soruşturmasının sonucunda da Ermeni meselesiyle ilgili olarak hakkında hiçbir suçlayıcı kanıt bulunmadığı için dosyası kapatılmıştır.Talat Paşa bir hürriyet kahramanı;yani bu davanın konusuyla doğrudan ilgili...1908 Hürriyet Devrimi'nin lideridir."

Yanlış okumadınız,Perinçek Talat Paşa'nın,Ermeni Kırımı nedeniyle,bir Türk mahkemesi tarafından hiçbir biçimde mahkûm edilmediğini söylüyor ve bunu kayda geçiriyor.Yine Perinçek'e göre,Talat Paşa hakkında İngilizler soruşturma açmışmış ve ama aleyhinde delil bulamadıkları için dosyayı kapatmışlarmış!

Ve ona göre,bu mesele davanın özü ile doğrudan ilgili imiş!

Aslında,Perinçek'in AİHM'nde görülmekte olan davasının özü ve özeti budur.

Bir kendini bilmezin demagoji ve palavralarını Ermenilere yönelik kin ve nefret söylemi olarak,Türkiye ve Avrupa'nın gündemine getirmesi...Tüm mesele bundan ibarettir.

Türkiye'de ise bu dava ve bu dava vesilesi ile söylenenler bir zafer gibi sunuluyor ve bundan tehlikeli sonuçlar çıkartılıyor.

Sözü edilen zafer,ancak ve ancak Perinçek'in yukarıdaki cümleleri kadar gerçek!

Önce Perinçek'in,mahkemenin özüyle doğrudan ilgili olduğunu söylediği demagojik cahilliğini düzeltelim.

Talat Paşa,İstanbul'da 8 Mart 1919 tarihli özel bir kararname ile [yeniden] kurulan Bir Numaralı Askeri Mahkeme'de yargılanmış ve gıyabında idam cezasına çarptırılmıştır.

27 Nisan 1919 tarihli ilk duruşmada okunan iddianamenin tam metnini,5 Mayıs 1919 tarih ve 3540 sayılı Takvim-i Vekayi'de,dönemin Resmi Gazete'sinde okuyabilirsiniz.

İddianamede,Talat ve yakalanamayan diğer İttihat ve Terakki yöneticilerinin gıyaplarında yargılanacağı söylenir.İşledikleri suç Ermeni Kıtalı [Katliamı] gibi "alçakça cinayetlerden" sorumlu olmaktır.Ceza Kanunu'nun 45. Maddesi'nin Birinci Fıkrası'na uygun olarak idamla cezalandırılmaları istenir.

4 Mayıs 1919 tarihinde,Talat'ın dosyası diğer yakalanmayan kişiler ile birlikte davadan ayrılır ve ayrı bir dava açılır.

Talat hakkındaki karar 5 Temmuz 1919 tarihinde verilir ve 22 Temmuz 1919 tarih 3604 numaralı Resmi Gazete'de yayımlanır.

Talat,Enver ve Cemal başta olmak üzere İttihatçı yöneticiler Ermeni Kıtalı'ndan sorumlu bulunarak idam cezasına çarptırılırlar.(Ayrıntılı bilgi için bkz. Vahakn N. Dadrian&Taner Akçam,Tehcir ve Taktil:Divan-ı Harb-i Örfi Zabıtları:İttihat ve Terakki'nin Yargılanması,1919-1922,İstanbul:İstanbul Bilgi Üniversitesi,2008.)

Perinçek'in,İngilizlerin Talat Paşa hakkında soruşturma açtıkları ve sonra delil yetersizliğinden davadan vazgeçtikleri bilgisi de bir başka palavradır.

Böyle bir soruşturma yoktur.Perinçek muhtemel Malta Adası'nda tutulan 141 kişi hakkındaki soruşturmayı kastediyor ama bu da ayrı konu...

