"2020'de 'Karabağ [Artsakh]'da tek kazanan Rusya olacak' dedim,Türk hükûmetinden çok üst düzey yetkililer 'Haklı çıktın' dediler"/Garo Paylan*

"2020 yılındaki savaşa Türkiye'de karşı çıkan tek kişi bendim ve ben linç edildim.Gazetelerde çarşaf çarşaf,bütün televizyonlarda günlerce linç ettiler beni.Niye?Savaş-karşıtı olduğum için.Hâlbuki ben sadece bu savaşın Türkiye'ye de kaybettireceğini söylüyordum.'Bu savaşın üç kaybedeni olacak;Ermenistan,Azerbaycan ve Türkiye.Bu savaşın tek kazananı olacak;bu savaş senaryosunu yazan Rusya' dedim.Ve bu dediğim oldu.Hattâ Türkiye'de hükûmetteki çok üst düzey bazı yetkililer bana,'Garo,haklı çıktın' dediler.Çünkü Türkiye'nin amacı 'Zengezur koridoru'nu açıp Türk dünyâsını buluşturmaktı ama 2020 Savaşı'nın sonunda hazırlanan anlaşmada bu yer almadı,aksine o yolun Rusya tarafından kontrol edileceği ortaya çıktı.Rusya'nın başka bir hesabı daha var" Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin tek Ermeni milletvekili olarak 2023 seçimlerine kadar görev yapan Garo Paylan,partisi HDP'nin iki dönem kuralı nedeniyle bu dönem siyâsete ara verenlerden oldu.Hattâ seçim sonrasında bir nevi inzivâya çekildi dahi diyebiliriz.Siyâseti yakın takip edenler kendisinin sadece HDP'nin değil,Meclis'in en çalışkan vekillerinden olduğunu teslim eder.Belli çevreler onu hep Ermeni meselesine dâir çıkışlarıyla gündem yapma telâşında olsa da eski HDP Diyarbakır Milletvekili Garo Paylan'ın ekonomi ve dış politika alanlarındaki aktif çalışmaları arşivlerde.

Kafkaslar'ın açık yaralarından Dağlık-Karabağ [Artsakh]'da geçen hafta yaşanan gelişmeleri takip etmeye çalışırken aklıma ilk gelen kişilerden biri oldu Garo Paylan.Malûm işin içinde Azerbaycan oldu mu Türkiye'de kamuoyunun rûh hali âdetâ tek sesli bir koro tarafından şerbetleniyor.İşin duygusal boyutu dâimâ her türlü "reel politik" okumanın önüne geçiyor.Bu söyleşiyi Paylan'ın "taraf olduğu" önyargısıyla okuma ısrârı gösterenler olacaktır.Ancak biraz sabrederlerse Erdoğan hükûmetindeki etkili ve yetkili kişilerin dahi Garo Paylan'ın Kafkasya politikalarına ilişkin analizlerine zaman içinde hak verdiklerini öğrenecekler.Dahası Garo Paylan'ın Azerilerin ve Ermenilerin karşılıklı katliâmlarından bahsederken Hocalı'ya yaptığı vurgunun kıymetini de belki farkedecekler.

Paylan'a göre,Ermeni güçlerin Karabağ [Artsakh]'da silâh bırakma kararı Rusya'nın bölgedeki hegemonyasının altını kalın çizen bir gelişme,Moskova'dan başka kazanını olmayan bir durum.Senaryonun Putin tarafından yazıldığını,Erdoğan'a ise sadece limitli bir alan tanındığını söylüyor.Erdoğan'ın da Türkiye'nin de anahtar pozisyonda olduğunu ancak milliyetçi hegemonya nedeniyle bu anahtar pozisyonun Ankara tarafından bir türlü kullanılamadığını savunuyor.Putin'in ideal Kafkasya senaryosu içinde demokrasi istemediğini,Aliyev'li Azerbaycan'ın devamı ve Pashinyan'sız Ermenistan için elinden geleni ardına koymayacağını ekliyor.

Putin'in ideal Kafkasya senaryosunun en önemli eşlikçisinin ise Türkiye'de Erdoğan hükûmetinin devamı olduğunu dile getiren Garo Paylan'ın,2023 Cumhurbaşkanlığı seçim sürecinde yaşananlarda Moskova'nın parmağı olduğundan hiç şüphesi yok.Hattâ Sinan Oğan'ın "sadık kaldığı" plânın da Rusya'nın işi olduğunu düşünüyor.

Bir proje için yurtdışında olduğu için söyleşiyi video konferans üzerinden yaptık. "Tıpkı 1992'de Azeriler sürülürken empati kuramadığımız gibi..."
-Geçen hafta Azerbaycan ordusunun Dağlık-Karabağ [Artsakh]'a askerî operasyon başlatmasından yaklaşık 24 saat sonra ayrılıkçı Ermeni güçleri Rusya'nın ateşkes şartlarını kabul etti.Bunu Azerbaycan doğaldır ki bir "zafer" olarak ilân etti ama onun ötesinde ne anlama geliyor anlatır mısınız?

Anadolu,Balkanlar,Mezopotamya ve Kafkasya'da halklar yüzyıllarca birarada yaşadılar.Azerbaycan ve Ermenistan'ın özeline bakarsak;Ermenistan coğrafyasında çok ciddi bir Azeri nüfus,şimdiki Azerbaycan coğrafyasında çok ciddi bir Ermeni nüfusu vardı.Meselâ Bakû'de çok büyük bir Ermeni topluluğu vardı,kimse bunu bilmez.

Dağlık-Karabağ [Artsakh] da ezici bir çoğunlukla Ermenilerden oluşan bir bölgeyken,burası Sovyet yönetimince özerk bölge olarak Azerbaycan'a bağlandı.Bu durumu Karabağ [Artsakh] Ermenileri asla kabul etmediler.Sovyetler kendisine bağlı bütün devletler arasında böyle sorun alanlarını bırakmıştır.Bu sorun alanları nedeniyle,Karabağ [Artsakh] örneğinde olduğu gibi ülkeleri birbirleriyle kavga ettirerek Rusya hegemonyasını devam ettirme politikasının devamıdır bugün yaşadıklarımız.Sovyetlerin dağılma döneminde bu iki ülke birbirleriyle savaştılar ve bu savaş sonucunda her iki halk da kaybetti.Çok ciddi katliâmlar sözkonusu oldu;Bakû'de Ermenilere karşı,Hocalı'da Azerilere karşı...Yüzyıllardır birarada yaşayan bu iki halk birbirinden nefret eder duruma getirildi.Otuz yıl süren bu çözümsüzlük sonucu 2020 yılında yeni bir savaş sözkonusu oldu maalesef.Şimdi de bu savaşın devamını yaşıyoruz.Üzüntüm şu;herkesin kaybettiği bir nefret sarmalının içindeyiz.Bu nefret sarmalında bölge halkları maalesef kaybetmeye devam ediyorlar.

-İşin olası toplumsal sonuçları neredeyse hiç konuşulmuyor.İzleyebildiğim kadarıyla herkes -uluslararası basın da dâhil- daha ziyâde işin reel politik tarafı üzerinden okuma yapıyor.Bölge halkları size göre neden kaybetmeye devam edecek?

Bugünlerde Dağlık-Karabağ [Artsakh]'da insânî bir yıkım yaşanıyor.Yaşlı,kadın,çocuk 120 bin Ermeni kadim topraklarından sürülüyor.Türkiye'de buna itirâz eden kimseyi görmedim.Bu drama itirâz etmek için Ermeni olmaya gerek yok,insân olmak yeterli.Ancak yaratılan nefret,bu empatinin kurulmasının önüne geçiyor.Tıpkı 1992'de biz Ermenilerin,Azeriler sürülürken empati kuramadığımız gibi...O günlerde yaşadıkları topraklardan sürülen Azerilerin öfkesini örgütleyen otoriter bir rejim,bugün Karabağ [Artsakh] Ermenilerine zulmediyor.Yapmamız gereken;"Her şeyden önce insânım" diyen herkesin bu nefret sarmalına son vermek için sorumluluk almasıdır.Karabağ [Artsakh]'da süren felâket,gelecek felâketlerin tohumunu atıyor.Yüzyıllarca birarada yaşamış halkları birbirinden daha da uzaklaştırıyor.Buna "dur" demeliyiz.
"Bu nefret siyâseti sürerken Ermeniler Karabağ [Artsakh]'da yaşamaya devam edemez"
-Ateşkes tamam ama taraflar arasında bundan sonraki sürecin nasıl yürütüleceğine dâir kapsamlı bir anlaşmaya henüz varılamadı.Müzâkereler devam ediyor.Azerbaycan'dan gelen açıklamalardan anladığımız;Karabağ [Artsakh]'daki Ermeni nüfusa "Kalın ama sizi Azerbaycan'a entegre edeceğiz" diyecekler.Otuz senedir orada otonom biçimde yaşayan 120 bin Ermeni nasıl bir ânda Azerbaycan'a entegre edilir?Karşılıklı bu derece nefret motivasyonlu bir savaş yürütüldükten sonra bir ânda o topraklarda barış rüzgârları esebilir mi?Ya da daha net soru şu aslında;120 bin Ermeni Karabağ [Artsakh]'da yaşamaya devam edebilir mi?

Bence mümkün değil.Son dokuz aydır uygulanan blokajla açlığa mahkûm edilen 120 bin Karabağ [Artsakh] Ermenisinin nasıl Azerbaycan'a entegrasyonu düşünülebilir?Azerbaycan Lachin Koridoru [Berdzor]'nu bugün açsa,halkın ezici çoğunluğu Ermenistan'a gitmek isteyecektir.Entegrasyonun mümkün olması için güven artırıcı adımların atılması lâzım.Çünkü otuz yıldır her iki taraf da birbirine karşı nefret siyâseti yaptı ve nefret söylemlerini esas aldı.Bugün Azerbaycan'da eğitim sisteminde Ermenilere karşı çok ciddi bir nefret vardır.Operasyon yapan askerlerin,polislerin videolarına baktığınızda görürsünüz bu Ermeni nefretini ve işlenen nefret suçlarını.Bu aslında her iki taraf için de geçerli.Bu nefret siyâsetine son vermeden birarada yaşama hukûkunun sağlanması sözkonusu değil.

Azerbaycan,Karabağ [Artsakh] Ermenilerine hiçbir özerklik sağlamayacağını,Ermenilerin Azerbaycan Anayasası çerçevesinde yaşayacağını söylüyor.Ama Azerbaycan Anayasası Azerilere dahi özgürlük sağlamıyor.Azerbaycan şu ân dünyâ demokrasi liginde son sıralarda.Hak arayan yüzlerce kişinin,binlerce kişinin siyâsî sebeplerle Azerbaycan'da cezâev[ler]inde tutulduğunu biliyoruz.Basın özgürlüğü yok,hak arama özgürlüğü yok,ifâde özgürlüğü yok.

Ermenilere karşı da nefret söylemi sözkonusu.Bu nefret siyâseti içinde Ermeni halkı orada yaşama şansını kendinde görmüyor.Burada sorumluluk tabiî ki Azeri yetkililere düşüyor.Yaptıkları müzâkerelerde eğer birtakım haklar sağlanırsa,belki Karabağ [Artsakh]'daki 120 bin Ermeni'nin bir bölümü kalmak isteyebilir.Onlara bu güveni sağlaması gereken de şu ândaki Azerbaycan yönetimidir tabiî ki.

"Türk hükûmetindeki çok üst düzey yetkililer 2020'de bana 'Garo,haklı çıktın' dediler"
-Türkiye her zaman bu konuda bir taraftı.Hattâ 2008-2010 arasındaki Türkiye Ermenistan normalleşme sürecinde zaman zaman işler tam Karabağ [Artsakh] meselesi yüzünden tıkandı.Protokollerde Karabağ [Artsakh] meselesi olmamasına rağmen sonrasında Türkiye şifâhen bunu bir koşul hâline getirdi.Dolayısıyla aslında Türkiye bu çatışmanın en başından doğrudan tarafıydı ama 2020 Savaşı'nda Azerbaycan'a destek başka bir boyut kazandı.Türkiye askerî destekle doğrudan savaşa müdâhil oldu.Uzun vadeli bölge politikaları açısından Türkiye'nin bu müdâhalesi ne anlama gelebilir?

Türkiye anahtar bir ülke ama bunun farkında değil.Bölgesindeki meselelere çözüm siyâsetini ortaya koysa,Türkiye'nin bölge üzerindeki hegemonyası artacak.Ama maalesef meseleye etnik çerçevede bakıyor ve Azerbaycan'la "iki devlet tek millet" siyâsetini devam ettiriyor.Şunu unutuyor;Türkiye'nin Azeri vatandaşları olduğu gibi Ermeni vatandaşları da var."Cân Azerbaycan" deniyor ya hani o "cân" ifâdesi aynı şekilde Ermenicede de vardır.Türkiye "cân Azerbaycan" dediği gibi "cân Ermenistan" da demeliydi.Bunu yapabilseydi kendisinden çok daha küçük olan bu iki ülkeyi bugüne kadar çoktan barıştırmıştı.Türkiye'nin taraf tutması Rusya'nın ekmeğine yağ sürüyor.Rusya'nın çözümsüzlük üzerine bölgede hegemonyasını sürdüren bir siyâseti var.

2020 yılındaki savaşa Türkiye'de karşı çıkan tek kişi bendim ve ben linç edildim.Gazetelerde çarşaf çarşaf,bütün televizyonlarda günlerce linç ettiler beni.Niye?Savaş-karşıtı olduğum için.Hâlbuki ben sadece bu savaşın Türkiye'ye de kaybettireceğini söylüyordum."Bu savaşın üç kaybedeni olacak;Ermenistan,Azerbaycan ve Türkiye.Bu savaşın tek kazananı olacak;bu savaş senaryosunu yazan Rusya" dedim.Ve bu dediğim oldu.Hattâ Türkiye'de hükûmetteki çok üst düzey bazı yetkililer bana "Garo,haklı çıktın" dediler.Çünkü Türkiye'nin amacı "Zengezur koridoru"nu açıp Türk dünyâsını buluşturmaktı ama 2020 Savaşı'nın sonunda hazırlanan anlaşmada bu yer almadı,aksine o yolun Rusya tarafından kontrol edileceği ortaya çıktı.Rusya'nın başka bir hesabı daha var. "Rusya'nın politikası şu;Kafkaslar'da hiçbir ülkede demokrasi olmasın"
-Nedir?

Pashinyan hükûmeti biliyorsunuz 2018'de "Kadife Devrim"le göreve geldi ve demokrasi liginde ülkeyi üst düzeylere çıkardı.Basın özgürlüğü,ifâde özgürlüğü,hukûkun üstünlüğü konularında ciddi bir demokratikleşme hamlesine girişti.Fakat Rusya,kendi arka bahçesi olarak gördüğü Kafkaslar'da bir demokrasi istemiyor.Putin açıkça Pashinyan hükûmetinin devrilmesini istiyor.Yerine Rusya yanlısı bir hükûmetin geçmesini istiyor.Bu durum Türkiye'nin çıkarına değildir.Pashinyan'ın komşularıyla barış arayışı ve Batı'yla ilişkileri geliştirme çabasına karşılık Rusya Ermenistan'ı,Azeri ve Türk sopasıyla dövmüş oldu.Ama sonuçta kim kazandı?Rusya kazandı.Kimler kaybetti?Sadece Ermeniler değil,Azeriler de kaybetti çünkü Ruslar Karabağ [Artsakh] topraklarına yerleşti.Türkiye ise bölge siyâsetinde etkisini kaybetmiş oldu.Oysa Kafkaslar'da anahtar ülke Türkiye,anahtar lider de Erdoğan.Bu hâlâ da böyle.Bunun farkına vardığımız zaman Kafkaslar'da barış kısa sürede sağlanabilir.

"Türkiye'nin Kafkas siyâseti Aliyev'in ipoteği altında"
- 2020'de yaşananlardan sonra AKP içindeki önemli pozisyonlardaki kişilerin size "haklı çıktın" diyerek Rusya'nın [İkinci] Karabağ [Artsakh] Savaşı üzerinden bölgedeki hegemon güç olarak kendini tahkim etmiş olduğu analizinize katıldıklarını söylemişler aslında.Burada benim açımdan kıymetli bir bilgi daha var.Demek ki hükûmet içinden birileri Meclis'teki muhâlefet performansınız nedeniyle sizi hedef alırken başka birileri ise arka plânda sizinle fikir alışverişi yapıyormuş.Hükûmet 2020'de Karabağ [Artsakh] konusunda sizden destek istedi mi?

Ben hem Türkiye hükûmetiyle hem Ermenistan hükûmetiyle sürekli temâs hâlinde elimden geldiğince bu mesele çerçevesindeki sorunların çözülmesi için çaba gösterdim.Elbette bir milletvekili olarak özellikle dışişleri bakanlarıyla ve hükûmet yetkilileriyle sürekli temâs hâlinde oldum.Sorunların barışçıl yöntemlerle çözülmesi yönünde çağrılar yaptım.Türkiye'deki belli yetkililer durumun farkına vardı ama sonuçta hükûmet barış için bir irâde ortaya koyamadı.Çünkü Türkiye'de sürdürülen milliyetçi bir siyâset ve bu konu özelinde çalışan çok ciddi bir Azeri lobisi var.Türkiye medyasında Azerilerin çok önemli kontrolleri var.Her türlü barış adımına karşı hep böyle bir nefret söyleminin medyada aktif kullanılmasını sağlayacak ilişki ağları var.İkincisi de elbette çok önemli ekonomik güçleri var.Türkiye'deki belli şirketler Azeriler tarafından alınmış durumda.Ee siyâsî ilişkiler de kezâ başka bir noktaya geldi,Erdoğan ile Aliyev'in kişisel bir ilişkisi var.Türkiye'nin Kafkas siyâseti şu ânda Azeri Cumhurbaşkanı Aliyev'in ipoteği altındadır.Türkiye'nin bağımsız bir Kafkas siyâseti maalesef yoktur.

Hâtırlayın,geçen yıl Türkiye Ermenistan'a,otuz yıldır kapalı olan sınırı üçüncü ülke vatandaşlarına bu yılın Haziran ayında açacağına dâir söz vermişti.Ama bu sözünü gerçekleştirmedi.Çünkü belli ki Azerbaycan buna da ambargo koydu.Bu adımı dahi attırmadı.Ben Türkiye'den tam bir tarafsızlık elbette beklemiyorum ama barış istiyorsanız güven artırıcı adımlar atmanız şart.Ermenistan şu ânda sıkışmış durumda.Rusya Ermenistan'ı da Belarus gibi yapmak istiyor,bir uydu devlet hâline getirmek istiyor.

Bu noktada Pashinyan da çok önemli bir açılım yapıyor.Bütün nefret siyâsetine rağmen,Türkiye'nin Azerbaycan'a tam desteğinin olmasına rağmen,Türkiye ve Azerbaycan'la barışmak istiyor.Bütün sorunlara rağmen Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın yeniden seçildikten sonraki törenine dahi geldi.Pashinyan bunu milliyetçi Ermenilerin eleştirilerine rağmen yaptı.Çünkü Pashinyan şunu çok iyi biliyor;Rusya hegemonyasından çıkmanın tek bir yolu var o da Azerbaycan'la ve Türkiye ile barışmak,Türkiye ile barışıp sınırı açmak,Batı'yla ilişkileri düzeltmek ve bu denge siyâsetini esas almak.Ermenistan elbette Rusya'yla ilişkileri tamamen koparamaz.Ama Pashinyan Türkiye'nin yaptığına benzer bir denge siyâset[in]e girmek istiyor.Ama maalesef bu attığı adımlara Ankara'dan karşılık bulamıyor.Maalesef Türkiye bu bilinçten çok uzak noktada şu ân.