Özetle,Perinçek,Türk mahkemelerince idama mahkûm edilen bir katili sadece övmekle kalmamış,bu katilin adına kurduğu bir örgütle (Talat Paşa Komitesi),Ermenilere yönelik kin ve nefret yayarak,Türkiye'de Hrant Dink dahil başka cinayetlerin işlenmesine zemin hazırlamıştır.

İsviçre'de yargılanan budur.

AİHM'nin,1915'in soykırım sayılıp sayılmayacağı üzerine karar vereceği iddiası ise,başta Perinçek olmak üzere,devlet erkânının yaydığı bir başka palavradır.

Bunun üzerinde ise ayrıca duralım.

Perinçek'i cami avlusundan almışlar!

Benim zamanımda hapiste çok sık kullanılan bir deyiş vardı;"Cami avlusundan alınmak".

Her hapse düşen,hiçbir suç işlemediğini,masum olduğunu söylerdi (hâlâ da öyledir herhâlde).Mahkûmlar,biraz da bu durumla alay etmek için her yeni gelene,"biliyoruz seni de cami avlusundan aldılar ama sen gene de neyle suçlandığını bir anlat",derlerdi.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) önünde savunma yapan Perinçek'i,hele asıl Fransız avukatını dinlerken,bir acıdım,bir acıdım ki sormayın gitsin.Neredeyse ağlayacaktım.Kanaatimi söyleyeyim;Perinçek'i cami avlusundan almışlar.Adam masum!

Hayden White adını hiç duydunuz mu bilmem,tanınmış bir edebiyat eleştirisi tarihçisidir.Tarih ve hakikat üzerine söyledikleri,soykırım ile uğraşan tarihçileri çok kızdırır.

"Tarih yazımının hakikat ile alakası yoktur,hakikat diye adlandırdığınız şey aslında bir edebiyattır.Farklı tarih yazımları arasındaki tek fark,bunların aşk hikâyesi,komedi,trajedi veya hiciv biçiminde yazılıp yazılmadıklarıdır", meyanında şeyler söyler.

White'a ben de çok kızardım ama AİHM davasını izledikten sonra adama hak vermeye başladım.

AİHM davası ile ilgili hakikat dediğiniz şey,iki saati aşkın süren bu gösteriyi komedi mi trajedi mi olarak yazmak istediğinizle ilgilidir.

Ben bir komedi olarak yazmak taraftarıyım.Gözümün önüne Perinçek ve avukatı ile onun arkasına beşi bir yerde altın gibi dizilmiş Deniz Baykal'ı,Egemen Bağış'ı ile devlet erkânını getirince,aklıma komediden başka bir yazım türü gelmiyor.

Perinçek ve özellikle de avukatı nasıl savunma yaptı biliyor musunuz?

Perinçek,1915'te cinayetler işlendiğini kabul ediyormuş!Bu cinayetleri kınıyormuş!Cinayetleri kabul eden ve kınayan Perinçek bir tek 1915'e hukuken soykırım denemeyeceği kanaatindeymiş!

Zaten Ermenileri de çok seviyormuş!

Yanlış duymadınız.

Perinçek'in,tek ama tek meselesi,soykırım kelimesinin 1915 cinayetlerini tanımlamak için,hukuken uygun olmadığı imiş.İşlenen cinayetleri kınayan birisinin,"hukuken buna soykırım dememek lazım",dediği için cezalandırılması ise olacak şey değilmiş!

Hani Perinçek'i tanımasanız,yaptıklarını bilmeseniz zannedersiniz ki olay şu:Zürih'te bir üniversitede bir profesör konferans veriyormuş;konuşmasının bir yerinde,"arkadaşlar,her ne kadar 1915'te cinayetler işlendi ise de hukuken buna soykırım dememek lazım" demiş;"vay sen misin bunu diyen",diye polis gelmiş ve fukara adamı zorla mahkemeye çıkarmış ve cezalandırmış.

Sanki dava Perinçek'e karşı değil de,1915 cinayetlerini lanetleyen ve ama "buna soykırım demeye aklım yatmıyor" diyen bizim liberal arkadaşlarımızdan birisinin aleyhine açılmış.