"Ermenilerin Hocalı katliâmıyla,Azerilerin de Bakû'deki katliâmlarla yüzleşmesi lâzım"
-Pashinyan'dan yakın zamanda gelen itirâf da zâten sizin bu anlattıklarınızın teyidi.İtalyan basınına verdiği demeçte tam olarak şu ifâdeyi kullandı;"Biz bugüne kadar stratejik olarak Rusya'ya güvenerek büyük bir hata yaptık." Bir anlamda otuz senelik bir günâh çıkartmaydı.Ancak Ermenistan içindeki belli kesimler Pashinyan'ın bu politik çizgisinden rahatsız.Tam da o açıdan aslında Ankara'nın elinde önemli bir diplomatik manivela var gibi görünüyor.Erdoğan hükûmeti Pashinyan'la belli bir uzlaşma zemini sağlasa Ermeni siyâsetindeki aşırı milliyetçilerin eli zayıflatılmış olmaz mı?

Yalnızca Ermeni aşırı milliyetçilerinin değil aşırı Türk milliyetçilerinin de eli zayıflamış olur.Ermeni,Türk ve Azeri halkları yüzyıllarca birarada yaşadılar.Pashinyan,Türkiye ile barışmanın bir mecbûriyet olduğunu görüyor ancak bizim hükûmetimiz bu durumu okuyamıyor.Barış fırsatları istasyona gelen tren gibidir.Gelir ve gider.Erdoğan,Pashinyan'ın uzattığı barış elini tutmalı ve Ermenistan ve Azerbaycan'ı barıştırmak için sorumluluk almalıdır.Savaşarak,ayrışarak hep beraber kaybettik.Barışarak hep beraber kazanabiliriz.Meselâ Ermenistan sınırının açılması Doğu'nun kaderini değiştirecek.Bu kadar açık.Türkiye'nin doğusunun kaderini değiştirecek;Ağrı'nın,Van'ın,Bitlis'in,Siirt'in kaderini değiştirecek.Ama aynı zamanda Trabzon ve Rize limanlarının kaderini de değiştirecek.Ermenistan'ın denize bir açılımı yok ama Ermenistan üzerinden Trabzon ve Rize limanları cânlanacak.Bakın son G-20 zirvesinde Hindistan'dan Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail üzerinden bir hat açıldı.Ve Türkiye by-pass edildi.Neden?Çünkü Kafkasya yolu üzerinde şu ânda barış sağlanmamıştır.Kafkasya'da barış sağlanırsa Türkiye'nin doğusundan hem Hindistan'a hem Çin'e doğru uzanabilecek târihî İpek Yolu'nu hep beraber yeniden cânlandırabiliriz.Kafkaslar'daki barışı kimin neden istemeyeceğini de saydığım ülkelere bakarak anlayabiliriz.Kafkaslar'daki barışı sağlayıp târihî İpek Yolu'nu cânlandırırsak hep beraber ihyâ oluruz.

Bakın Ermeni kaybettiğinde sevinen Azeri ve Türk milliyetçileri olabilir...Aynı 1990'lı yıllarda Azeri kaybettiğinde sevinen Ermeni milliyetçileri olduğu gibi.Ama şunu unutmayalım,Ermeni'nin kaybı Azeri'nin ve Türk'ün de kaybı,Azeri'nin kaybı Ermeni'nin de kaybıdır.Bugüne kadar savaşarak hep beraber kaybettik.Şimdi barışarak hep beraber kazanabiliriz.Azerbaycan'ın bu bilinçte olduğunu asla düşünmüyorum.Bu bilince ulaşması gereken ülke büyük bir ülke olma iddiasında olan Türkiye'dir.Türkiye eğer ki iki ülkeyi barıştırabilirse hem bölgedeki ticâret yolları açılır,hem de halklar birbiriyle kucaklaşır.Aynı zamanda bir şey daha yapmak lâzım;hem Hocalı katliâmıyla Ermenilerin yüzleşmesi hem Bakû'deki katliâmlarla Azerilerin yüzleşmesi lâzım.Hem de geçmişte yaşadığımız azınlıklara dönük veya Ermenilere dönük veya birbirimize dönük bütün suçlarla yüzleşme irâdesinin başlaması lâzım.Bu yüzleşme irâdesi olmadığı sürece herkes kendine dönük yapılan katliâma bakıp maalesef ötekine karşı nefret siyâsetinin esiri oluyor.Bu nefret siyâsetinin esiri olmaktan hep beraber çıkabilmemiz gerekiyor.Bunun için de Türkiye anahtar ülke.Hep bu lâfı tekrar ediyorum çünkü biliyorum ki ama Türkiye irâde koyarsa bu mesele çözüm yoluna girer. "Azerilerin Türkiye medyası üzerinde hegemonyasının önemli işlevi var,milliyetçi hegemonya Erdoğan'ın da önüne geçiyor"
-Ankara-Bakû arasındaki ilişkide zâten Türkiye her zaman güçlü konumda olan taraf.Kafkalar dengesi açısından bakıldığında ise Ukrayna işgâlinden sonra Ankara'nın Moskova'ya karşı elinin güçlendiği bir süreç yaşadık.Dahası Erdoğan seçimlerde beş sene daha vize aldı.Dolayısıyla da aslında açılım yapmak istese çok fazla diplomatik cephânesi var bugün geldiği yerde.Erdoğan hükûmetinin Ermenistan konusunda cesûr bir adım atamamasının sebebi Aliyev hükûmetiyle tesis edilmiş olan ticârî ilişkiler mi?Yoksa asıl mevzû Türkiye siyâsetini esir alan milliyetçi mukaddesatçı çevreler mi?

Bu bahsettiğiniz milliyetçilik ve iki hükûmet arasındaki parasal ilişkiler elbette önemli faktörler.Bu iki faktörün yerleşik hâle gelmesinde ise Azerilerin Türkiye medyasındaki hegemonyası önemli işlev görüyor.Ama bunlardan da önemli bir etken var;Ankara bugüne kadar oyun kurucu bir strateji geliştirmeyi başaramadı.Kafkaslar'da senaryoyu Rusya yazıyor ve Erdoğan'a da o senaryoya katkı sunma olasılığı sağlıyor.Ama o kadarcık bir alan işte.Erdoğan bu yoldan gittiği için oyun kurucu olamıyor.Çünkü Erdoğan'ın Putin ile pazarlığının içinde sadece Kafkaslar yok,Suriye var,Doğu Akdeniz var,Libya var.Bu oyundan çıkmak Türkiye'nin elinde oysa ki.Türkiye,Azerbaycan ve Ermenistan figüran mı olacak?Yoksa senaryoyu yazıp oradaki hegemonyayı hep beraber değiştirip hiçbir emperyalist gücün etkisinde kalmayacağınız bir düzene bölge ülkeleri olarak geçebilecek miyiz?

Bugün eminim Türk dışişleri bürokrasisi bunu bilir,Dışişleri Bakanı Hakan Fidan bunu bilir.Eski Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu'na sorsanız,bunu görmüştür.Türk diplomasisi Rusya'nın yaptığı her şeyi bilir ama ülkemizde hâkim olan milliyetçi hegemonya kimsenin bu konuda irâde göstermesine izin vermiyor.Milliyetçi hegemonya Erdoğan'ın da önüne geçiyor.Önemli olan buradaki bu dengeyi değiştirecek barışçı siyâsî irâdeyi ortaya koyabilmektir.

"Sinan Oğan'ın seçimde anahtar güce ulaşmasında Rusya'nın etkisi var"
-Hazır Azerbaycan'ın Türkiye kamuoyundaki etkisini konuşurken şunu sormak istiyorum;Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 14 Mayıs'taki birinci turunda yüzde 5,1 oy alan Sinan Oğan'ın ikinci tur öncesinde Erdoğan lehine çekilmesi Bakû ile ilişkileri üzerinden çok tartışıldı.Bugün Erdoğan liderliğindeki hükûmet ittifakına bakınca âdetâ bir tür "milliyetçi cephe" var.Hattâ HÜDA- PAR'ın da o cephede kritik bir fonksiyonu var.HÜDA-PAR'a geliriz...Ama önce Sinan Oğan'ı sormak istiyorum.Sizce Azerbaycan'ın Sinan Oğan'ın politik tutumunu değiştirmesinde etkisi olmuş mudur?

Elbette Azerbaycan'ın da etkisi olmuş olabilir,ama Sinan Oğan'ın seçimlerde anahtar güce ulaşmasında Rusya'nın etkisi olduğunu düşünüyorum.Kendisi de "plâna sadık kal" diyerek bence bu duruma işaret etti.Putin,Erdoğan'ı iktidarda tutmak için elinden geleni yaptı.

"Plân,HDP'nin kriminalize edilmesi ve milliyetçilerin belirleyici güce ulaşması üzerine kuruldu"
-Çok tartışıldı o "plâna sadık kalma" sözü.Sizce Oğan bunu mu kastetti,yâni Rusya'nın plânına sadık kalmayı?

O kadarını bilemem.Ancak yorum yapabilirim.Ortada bir plân vardı;HDP ile muhâlefetin ilişkisinin kriminalize edilmesi üzerinden yürüyen bir plân.Bütün medya gücüyle bu plâna yüklenildi.Bunu boşa çıkaracak şey HDP'nin kendi adayını çıkartmasıydı ki benim de görüşüm buydu.Ama HDP aday çıkarmadı ve belirleyici güç aşırı milliyetçiler oldu.Milliyetçi hegemonya daha da derinleşti.Zâten iktidar cenâhı aşırı milliyetçi bir siyâset ortaya koydu.Sonunda muhâlefet de bu girdaba katıldı.İlk tur geride kalınca ikinci turda muhâlefet bence geleceğe dâir umutları daha da kıracak adımlar attı.Gidip Ümit Özdağ ile protokol imzâlanarak İçişleri Bakanlığı'nın verilmesi açıkçası muhâlefete dâir tüm umutları yok eden bir adım oldu.İçişleri bakanlığının Ümit Özdağ'da olduğu bir ülkenin Süleyman Soylu'nun bakan olduğu bir ülkeden daha iyi olacağını düşünmek herhâlde hayâl olur.

"Rusya,20 milyar dolarlık doğalgaz borcu erteleyerek Erdoğan'ın seçim ekonomisini finanse etti"
-Türkiye'de 2023 seçimini Erdoğan'ın kazanmasında Rusya'nın etkisi konusundaki iddianıza dönelim.Nasıl bir plândı bu ve nasıl müdâhil oldu Moskova sürece?

Ben TBMM'nde Plân Bütçe Komisyonu üyesiydim.Türkiye'nin 2022 yılının Kasım ayında Rusya'ya doğalgaz alımı için 20 milyar dolar ödemesi gerekiyordu.Bu 20 milyar dolarlık doğalgaz boru için Ekim ayında ek bütçeye kaynak konuldu.Hükûmet Kasım ayında bu parayı Rusya'ya ödemedi.Ben defalarca "Ne oldu?" diye sordum,kayıtlardadır.Nasıl oldu bu iş,ne karşılığında oldu?Yâni Rusya ne aldı,ne verdi?Erdoğan hükûmeti bu 20 milyar doları bozdurarak seçim ekonomisini finanse etti.

Rusya açık bir şekilde bu 20 milyar dolarlık borcu erteleyerek,Karabağ [Artsakh] meselesi üzerinden Türkiye'de milliyetçi bir dalga yaratarak,Sinan Oğan'ın seçim sonuçları üzerinde belirleyici güç olabileceği konusunda akıl yürüterek Türkiye seçimlerine damgasını vurmuştur.Ama bunun bir diyeti var.Ve bu diyeti meselâ,Kafkaslar'da Rusya'nın senaryosuna bağlı kalarak;Azeri,Ermeni ve Türk halkları olarak ödüyoruz.

"İttihat ve Terakki'nin Türkçü-İslâmcı sentezi yeniden ana akım oldu"
-HÜDA-PAR bu plâna neden ve nasıl eklendi?

Türkçü ve İslâmcı siyâseti iki atlı gibi düşünün...İkisi beraber sürüldü sahaya.

Türk milliyetçilerine dönük Türkçü bir siyâset sunuldu ve muhâlefet burada hizâya çekildi.Bu hamleye karşı muhâlefet gerçek anlamda bir çoğulcu siyâseti öneremedi.İkinci noktada ise İslâmcı bir siyâsetle özellikle Kürtlerde HDP'nin dinî duygular konusunda yeterince bir hassasiyeti olmadığı gibi bir algı yaratılmaya çalışıldı.Bu da HÜDA-PAR üzerinden yapıldı.Yâni Kürtlerin oylarına din çerçevesinde,Türklerin oylarına da milliyetçilik çerçevesinde tâlip olundu.Türk-İslâm siyâseti Osmanlı'nın son döneminde İttihat ve Terakki tarafından uygulanmıştı.Tabiî ki bu tarife uymayanlar -Müslüman olmayanlar;Hristiyanlar ve Musevîler- bu siyâset çerçevesinde bu ülkeden sürüldüler.Nefret söylemine marûz kaldılar ve büyük acılar yaşadılar.Ama unutmayalım,bu siyâsetin en büyük kaybedeni elbette;Ermeniler,Rumlar,Süryânîlerdi ama bu siyâset İmparatorluğu da yıktı.Hepimiz büyük bir yıkım yaşadık.Şimdi bu Türkçü ve İslâmcı sentez yeniden ana akım oldu.Aynı proje yeniden devreye konulmuş gibi gözüküyor.Bu siyâset o zaman da kaybettirdi,şimdi de kaybettiriyor.

"Benim üzüntüm bugün HDP'nde bir Ermeni vekil olmamasıdır"
-Sizin HDP'nin Ermeni milletvekili olarak farklı bir pozisyonunuz vardı.Evet son dönemde ekonomi alanında çok çalıştınız ama Ermeni meselesini de Türkiye'deki Ermenilerin sorunlarını da Meclis kürsüsünde dile getiren belki de tek vekildiniz.Fakat HDP'ndeki iki dönem kuralı nedeniyle yeniden aday gösterilmediniz.Oysa bu kural bazıları için işletilmedi...Meselâ eski eşbaşkanlar için.Bir kırgınlık var mı içinizde?Bir dönem daha vekillik yapmak ister miydiniz?Yarım kaldı dediğiniz çalışmalarınız var mı?

Partinin kuralları var.Benim üzüntüm partimde bir başka Ermeni'nin vekil olmamasıdır.Bu noktada bir pozitif ayrımcılık uygulanabilirdi.Ama artık geriye dönüp bakmıyorum,ileriye bakıyorum.Şu ânda elbette milletvekili olsaydım sonuna kadar mücâdeleye devam ederdim.Ama arkadaşların hepsine kolaylıklar diliyorum bu dönemde HDP milletvekili olmak daha da zor olacak.Geçen dönem zâten zordu,bu dönem çok daha zor olacak.Bu Meclis'te HDP vekili olmak iki kere ateşten gömlek giymek demek maalesef.

"Depreme kadar bizim kendi adayımızı çıkarma irâdemiz vardı"
-Eski Eşbaşkan Selahattin Demirtaş seçim sonrasında İrfan Aktan'a verdiği bir mülâkâtta,partinin kendisini aday çıkartması önerisinde bulunduğunu ancak bu önerinin kabul görmediğini açıklamıştı.Yanlış hâtırlamıyorsam siz de onun üzerine bu tartışmayı doğrulayıp tartışmanın biraz da depreme kurbân gittiğini,deprem nedeniyle Millet İttifakı'nın adayını destekleme kararını çok hızla aldığınızı anlatmıştınız.Şimdi geriye dönüp baktığınız zaman "HDP bir aday çıkarmış olsaydı seçim sonucu farklı olabilirdi" diyor musunuz?

Çok zor bir denklem.Her bir adımın artıları ve eksileri var biliyorsunuz.Eğer ki biz aday çıkarmış olsaydık da bu sefer de HDP başka plânların bir parçası olmakla suçlanacaktı muhtemelen,belki de muhâlefetteki kazanma motivasyonu daha da kırılacaktı.Çünkü Altılı Masa biliyorsunuz pek çok kriz yaşadı.Meral Akşener'in masadan kalkması gibi.Bence bunlar çok ciddi zarar verdi."Bu kendi aralarında bile anlaşamayan Altılı Masa mı yönetecek ülkeyi?" algısı pompalandı.Bir de üzerine medya operasyonuyla "HDP de bu masanın altında" diye bir algı yaratıldı ve bunlara etkin karşılık verilemedi.Daha doğrusu ahenkli bir duruş sergilenemedi.

Şimdi geriye dönüp baktığımda "öyle yapsaydık daha iyi olurdu" diyemiyorum ama deprem dediğim gibi burada belirleyici konuydu.Depreme kadar bizim ayrı bir aday çıkarma irâdemiz netti.Çünkü muhâlefetin bize dönük herhangi bir açılımı sözkonusu değildi.Ama deprem olunca vatandaşlarımızın acısını yaşayınca,"Bu iş ilk turda bitmeli,onbeş gün daha bu iktidara tahammülümüz yok" diye aday çıkarma kararından rücû ettik.O noktada maalesef demek ki bir plân varmış.Üçüncü yol olarak çoğulcu demokratik bir yol yerine aşırı ırkçı bir yol devreye sokuldu.Türkiye siyâseti o hegemonya altında kaldı.Demin konuştuğumuz o plân demek ki o günlerde yazıldı.Erdoğan,erken seçim kararı aldı çünkü ekonominin dayanamayacağını biliyordu.20 Haziran'ı beklemeyip seçimleri 14 Mayıs'a aldı.O güne kadar da Putin'in hediye ettiği 20 milyar doları bozdurup bozdurup halka dağıtarak geçici bir bahar havası yarattı.

-Bu arada o 20 milyar doların hâlâ ödenip ödenmediğini de bilmiyoruz ya da bir noktada ödenecek mi acaba?

Evet çünkü Putin'in erteleme gücü var.Eninde sonunda o parayı alacaktır tabiî ki yâni dediğim gibi kimse kara kaşa,kara göze bakıp böyle bir para vermez.Siyâsette bunun karşılıkları vardır.Bu paranın diyetini Suriye'de ve Kafkaslar'da halklara ödetmemeliyiz. "Hedefimiz yüzde 15 ve 100 milletvekiliydi,hedefin çok gerisinde kaldık"
-Seçimi sizin de dışardan destek verdiğiniz Kemâl Kılıçdaroğlu'nun kaybetmesi kadar bir de HDP'ndeki oy kaybı var konuşulması gereken.HDP'nin yüzde 13 küsûra çıktığı 2015 ile yüzde 8,8 aldığı 2023 arasında neredeyse beş puanlık bir fark var.Emek ve Özgürlük İttifakı'nın sizden sonraki büyük bileşeni TİP'ne giden yüzde 1,7'yi hesap etsek dahi bu genel kaybı açıklamıyor...

Ben partinin kurucularından birisiyim.2015'te biz çok önemli bir rüzgâr yakaladık ve yüzde 13'ün üzerinde oy aldık ama bundan daha önemli bir şey vardı.Toplumun o günlerde yüzde 65'i HDP'ni doğru yolda görüyordu,"Bu yolda yürürse,oy verebilirim" diyordu.Çok önemli bir gri alan yakalamıştık.İşte buna müesses nizâm bence tahammül edemedi ve bizi kriminalize etmek için operasyonlara başlandı.Bombalar patladı,çatışmalar sözkonusu oldu ve o günden beri de kriminalize etmeye devam ediyorlar.

Bizim yüzde 13'lük oyumuz aslında 2018'de yüzde 11'e düştü.Bütün o kayyumlar,baskılar...Aslında TİP'nin oyuyla bizimkini toplarsanız 2023 seçimlerinde de yine yüzde 11 ediyor.Yâni ortada bir oy kaybı yok.Ama tabiî ki biz bir muhâlefet partisiyiz ve bu kadar ekonomik krizin olduğu,sosyal ve siyâsî krizin olduğu dönemde oylarımızı aynı tutmamız başarılı olamaz,başarısızlıktır.Oylarımızı artırmış olmamız gerekiyordu.Bizim hedefimiz en az yüzde 15 ve en az 100 milletvekiliydi.Bunların çok gerisinde kaldık tabiî ki.Ama HDP'nin başına gelenlerin yüzde 1'i başka bir partinin başına gelseydi,o partiden eser kalmazdı.Biz bu şartlarda,bu kadar baskı,zulüm,dezenformasyon ve karalama kampanyaları içinde bunu kısmen bir başarı olarak görmemiz gerektiğini düşünüyorum.