İnanın,eğer Perinçek ve özellikle de avukatının savunmasını dinleseydiniz,"bu Avrupalılar çıldırmış mı,bizim liberal arkadaşımızı niye yargılıyorlar",derdiniz.

Davayı,komedi olarak yazmayı gerektirecek ikinci bir neden daha var:

Perinçek ve devlet erkânı AİHM davasının esasının,1915'e soykırım denip denmeyeceği ile ilgili olduğunu söylüyorlar.

Yapılan propagandaya göre,Perinçek,İsviçre'de 1915'e hukuken soykırım değildir,demiş;İsviçre de sen bunu nasıl dersin diye Perinçek'i cezalandırmış;AİHM de Perinçek'e hak vermiş ve demiş ki,1915 soykırım değildir,onun için Perinçek hakkında verilen ceza yanlışmış.

Bu nedenle,bizimkiler,"AİHM,Türk tezini destekledi,1915 soykırım değildir dedi",diye zil takıp oynuyor.

Oysa tüm dava boyunca,başta Doğu Perinçek'in avukatı olmak üzere İsviçre ve davaya taraf olan Türkiye ve Ermenistan hükümetleri,1915'e soykırım denip denmeyeceğinin bu mahkemenin konusu ve görevi olmadığını söylediler.Mahkemeden bu konuda bir karar vermesini beklemenin,Mahkemeye saygısızlık olduğunun altını çizdiler.

Taraflar arasında bu konuda en küçük bir anlaşmazlık yoktu ve hepsi bu konuda hemfikirdiler.

Peki,konu 1915'e ne deneceği ile alakalı değilse,yargılama neyin nesiydi?

Niye Türkiye'de sanki dava buymuş gibi gürültü kopartılıyordu?

Hani sanki,"bizim millet enayidir,ne satarsan yer,salla sallayabildiğin kadar",durumu var.

Dedim ya,davayı komedi olarak yazmak dışında bir şansınız yok!

Bir trajedi olarak Perinçek davası

Perinçek ve Türk hükümetinin AİHM'ndeki Perinçek davasını Türkiye'de pazarlayış tarzları ile Mahkeme'de izledikleri savunma stratejisi arasında büyük bir uçurum var.

Bu uçurumdan hareketle,AİHM davasını bir komedi olarak yazmıştım.

Oysa aynı dava,benim gibi Hrant'ın öldürülmesiyle sarsılmış insanlar için bir trajedi olarak yazılmalıdır.

Perinçek,Ermenilere yönelik ırkçı kin ve nefret yaymak amacıyla kurulan ve bu doğrultuda faaliyetlerde bulunan Talat Paşa Komitesi'nin kurucusudur.

Komite,Veli Küçük ve Kemal Kerinçsiz'lerle beraber,sadece ırkçı ve nefret söylemini yaymakla kalmadı,Hrant Dink cinayetine yol açan siyasi faaliyetler yürüttü.

Başta Boğazlayan Kaymakamı Kemal olmak üzere,Ermeni Soykırımı'nın katillerine sahip çıktı.

Bu komitenin üyelerinin büyük kısmı Ergenekon davasından yargılandı ve ceza aldı.Davada,Talat Paşa Komitesi'nin,insanlar arasında kin ve nefret yaymakta olduğu kayda geçti ve bu faaliyetler ile Hrant Dink cinayeti arasındaki bağa dikkat çekildi.

Perinçek'in,AİHM önünde yargılanma nedeni,Talat Paşa Komitesi'nin,Ermenilere karşı kin ve nefreti örgütleyen faaliyetlerini Türkiye ile sınırlı tutmakla yetinmeyip,Avrupa'ya taşımış olmasıdır.

2005'te Perinçek ile birlikte İsviçre'ye gidenlerin çoğu,Talat Paşa Komitesi üyeleridir.Ergenekon davasından ceza almışlardır.