"HDP de dâhil bütün muhâlefet partilerinde arkadaşlar suçu bir yere atmaya çalışıyor"
-Birtakım eski HDP milletvekilleri seçim sonrasında yaptıkları değerlendirmelerde partinin çok sola kaymış olduğu iddiasını dile getirdiler.Bunlardan biri Altan Tan'dı,bir diğer gördüğüm Ziya Pir'di.Benzer görüşte olduğunu bildiğimiz başkaları da var elbette.Özetle Kürt seçmen içindeki muhâfazakârların,dinî hassasiyetleri güçlü olanların kaybedildiği ve bu gidişle daha çok kaybedileceği uyarısı yapıyorlar.Bu eleştirilere ne diyorsunuz?

Ben kesinlikle katılmıyorum.HDP bileşenlerin partisi.Ben bir Ermeniyim ve sosyalistim.

Partimizde muhâfazakârlar da var,elli çeşit kimlikten insân var.Çeşitli ideolojilerden arkadaşlarımız var,kadın mücâdelesi var,ekoloji mücâdelesi var.Bu açıdan baktığımızda HDP bütün bunların bir bileşkesi ve herhangi bir yere kaymış değil.HDP temel ilkeleri doğrultusunda yürürken herkesin hakkı için mücâdele ediyor.Bugün "HDP yalnızca dindar gözüksün veya yalnızca seküler gözüksün,yalnızca Türkçü veya Kürtçü gözüksün" diye bir anlayış sözkonusu olamaz.O HDP olmaz.

Ben HDP'nin kuruluş felsefesinden sapmadığını düşünüyorum ama sıkıntı şu;karşımızdaki medya aygıtı,"HDP eşittir ateistler partisi" gibi bir algı yaratabiliyor.Oysa bizim partimizde her düşünceye yer var,her inanca yer var.Arkadaşların anlamadığı şey bu.Ama tabiî mağlûbiyet öksüzdür.Zaferin sahibi çok olur ama mağlûbiyet öksüzdür.Mağlûbiyet durumunda herkes birbirini suçlamaya başlar.Bence bütün muhâlefette,CHP,İyi Parti,HDP,hepsinde şimdi eski yeni bütün arkadaşlar suçu bir yere atmaya çalışıyor.Burada bence eski-yeni bütün arkadaşlar ortak olarak bu sorumluluğu taşımalıyız.Dış etkenleri bir kenara koyup nerede yanlış yaptık konusunda daha derinlemesine düşünmeliyiz.

"Kendi adayımızı çıkartsaydık ikinci turda kuvvetle muhtemel muhâlefet cephesi kazanırdı"
-Sizce siz nerede yanlış yaptınız HDP olarak?

Ben şimdi geri dönüp baktığımda net olarak söyleyebilirim."Keşke yapmasaydık" dediğim üçüncü yolun adayının olmamasıydı.Üçüncü yolun adayı olsaydı,kendimizi çok daha net anlatabilirdik.Kimse de bizi şucu veyâ bucu diye yaftalayamazdı.Ve asıl önemlisi üçüncü yol dediğimiz,HDP'nin yolu belirleyici güç olurdu.İki taraf da yüzde 40'lar civârında oy alırdı,biz belirleyici güç olurduk.İkinci turda da kuvvetle muhtemel bizim işaret ettiğimiz muhâlefet cephesi seçimi kazanırdı.

"2013-2015 arası Türkiye'nin en güzel yıllarıdır"
-Demin şöyle bir şey söylediniz;"Müesses nizâm HDP'nin Haziran 2015'teki başarısına tahammül edemedi." Peki PKK edebildi mi?

O konuda bence herkes sorumlu.O döneme baktığımda bir büyük bir başarı elde edilmiş ve bu başarı aslında barış siyâsetine olan teveccühün başarısıydı.Ama tarafların bu barış siyâsetini pamuklara sarıp sarmalaması gerekirken,başta Erdoğan olmak üzere "Barış bana yaramıyorsa ben barışı ne yapayım" noktasında hoyrat davranıldı.15 Temmuz 2016'da gerçekleşen darbe girişiminin altyapısını sağlayacak "çöktürme plânı" devreye sokuldu.Çöktürme siyâsetine maalesef gerilimle cevâp verildi.Yâni o orada şehir çatışmaları sözkonusu oldu.Büyük bir yıkım yaşandı.Burada herkes suçlu.Târihî bir barış fırsatını kaçırdık.

2013-2015 yılları arası Türkiye yakın târihinin en güzel yıllarıdır.Öyle bakalım.Yâni herkes için söylüyorum,Türk'ü,Kürd'ü,Ermeni'si bu ülkenin bütün vatandaşları geriye dönüp bir baksınlar...Bu ülkenin en güzel yılları hangi yıllardı?2013-2015 arasıdır.Çünkü çözüm süreci vardı,demokrasi konuşuluyordu.Türkiye'nin Avrupa Birliği hedefi sürüyordu,demokratikleşme sözkonusu olacaktı.Ülkenin en kötü yılları olarak bakarsak,bir 1990'lı yılları sayabilirsiniz herhâlde,bir de şimdi son yaşadığımız sekiz yılı.Türkiye barış siyâsetinden koparak topyekûn kaybetmiştir.Türk'ü,Kürd'ü,Ermeni'si kaybetmiştir.Bunda da hepimiz sorumluyuz.Yâni bu duruma gelmemizde hiçbirimiz masûm değiliz ve hepimizin öz eleştiri vermesi gerekir.Başta iktidar olmak üzere...Hâlâ zulümle bir yere varacaklarını zannediyorlar.Bu siyâset devam ettiği sürece hep beraber kaybetmeye mahkûmuz.

-Şimdi sivil toplumcu şapkanıza mı dönüyorsunuz?Yeni dönemle ilgili projeleriniz var mı?

Evet aktif siyâsete ara verdim,ancak barış mücâdeleme başka sıfatlarla devam edeceğim.Türkiye-Ermenistan normalleşmesi ve Kafkaslar'da barış üzerine yoğunlaşacağım,bu alanda sivil toplum kuruluşlarıyla birlikte çalışmalar yapacağım.Hem Kürt meselesinde tekrar barışçı siyâsete dönülmesi,hem de Kafkaslar'da kalıcı barış için elimden gelen çabayı göstereceğim... *Garo Paylan,"2020'de 'Karabağ [Artsakh]'da tek kazanan Rusya olacak' dedim,Türk hükûmetinden çok üst düzey yetkililer 'Haklı çıktın' dediler",Röportaj:Cansu Çamlıbel,T24,25 Eylül 2023. https://t24.com.tr/yazarlar/cansu-camlibel/eski-hdp-milletvekili-garo-paylan-karabag-da-tek-kazanan-rusya-turk-hukumetinden-cok-ust-duzey-yetkililer-2020-de-garo-hakli-ciktin-dediler,41639

"Çerkes Ethem de 'Apartheid Devleti'ne tavır aldı"/Prof. Dr. Taner Akçam*

Yaşamına ve çalışmalarına ABD'nde devam eden Taner Akçam'ın yeni kitâbı "[Yüzyıllık Apartheid:1918-1923 Türkiyesi:Bağımsızlık ve Apartheid Rejiminin İnşâsı]" geniş yankı uyandırdı ve hâlâ siyâsî çevrelerde tartışılıyor.Kitâp,özellikle Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarını ve Çerkeslerin o döneme damgasını vuran isimlerinden Ethem Bey'i de anlattığı için ilgimizi çekti.

Biz Ethem Bey'i daha çok Teşkilât-ı Mahsûsa ve Kuvvai Seyyare'deki faaliyetleri ve "temizlik" eylemleri ile tanıyorduk.Sonra sürgün edildi.

[Prof. Dr.] Taner Akçam,bu târihin yine üzeri örtülen başka bir sayfasını açıyor.Ve Çerkes Ethem'in,Mustafa Kemâl önderliğinde kurulan devlet modeline tavır aldığını,resmî târihin "Kürt" ve/veyâ "İslâmcı" bir karşı-devrim hareketi olarak kayıt altına aldığı Şeyh Said İsyânı'na,Alevîler ve Hristiyan topluluklarla birlikte katılmaya çalıştığını anlatıyor.

Aykut arkadaşımız Taner Akçam ile buluştu ve bütün okuyucularımıza tavsiye ettiğimiz kitâbı üzerine sohbet etti... -"Şeyh Said İsyânı sadece bir Kürt isyânı değildir,Mustafa Kemâl'in kurmak istediği 'Apartheid Devleti'ne bir isyândır ve meselâ Çerkesler de katılmıştır bu İsyân'a",diyorsunuz.Bunu biraz açar mısınız?

Bir düzeltme ile başlayalım.Konu,Şeyh Said İsyânı'nın bir Kürt isyânı olup olmadığı değil.Açık ki bir Kürt isyânı veyâ ana gövdesini ve önderliğini Kürtlerin yaptığı bir isyân.Asıl konu,bu İsyân'ı hangi damar üzerinden açıklamak,okumak gerektiği...

Benim söylediğim,üstünden yüz yıl kadar zaman geçen bu İsyân'ın bugüne kadar esas olarak üç damar üzerinden okunduğu,tartışıldığıdır.Ve bu üç eksenin,1925'lerde gerçekten nelerin yaşandığını tam olarak anlatmaktan uzak olduğunu iddia ediyorum.

Birinci tartışılan konu İsyân'ın İslâmcı mı,ulusalcı mı olduğu sorusudur.Burada iki görüş vardır.Bir grup,Ayaklanma'nın amacının Hilâfeti geri getirmek ve İslâmî bir devlet kurmak olduğunu savunur;diğer bir grup ise İsyân'ın amacının bir Kürt devleti kurmayı hedeflediği[ni] bu nedenle İslâmcı değil,ulusalcı bir hareket olduğunu iddia eder.

İkinci tartışılan eksen,Hareket'in önderliğinin modernleşmeye karşı çıkan Kürt feodalleri olup olmadığıdır.Bu eksende ileri sürülen,Kemâlist rejimin ilericiliği ve modernliği,ayaklananlar[ın] ise feodal ve dinsel gericiliği temsil ettiğidir.Gerek uluslararası gerekse Türk komünist hareketleri bu düşünceyi savundular ve bu nedenle Kemâlist hükûmeti desteklediler.Günümüzde Türk solcularının tutumu da bu yöndedir.

Üçüncü tartışılan eksen ise Hareket'in uluslararası ilişkileri konusudur.Ayaklanma'nın,Musul meselesi ile ilgisi olup olmadığı ve İngilizlerce desteklenip desteklenmediği merkezde durur.Türkiye'de büyük bir çoğunluk bugün bile,destekleyecek herhangi bir belge olmamasına ve resmî belgeler tam da aksini söyleseler bile,Hareket'in İngilizlerce desteklendiği ve kışkırtıldığı fikrindedir.

Ben bu tartışmalar yanlıştır veyâ yapılmamalıdır,demiyorum.Ama bu eksenlerde yapılan tartışmalar hem o dönem yaşanan gerçekliği aktarmakta eksik kaldı hem de Hareket'in çok önemli bir başka damarını görmezden geldi.Şeyh Said Hareketi'nde çok önemli bir eşitlik arama damarı vardı.Ama Hareket bu damar üzerinden okunmadığı ve tartışılmadığı için bir çok gerçeklik,görülmedi,bilinmedi ve yok sayıldı.

Birinci gerçekli şu:Şeyh Said Hareketi'ne önemli bir Hristiyan katılımı oldu.On civârında Süryânî ve üç Ermeni isyâna katıldıkları için idâm edildiler.Bir Ermeni yargısız infâz edildi.Bunlar sadece mahkeme kayıtlarından çıkartabildiğimiz bilgiler,belki gerçeklik bunun da ötesinde...Ama bugüne kadar hiç kimse Şeyh Said Hareketi'ne Hristiyanların katılımı konusunda konuşmadı,yazmadı.

İkinci gerçeklik şu:Hareket'e ciddi bir Alevî katılımı oldu.Şeyh Said Ayaklanması sonrası,Şark İstiklâl Mahkemesi'nde sayıları yüzlerle ifâde edilebilecek davâlar oldu.Ve bu davâlar içinde en büyüğü,en kalabalık olanı Alevîlere karşı açılmış bir davâdır.Yüzlerce kişinin yargılandığı bu davâda,190 civârı idâm cezâsı istendi altmışa yakın idâm cezâsı verildi ve sonuçta dokuz kişi de idâm edildi.Bu davâ dışında da yargılanan idâm edilen Alevîler de oldu.Oysa yıllarca,Şeyh Said Hareketi Sünni Kürt ayaklanması olarak sunuldu ve Alevîlerin,Şeyh Said'e karşı devletten yana tavır aldığı iddia edildi.

Üçüncü gerçeklik şu:Çerkes Ethem önderliğinde Çerkesler Hareket'e doğrudan katılmak için çalışmalar yaptılar.Çerkes Ethem,Ayaklanma'nın başlamasıyla Suriye'ye geçti.Gönüllü birlikler oluşturup Hareket'e katılmak istedi.Ama bu çabalar,Hareket erken yenildiği için gerçekleşmedi.Ama Çerkes Ethem,daha sonra da Kürt isyânlarına destek olmaya devam etti.Kürtlerin ve Ermenilerin ortaklaşa kurdukları Hoybun Örgütü'nün kuruluş çalışmalarına katıldı.Bu konuda da bugüne kadar tek kelime yazılmadı,konuşulmadı.

Şimdi soru şu,bu üç büyük gerçeklik bugüne kadar niye görülmedi ve yok sayıldı?Niye,Alevîler ve Hristiyanlar "şeriatçı,gerici" diye damgalanan bir Hareket'e yoğun olarak katıldılar?Veyâ Çerkesler örneğinde olduğu gibi katılmak istediler.Bunlar,bugüne kadar üstü örtülen,bilinmeyen hakikatlerdir.Ve üzerlerinde düşünmek ve bir cevâp vermek zorundayız.

Benim cevâbım,Şeyh Said Hareketi'nde güçlü bir eşitlikçi damarın varolduğudur.Ülkede,Hristiyan'ı,Kürd'ü,Alevî'yi ve Çerkes'i dışlayan bir Apartheid rejimi kuruluyordu ve bu saydığım gruplardan insânlar Apartheid rejimine karşı çıktılar ve eşitlik için biraraya geldiler.

Zannediyorum bu bilgiler muazzam öneme sahiptir.Ve bu ülkede,dinî,dili kültürü ne olursa olsun tüm vatandaşların eşit olması gerektiğini savunanlar bu konuyu düşünmek ve tartışmak zorundadırlar.Bir iddiam da şu:Ülkede kurulan rejimin bir Apartheid rejimi olduğunu göremediğimiz için bu basit hakikatleri bile bilemez hâle geldik.Ve bu hakikatleri bilir ve üzerine konuşursak,demokratik bir gelecek kurabiliriz.

-Kitâbınızı Türkiye sol hareketlerine de bir eleştiri olarak okuduk.Çünkü Türkiye'de sosyalist örgütler hep Türkiye'nin bütün ha[l]klarının,etnik ve dinî topluluklarının ortak sorunları üzerine politika yaptılar.Belki de bunu,"Türkiye'nin demokratikleşmesi meselesini;Apartheid karakterini küçümsediler,diye de okuyabiliriz.Bu,Sünni Türk olmayan kesimlerde,sorunlarının ciddiye alınmadığı,önemsenmediği hissine neden oldu,oluyor.Acaba farklılıkları gören,anlatan ve bunların çözüm yollarını gösteren bir siyâsî duruş mümkün değil mi?

Aslında farklılıkları gören ve anlatan;bu farklılıkları esas alan bir siyâsî duruş mümkün ama sorun da burada...

Söylediğiniz şey Türkiye'deki siyâsî kültür ile doğrudan ilgili.Ve bu bir tek sol çevrelerin siyâset yapış tarzına ilişkin bir sorun değil.Ana problem ülkemizde,tekçiliği esas alan,sorunların çözümünü toplumun homojen olmasında gören bir siyâset kültürünün varolması.Çoğulculuğu esas alan bir siyâsî kültür geleneği yok.

Tabloya şöyle beraberce bir bakalım:Türkiye'de,birçok siyâsî ve düşünce akımı mevcût.Bunların çoğu,Türkiye'nin temel problemini esas olarak şöyle formüle ediyorlar:"Eğer ortada bir problem varsa,nedeni,ötekinin bana benzemiyor olmasıdır.Eğer ötekileri bize benzetirsek,ülkenin sorunları esas olarak çözülür." Solcular,esas problemin herkesin solcu olmamasından kaynaklandığını düşünür.Eğer herkes kendileri gibi düşünse memleketin tüm sorunlarının çözüleceğine inanırlar.Benzeri şey,milliyetçiler,sağcılar vb. için de geçerli.Bu tutumu "ah şu ötekiler benim gibi olsa ortada sorun kalmayacak",diye formüle edebiliriz.

Yanlış anlaşılmak istemem,burada solcular da sağcılar da "biz haklıyız" demesinler diye bir şeyi savunmuyorum.Elbette her grup kendi düşüncesinin doğru olduğunu ve ancak kendi görüşleri kabul edilirse sorunların çözüleceğini savunacaklardır.Benim söylediğim,çözüm önerilerinin esasını ötekinin ortadan kalkmasında görmektedirler.Kendi savunduklarını,herkes tarafından kabul edilmesi gereken mutlak bir hakikat olarak görmeleri ve diğerlerini "hakikat"e çağırmalarıdır.

Oysa siyâset "hakikat" ve "hakikat-dışı" arasında bir tartışma değildir.Siyâset,bir konuda "farklı görüşler arası bir yarışmadır." Türkiye'de olmayan bu çoğulcu siyâset kültürüdür.Ötekinin,öteki olmasını,öteki olarak kalmasını sorun gören bir siyâsî kültürümüz var.Farklılığı sorun gören bu zihniyet aslında Türkiye'yi yüz yıldır yöneten zihniyetin kendisidir.Muhâlefetteki de onu tekrar etmekten başka bir şey yapmıyor.

-Çerkesler hep "sistem-içi" veyâ "iyi";belki de "kullanışlı" bir topluluk oldular,öyle görüldüler.Sünni Türk,"Çerkes"i bir düşmân olarak görmez.İlginçtir,Çerkesler de "Sünni Türk'ü düşmân olarak görmezler.Katıksız bir asimilasyonun kurbânı olmalarına rağmen.Bu,Türkiye'nin demokratikleşme ve/veyâ Apartheid'ı tasfiye etme sürecinde Çerkeslerin önemli bir rol oynayabilecekleri anlamına da gelir mi?Veyâ Çerkesler bu süreçte nasıl bir rol oynayabilirler?

Çerkesler elbette çok önemli bir rol oynayacaklardır,oynamalılardır.

Ülkemizde oluşmuş bir kast sistemi vardır ve Çerkesler bu kast sisteminde,Kürtler ve Alevîler ile birlikte ara tabakayı oluştururlar.Devlet,bu kesimleri bir taraftan yoğun bir asimilasyona tâbi tutar ama öbür taraftan da bu kesimlere karşı ciddi bir güvensizliğe sahiptir.Çerkes,Kürt ve Alevî kendi kimliklerinde ısrârcı olmadıkları müddetçe,kendilerini büyük çoğunluk içinde erittikleri sürece ortada bir sorun yokmuş gibi gözükür.Bu grup mensûplarının devlet kademelerinde yükselmeleri kendi farklılıkları üzerinde ısrârcı olmadıkları sürece mümkündür.Eğer devletin üst kademelerinde bir Kürt,Alevî veyâ Çerkes varsa,bunlara düşen kendi kimliklerini saklamaktır.Ama devletin bu görünüşteki asimilasyon politikalarında bile,bu gruplar fişlenir ve kayda alınırlar.Devlet kayıtlarında kimin Çerkes,kimin Kürt,kimin Alevî olduğu özel olarak belirtilir.Bu nedenle de devletin tepe noktalarına yükselmiş olsalar bile,göğsünü gere gere "ben Çerkesim","ben Alevîyim","ben Kürdüm" diyen birisine rastlamazsınız.Çünkü bunu söyledikleri ân bu pozisyonlarını tutma şansları yoktur.Kemâl Kılıçdaroğlu,"ben Alevîyim" dediği için kendisine yöneltilen saldırıları hâtırlamak yeter.