"Savunma mevzilerini Avrupa başkentlerinde kurduk";"Batı'nın saldırılarını,Batı başkentlerinden taarruzla karşılama planını uygulamaya başladık.Avrupa'daki beş milyon yurttaşımızı seferber etmek için harekete geçtik.İlk taarruzumuz,çok başarılı oldu" ifadeleri Doğu Perinçek'e aittir.

"Bu daha başlangıç yeni zaferler yolda" diyen de Perinçek.

Ortada Ermeni düşmanlığını körükleyen,kin ve nefret saçan bir kampanya ve eylemler dizisi var.

Sözkonusu olan,Türkiye'de başlamış bir kampanyanın Avrupa'ya taşınmasıdır.

Şimdi kalkıp AİHM önünde,sanki Zürih'te konferans veren bir profesör edasıyla,"1915'te cinayetler işlendi ama ben buna hukuken soykırım demiyorum",diye savunma yapmak ikiyüzlülüktür.

Yargılamanın,1915'i soykırım olarak adlandırıp adlandırmamakla ilgili olduğunu ileri sürmek,insanları kandırmaya yönelik kötü bir demagojidir.

AİHM'nde görülmekte olan davada sözkonusu olan:

a)1915 soykırım mıdır,değil midir,tartışması değildir ve zaten Perinçek İsviçre'de "1915 soykırım değildir",dediği için ceza almamıştır.

b)AİHM,"1915 soykırım değildir",diye bir karar da almış değildir.

AİHM gerekçeli kararında,davanın 1915'in nasıl adlandırılacağı ile alakalı olmadığını (bakınız gerekçeli karar 111. paragraf) ve bu konuda karar vermenin kendi işi olmadığını özel olarak belirtmiştir.

Zaten başta Perinçek'in avukatı olmak üzere davaya taraf olan tüm kesimler,Mahkeme'den 1915 hakkında bir karar almasını beklemediklerini,bunun Mahkeme'ye bir saygısızlık olacağını belirtmişlerdir.

Peki,"1915 soykırım mı değil mi" tartışması Mahkeme'nin konusu değilse ve Perinçek de bundan dolayı ceza almamışsa,AİHM'nde görülen Perinçek davasının konusu nedir?

Dava iki merkezi soru etrafındadır:

a)Perinçek,İsviçre konuşmasında Ermenilere yönelik kin ve nefret suçu işlemiş midir?

b)Perinçek'in söyledikleri kin ve nefret suçu kapsamında telakki edilse bile,İsviçre'de Perinçek gibi birisine ceza vermeyi gerektirecek zorlayıcı sosyal neden var mıdır?

Türkiye'de davaya ilişkin son derece yanlış bir algı yaratılmıştır.

Bu algıya göre,İsviçre'de "soykırımı inkâr etmek" suçtur.Ve bir kişi,"ben şu veya bu olayın soykırım olduğuna inanmıyorum",derse ceza alır.

Bu nedenle Perinçek'i sevmeyenler bile,onun "1915 soykırım değildir" dediği için cezalandırıldığını zannediyorlar ve fikir özgürlüğüne inandıkları için Perinçek'in böyle bir söz sarfetme hakkı olduğunu savunuyorlar.

Bu yanlış algının iki temel nedeni var;birincisi Avrupa'daki ilgili yasaların bilinmiyor olması;ikincisi Perinçek ve Türk hükümetinin,mesele buymuş gibi propaganda yapmalarıdır.

Dava doğrudan Avrupa'daki ırkçılık ve nefret suçları yasaları ile ilgilidir.Perinçek,"1915 soykırım değildir",dediği için değil,bunu ırkçı ve nefret suçu yaymak amacıyla söylediği için ceza aldı.Bu yasalara yakından bakmakta fayda var.

Perinçek nefret ve kin yaymaktan ceza aldı

Perinçek'in,"1915 soykırım değildir" dediği için cezalandırıldığının zannedilmesinin nedeni,Avrupa'daki ırkçılık ve nefret suçu ile ilgili yasalar konusunun bilinmiyor olmasıdır.Konunun Fransa'da,Holokost'u inkâr etmenin suç sayıldığı 1990'da çıkartılan Gayssot yasası ile alakası yoktur.

Avrupa Birliği uzun yıllardır ırkçılık ve nefret suçlarını bir standarda kavuşturmaya çalışıyor.Uzun tartışmalardan sonra 2008'de konuya ilişkin bir çerçeve yasa hazırlandı.

AB,üye ülkelerden şu suçları ırkçılık ve nefret suçu kapsamına sokmalarını istedi:

a)"Çeşitli kitap,resim veya diğer malzemeleri dağıtarak kamuoyunu şiddet veya nefrete teşvik etmek."

b)"8 Ağustos 1945 tarihli Londra Antlaşması'na ek Uluslararası Askeri Mahkeme Sözleşmesi'nin 6. Maddesi'nde tanımlanmış suçlar ile;Uluslararası Ceza Mahkemesi Statüsü'nün 6,7 ve 8. maddelerinde tanımlanan,soykırım,insanlığa karşı suç ve savaş suçuna,bir grup veya üyelerine karşı şiddeti veya nefreti teşvik amacıyla,alenen göz yummak,inkâr etmek veya büyük ölçüde değersizleştirmek."

Gerek AB çerçeve antlaşmasının gerekse ulusal yasaların (örneğin İsviçre) anlaşılabilmesi için iki önemli hususun bilinmesi gerekir:

Birincisi,6,7 ve 8. maddelerde sözü edilen,soykırım,insanlık suçu ve savaş suçu gibi suçlardan hangi örneklerin bu kanun kapsamına sokulacağına her ülke kendisi karar vermektedir.

İkincisi,"b" şıkkındaki noktaların inkârı,suçun oluşması için tek başına yeterli değildir.İnkârın ırkçılık ve nefret suçu biçiminde gündeme getirilmesi gerekir.

Yani,sadece "ben,İsviçre'nin ceza kanununda yer alan şu veya bu olayın soykırım olduğuna inanmıyorum",demek suçun işlenmiş sayılması için kâfi değildir.Bu inkârın,sözkonusu gruba karşı (burada Ermeniler) ırkçılık ve nefret söylemi biçiminde gündeme getirilmesi gerekir.

Bu nedenle,ilgili ifadelerin hangi bağlamda,hangi eylemlere bağlı olarak söylendikleri esas belirleyici husustur.

Gerek İsviçre'deki davada,gerek AİHM'nin Perinçek'i haklı gördüğü kararda,gerekse ocak ayındaki dinlemede esas tartışma bu nokta etrafında döndü.

Son oturumda İsviçre temsilcisi,İsviçre’nin soykırım saydığı bir olaya,"soykırım değildir" demenin,İsviçre'de cezalandırma için yeterli olmadığını,ülkesinin yasalarca kabul ettiği soykırımlar aleyhine konuşan onlarca-yüzlerce kişi olduğunu ve bunlar hakkında hiçbir soruşturma açılmadığını söyledi.

Tek bir husus önemli idi:Perinçek soykırımı,nefret suçu kapsamında inkâr etmişti.Sorun onu "1915 soykırım değildir",demesi değil,Ermenilere yönelik kin ve nefret yaymasıydı.

AİHM ise,Perinçek'in nefret suçu işlemediği kanaatinde idi!

Perinçek'in avukatı,bu nedenle müvekkilinin "1915'teki cinayetleri kabul ettiğini ve ama sadece buna hukuken soykırım denmesine karşı çıktığı" savunmasını yaptı.

İşte bundandır ki Perinçek şu sıralar süt dökmüş kuzu gibi.İzlediği savunma çizgisi ile kendisi ile 1915'e soykırım demeyen bir liberal arasındaki tüm farkı ortadan kaldırmaya çalışıyor.