İddiam şudur:Bu ülkede Çerkes,Alevî,Kürt kimliğini,kişiliğini inkâr etsen bile bu ülkede eşit vatandaş olarak yaşamayı başaramaz.Çünkü fişleme ve kayıt altına alma sistemlidir.Hristiyan ve Yahudileri burada saymıyorum bile.

Asıl soru şu:Kimliğini,kişiliğini inkâr etmeye zorlanmak kadar insânlığa aykırı bir davranış olabilir mi?Ana sorun,Çerkes toplulukların bu ikilemden,asimilasyon (kimliği inkâr) ve fişlenme kıskacından nasıl çıkacaklarıdır.Nasıl,hem göğsünü gere gere "ben Çerkesim" denebilir hem de eşit bir vatandaş olarak tüm haklardan yararlanmak sözkonusu olabilir?

Ana dili öğrenme ve öğretme hakkı,kültürünü koruma ve geliştirme hakkı ve bu haklara sahip olarak devlet kademelerinde yükselebilme hakkı...Türkiye'nin ihtiyâcı olan budur.Alevî'nin de Kürd'ün de ihtiyâcı olan budur.Söylemeye gerek yok ki buna en çok ihtiyâç duyan diğer topluluklar Hristiyanlar ve Yahudilerdir.

En büyük ümidim,Çerkes toplulukların bu ülke rejiminin ana karakteri olan Apartheid üzerine daha çok düşünmeleri ve karşı karşıya oldukları sorunların bu Apartheid rejiminden kaynaklandığını görmeleridir... *Prof. Dr. Taner Akçam,"Çerkes Ethem de 'Apartheid Devleti'ne tavır aldı",Röportaj:Dj. Aykut,Info Cherkessia,22 Eylül 2023. https://www.infocherkessia.com/tr/haberler/cerkesya-arastirmalari-merkezi-cam/taner-akcam-cerkes-ethem-de-apartheid-devleti-ne-tavir-aldi

Artsakh'ın askerî işgâli ve birleşmiş bir halk asla yenilmez!/Demir Sönmez*

12 Aralık 2022 târihinde Azerbaycan ve sözde Rus askerî barış güçleri tarafından Artsakh'a yönelik başlatılan abluka ve kuşatma 20 Eylül 2023 günü askerî işgâle dönüştü.

Artsakh'ın 30 bini çocuk olmak üzere 120 bin nüfusu on aydır abluka ve işgâl altında,aç,susuz,elektriksiz,ilâçsız,her türlü sağlık hizmetlerinden ve her şeyden mahrûm durumda ölüme terkedilmişti.

İşte bu kuşatma altında,açlıktan,susuzluktan ve türlü insânî ihtiyâçlarından yoksun bırakılarak perişân edilmiş bir halka,tüm dünyânın sessiz ve tepkisiz bakışları altında,avını son bir hamle ile parçalamak isteyen vahşi hayvanlar gibi saldırdılar.

Sadece 120 bin kişi ve aralarında 30 bini çocuğa karşı,en son savaş teknolojilerini kullanılarak donatılmış,insânsız savaş uçakları,dronları,tankları,topları,füzeleri,NATO'nun en büyük ikinci ordusu olan Türkiye'nin askerî operasyon güçleri ve komuta merkeziyle ve de tüm dünyânın sessiz onayıyla Artsakh toprakları askerî olarak işgâl edilerek bu topraklarda yaşayan Ermenilerin varlıklarına son verilerek etnik soykırım yapılmaya devam ediliyor. Artsakh'a yönelik askerî işgâl saldırısı sonucunda yaklaşık 200 kişi hayatını kaybetti,400'den fazla kişi ise yaralandı.Sivil yerleşim alanlarına yönelik yapılan hava saldırıları sonucunda 13'ü çocuk 40 kişinin yaralandığı ve 5'i çocuk,10 sivilin hayatlarını kaybettikleri bildirilmektedir.

Târihî Artsakh topraklarına ve Ermeni halkına karşı yapılan bu insânlık-dışı saldırılarına ahlâksızca "anti-terör operasyonu" adını vermeleri utanç vericidir.Bu ikiyüzlü sahtekârlıktan başka bir şey değildir.

Özellikle Türk medyası bu askerî işgâl saldırılarını yalan ve düzmece manşetlerle Azerbaycan ve Türk ordusunun 24 saatlik askerî zaferi olarak dünyâ kamuoyuna duyurmaktadır.

30 bini çocuk 120 bin Artsakhlıyı on ay ablukayla perişân ederek,hiçbir askerî gücü,teknolojisi,ordusu,hava savunma sistemi [olmayan],uluslararası diplomatik,askerî ve insânî yardımlardan yoksun bir halka karşı en son askerî teknolojilerle donatılmış ordularıyla gerçekleştirdikleri işgâli askerî zafer olarak kutlamaları ancak aciz ve zavallı olduklarını göstermektedir. Gerçek niyetlerini bu zafer naralarıyla gizlemiyorlar.Şimdi sıra "Zengezur koridorunda"."Türk dünyâsının birliği ve zaferi yakındır" diyor başta Erdoğan,Aliyev ve takipçileri.Pan-Türkizm rüyâlarını gerçekleştireceklerinin müjdesini veriyorlar.Bu Adolf Hitler'in Pan-Germanizm'ine [benzer bir] ideolojidir.

Bölgede savaş çanları çalmaya devam ediyor,bölgeyi bir kan gölüne çevirmeye karalı olan başta Putin,Aliyev ve Erdoğan yeni işgâl savaşlarına hazırlanıyorlar.

Gelişen bölgesel ve küresel güçler konjonktürle yeni bir paylaşım savaşına giriyorlar.Bu süreç hızla yaklaşıyor.

Güç olma arzusunda olan ABD,Avrupa ülkeleri,Çin ve diğer Asya ülkeleri bölgeyi cadı kazanına çeviriyorlar.Fillerin savaşında yine ezilen çimenler olacak.Savaşın faturasını bölgenin mazlûm halkları ödemek zorunda kalacaklar. Özellikle Ermenistan ve Ermeni halkı çok ciddi olarak uluslararası askerî işgâl tehdidi altında.

Ermenistan'da meydana gelen olaylar bu tehdidin gerçekleşmesine ciddi bir biçimde olanak sunuyor.

Düşmânlarımızdan maalesef öğrenmek zorunda olduğumuz bazı gerçekler var.

Dün veya bugün böyle fevkalâde kriz dönemlerinde tüm ülke,iktidarıyla,muhalefetiyle ve tüm kurumlarıyla birlik içinde uyumlu olarak hareket etmelidir.

Ermenistan'da 2020 [İkinci] Artsakh Savaşı'nda ve bugün yaşananları onaylamak mümkün değil,evet çok ciddi eksiklikler ve imkânsızlıklar mevcût.Ermenistan ve Ermeni halkının geleceğini ve varlığını ciddi bir biçimde tehdit eden uluslararası bu saldırılara karşı tek ve güçlü çözüm,tek bir vücût ve yürek gibi hareket etmektir.Ermenistan ve Ermeni halkının varlığı ve geleceği bize bu görevi yüklüyor.Ya geleceğimize ve varlığımıza hizmet edeceğiz ya da düşmânlarımıza.Târih sizlere bu görev ve sorumluluğu yüklüyor.Birlikte hareket ederek Ermeni halkının varlığını savunmak,erdemlilik,sorumluluk ve fedâkârlık gerektirir.

Evet,barbarlar kadim Artsakh topraklarını askerî olarak işgâl ettiler ama bu gerçekleri asla ortadan kaldır[a]mazlar.Bu toprak üzerinde güneş her doğduğu gün Artsakh ve Ermenistan'ın kutsal mirâslarını aydınlatacak.

Hiçbir şey özgürlükten ve bağımsızlıktan daha değerli değildir."Birleşmiş bir halkı hiçbir kuvvet yenemez..." *Demir Sönmez,Artsakh'ın askerî işgâli ve birleşmiş bir halk asla yenilmez!,Ermenihaber,22 Eylül 2023. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2023/09/22/Demir-S%C3%B6nmez-Artsakh-Karaba%C4%9F/257349

Uluslararası kuşatma ve işgâl altındaki Artsakh/Demir Sönmez*

Azerbaycan ve Rus askeri barış güçlerinin koruması altında 12 Aralık 2022 târihinde Artsahk'a yönelik abluka ve kuşatma devam etmektedir.Bu kuşatmanın ve ablukanın iyi anlaşılması için konunun iyi tanımlanması gerekir.

Bu kuşatma ve ablukanın stratejik bir amacı ve tanımı vardır:Bu kuşatma sadece Azerbaycan tarafından başlatılan ve sürdürülen bir eylem değildir.Hepimiz konunun değişik boyutlarıyla tanımlamasını yapabiliriz;ama bunu yaparken bütün gerçekleri tüm çıplaklığıyla kamuoyunun bilgisine sunmalıyız.

Konuyu çok karmaşık bir şekle sokmadan,yaşanan gerçekliklerden hareket etmek daha anlaşılır
olacaktır.