Ama Talat Paşa Komitesi ve bu komitenin Türkiye ve Avrupa'daki faaliyetleri Perinçek'in en büyük korkulu rüyası olmaya devam edecek.AİHM,Perinçek'in sözlerinin Talat Paşa Komitesi'nin eylemleri kapsamında gündeme getirdiğini kabul ederse,Perinçek'in işi zor.

AİHM'nin tartıştığı ikinci husus;Perinçek'e ceza vermek için zorlayıcı bir sosyal nedenin olup olmadığı.Bu husus da hukuken çok önemli.Cevabı aranan soru şu:Örneğin Perinçek,böyle bir nefret söylemine sahip olsa bile,İsviçre'de hem yeteri sayıda Ermeni olmaması,hem de bu sözlerin İsviçre kamu güvenliğini tehdit edecek bir özellik arzetmemesi nedeniyle,Perinçek'e gerçekten ceza vermek gerekir mi?

Yani,Perinçek'in söz ve eylemlerinin muhatabı sadece İsviçre'deki Ermeniler midir,yoksa Türkiye ve Avrupa'daki tüm Ermeniler midir?Cevabı aranan soru budur.

Siz bizim devlet erkânının,tüm meselenin "1915 soykırım mıdır,değil midir" etrafında döndüğü konusundaki palavralarına sakın ha sakın inanmayın!

Duruşmada,Türkiye'yi temsil eden avukat savunmasını sadece ve sadece şu husus üzerine kurdu."İsviçre'de,çok az sayıda Ermeni yaşamaktadır ve cezayı gerektirecek zorlayıcı bir sosyal neden yoktur."

İşte dava bundan ibaret!

Mesele AİHM'nin,Talat Paşa Komitesi'ni,bu komitenin Türkiye ve Avrupa'da Ermenilere yönelik kin ve nefreti saçan ve Hrant Dink'in katledilmesi ile sonuçlanan faaliyetlerini dava kapsamına sokup sokmayacağı!

Gerisi lafı güzaf...

Bunun için tüm saray soytarılarının ve devlet erkânının "efendim hukuken 1915'e soykırım değildir demek hakkımız yok mu" demagojilerine kulak asmayın!

Doğu Perinçek,Talat Paşa Komitesi faaliyetleri çerçevesinde,kin ve nefret yaymak için Avrupa'ya çıkartma yaptı mı yapmadı mı bu soruya cevap verin!

Ve bu ırkçılık ve nefret suçu yayanların özellikle Türkiye'de veya Avrupa'da cezalandırılıp cezalandırılmamaları gerektiğini tartışın!

İnsan Hakları Derneği ve Hakikat Adalet Hafıza Merkezi,Zoryan Enstitüsü ile birlikte davaya bu nedenle taraf oldular.Onlar,Perinçek'in faaliyetlerinin ve Zürih'te sarfettiği sözlerin ancak ve ancak Talat Paşa Komitesi'nin Hrant Dink cinayeti ile doruğa ulaşan ırkçı ve nefret körükleyen eylemleri ile anlaşılabileceğini anlatmaya çalıştılar.

Onlara burada özel olarak teşekkür etmek isterim!

Elbette saray soytarıları nedeniyle,Perinçek mahkemesinin tarihini bir komedi olarak yazabiliriz;ama daha önemlisi,bir trajedi ile karşı karşıya olduğumuz gerçeğidir...

*Prof.Dr.Taner Akçam,Saray soytarısı,Taraf,6,9,17,19 Şubat 2015. 

http://www.taraf.com.tr/yazarlar/saray-soytarisi/
http://www.taraf.com.tr/yazarlar/perinceki-cami-avlusundan-almislar/
http://www.taraf.com.tr/yazarlar/bir-trajedi-olarak-perincek-davasi/
http://www.taraf.com.tr/yazarlar/perincek-nefret-ve-kin-yaymaktan-ceza-aldi-2/