9 Kasım 2020'de Rusya,Azerbaycan ve Ermenistan tarafından imzâlanan ateşkes antlaşmasının en önemli maddelerinden biri olan 6. madde,Lachin Koridoru [Berdzor] sorunuyla ilgilidir:Ermenistan Cumhuriyeti,Kelbecer İlçesi'ni 15 Kasım 2020'ye kadar,Lachin İlçesi'ni ise 1 Aralık 2020'ye kadar Azerbaycan Cumhuriyeti'ne iade edecektir.Dağlık-Karabağ [Artsakh] ile Ermenistan arasında bağlantıyı sağlayacak Lachin Koridoru [Berdzor] (5 kilometre genişliğinde) Shusha topraklarından
geçmemekle birlikte Rusya Federasyonu barış güçlerinin kontrolü altında kalacaktır.Taraflarca mutâbakata varıldığı üzere,önümüzdeki üç yıl içinde Dağlık-Karabağ [Artsakh] ile Ermenistan arasında bağlantı sağlayacak Lachin Koridoru [Berdzor] üzerinden yeni bir güzergâhın inşâsına yönelik bir plân hazırlanacaktır ve bunun ardından,geliş-gidiş rotasını korumak amacıyla Rus barış güçlerinin bu bölgeye yerleştirilmesi plânlanacaktır.Azerbaycan Cumhuriyeti,Lachin Koridoru [Berdzor] boyunca her iki yönde de seyâhat eden kişilerin,araçların ve yüklerin güvenliğini garanti edecektir.

Artsakh'ın Ermenistan ve tüm dünyâyla bağlantısını sağlayan tek karayolu,Azerbaycan ve Rus barış güçleri tarafından işgâl ve abluka altına alınmıştır.

Azerbaycan'ın amacı;Artsahk'ta yaşayan Ermenileri köklerinden kopararak sürgüne göndermek veyâ ekonomik ve ulaşım ablukasıyla bölgedeki Ermeni halkını açlığa ve susuzluğa terkedip,temel sağlık malzemelerinden ve ilâçlardan yoksun bırakarak topluca ölmelerine neden olmaktır.Amaç,bu yöntemle bu topraklarda yaşayan Ermenilerin varlıklarına son vererek soykırım yapmaktır.

Rus barış gücü mü yoksa Azerbaycan askerî gücü mü?

10 Kasım 2020 târihinde imzâlanan ateşkes antlaşması ve sonrasında,Rus barış gücü bölgede barışa değil,Azerbaycan çıkarlarına ve provokasyonlarına hizmet etmektedir.Ateşkes antlaşmasına göre,Artsakh'ın Ermenistan'la ve tüm dünyâyla bağlantısını sağlayan Lachin Koridoru [Berdzor]'nun güvenliği Rus barış güçleri tarafından sağlanacaktı.Azerbaycan tarafından Ermenistan'a yönelik gerçekleştirilen askerî saldırılar,Rus barış güçlerinin denetimi altındaki bölgelerde yapılmaktadır.Azerbaycan tarafından Lachin Koridoru [Berdzor] üzerinde inşâ edilen kontrol noktaları yine Rus barış güçleri kontrolünde gerçekleşmektedir.
Artsakh'a dünyânın çeşitli ülkelerinden ve de uluslararası kurumlar tarafından gönderilen insânî yardımların geçişleri (ilâçlar,çocuk mamaları,sağlık ve tıbbî malzemeler ve zorunlu gıda maddeleri),Rus barış güçlerinin denetimindeki bölgede Azerbaycan askerî ve resmî güçleri tarafından engellenmektedir.

Savaş dönemlerinde bile,Uluslararası Kızılay ve Kızılhaç'ın insânî yardım çabaları engellenmemiştir.ABD,Avrupa Birliği,Avrupa Konseyi,Birleşmiş Milletler ve çeşitli uluslararası kurumların bölgede incelemelerde bulunmalarına ve Artsakh'ı ziyâretlerine Rus Barış güçlerinin denetiminde izin verilmemektedir.
Şimdi düşünmek ve sormak gerekir:Putin yönetimindeki Rus barış güçleri kime hizmet etmektedir?Savaşı [başlatan da] 10 Kasım 2020'de savaşa son veren de Putin yönetimiydi.Bölgedeki askerî,ekonomik ve politik gücü elinde tutan Rusya'dır.Bu abluka ve işgâli gerçekleştiren belirleyici güç,Putin yönetimidir.Rusya,Azerbaycan ve Türkiye savaş koalisyonu bölgeyi yeni felâketlere sürükleme plânları yapmaktalar.Avrupa'nın sürüklendiği ekonomik,siyâsî ve enerji krizi,Avrupa ülkelerini Türkiye ve Azerbaycan'a daha bağımlı hâle getirmektedir.Devam eden Ukrayna Savaşı'nın Avrupa-Rusya ilişkilerini zayıflatması,en çok Türkiye ve Azerbaycan'a hizmet etmektedir.Azerbaycan enerji kaynaklarına ihtiyâç duyan Avrupa ülkeleri siparişlerini yüzde 50 artırmak zorunda kalmışlardır.Avrupa ülkelerinin artan petrol ve gaz talebini karşılamak için Azerbaycan,Rus petrol ve gazını pazarlayarak,Rusya'ya karşı uygulanan ekonomik ambargoyu delmektedir.Rusya,petrol ve gaz ihrâcât ağını genişletmek amacıyla Türkiye'de yeni yatırımlar yapmaktadır.

"Zengezur Koridoru",Ermenistan'ın toprak bütünlüğüne yönelik uluslararası bir işgâl hareketidir.

Türkiye ve Azerbaycan'ın ortak projesi olan "Zengezur Koridoru" Ermenistan topraklarının işgâl edilmesi projesidir."Zengezur Koridoru" ya da Türklerin deyimiyle "Turan Yolu" veyâ "Turan Koridoru"."Zengezur Koridoru" Pan-Türkizm ve Turancılık projesidir.Pan-Türkizm ve Turancılık ondokuzuncu yüzyılda doğmuş,Türkçe konuşan Müslüman ülkeler arasındaki bağları güçlendirmeyi,hattâ onları aynı devlet çatısı altında birleştirmeyi amaçlayan milliyetçi bir ideolojidir.Bu ideoloji Adolf Hitler'in Pan-Germanizm'ine eşdeğerdir.Azerbaycan,Türkmenistan,Özbekistan,Kırgızistan,Kazakistan'daki Türk ve Müslüman azınlıklar ile Kafkaslar ve Orta Asya'daki Tatarları tek bir devlet altında birleştirmeyi amaçlayan jeopolitik bir projedir.İşte Pan-Türkizm ve Turancılık ideolojinin önündeki tek engel Müslüman ve Türk olmayan Ermenistan'ın bir şekilde tasfive edilmesi gerekir.Ermenistan topraklarının içinden geçerek Azerbaycan ve Nahçıvan [Nakhicevan]'ı birbirine bağlayacak ve Nahçıvan [Nakhicevan] üzerinden Türkiye'yle birleşecek kara ve demiryolu projesi.Bu koridorla Türkiye,Orta Asya'daki Türk[î] cumhuriyetlere daha kolay ulaşacak."Zengezur Koridoru",Türkî cumhuriyetlerin petrol ve doğalgazının Azerbaycan ve Türkiye üzerinden daha kolay ve daha ekonomik olarak Avrupa ülkelerinde pazarlanmasını sağlayacağı gibi,târihî İpek Yolu bu koridor üzerinden Avrupa'ya ulaşmayı sağlayacak.

"Zengezur Koridoru",İran ve Ermenistan arasındaki sınırları da ortadan kaldıracak.Bunun İran'ın Kuzey Kafkasya ve Avrupa ile bağlantısını kesecek olması,bölgenin jeopolitik yapısını tehdit edecek.10 Kasım 2020 târihinde Rusya öncülüğünde Ermenistan ve Azerbaycan arasında imzâlanan antlaşmanın 9. maddesinde "koridor" kelimesi geçmemektedir.Antlaşma metninde Azerbaycan ve Nahcivan [Nakhicevan] Özerk Bölgesi arasından ulaşımı sağlayacak kara ve demiryollarının açılmasından bahsederken,yine antlaşmanın 9. maddesinde "Ulaşım kontrolü,Rusya Federasyonu Federal Güvenlik Servisi Sınır Muhafaza Servisi organları tarafından gerçekleştirilecektir" ifâdesi de yer alıyor.Rus barış güçlerinin Lachin Koridoru [Berdzor] güvenliğini nasıl sağladıklarına yukarıda değinmiştik.Burada tam anlamıyla kuzular kurtlara emânet ediliyor.İşte antlaşmanın en tehlikeli maddelerinden birisi bu:Neden bağımsız bir ülke olan Ermenistan'ın içinden geçen kara ve demiryollarının güvenliği bir başka ülkeye devrediliyor?Dünyânın hangi ülkesinde ve bölgesinde böyle bir uygulama var?Dünyânın hangi ülkesinde başka bir ülke topraklarında özel bir geçiş koridoru var ve de güvenliği başka bir ülkeye ait?Azerbaycan,Rusya ve Türkiye ilişkilerinin böyle devam etmesi durumunda;bu sadece bölge için değil,Avrupa ve Ortadoğu için de tehdit oluşturmayı sürdürecektir.Tabiî ki burada özetlemeye çalıştığım ilişkiler,çok daha derindir ve başka aktörleri de hesaba katmak gerekir.Bu ilişkiler yumağının tam ortasındaki hedef,Ermenistan ve Artsakh halkıdır.Ermenistan ve Artsakh hem bölge hem de Avrupa ülkeleri için ne ekonomik ne siyâsî ne stratejik ne de kültürel olarak diğer aktörlere göre çıkarlarına hizmet edecek bir konumdadır.Günümüz dünyâsında uluslararası ilişkileri askerî,ekonomik,siyâsî,diplomatik,doğal zenginlikler ve jeopolitik konum belirler.Bu çıkar ve savaş makinesi güçlere karşı direnmek,onurlu ve kararlı politikalarla mümkündür.Unutmamamız gereken şey,her zaman iki dünyâ olduğudur:Emperyalist hedefleri ve çıkarları için dünyâyı felâkete sürükleyenler ve buna karşı direnen onurlu halklar ve uluslar.Dünyâyı felâkete sürükleyen Hitler,Mussolini,Pinochet,Saddam vb. nasıl târihin çöp sepetine atıldılarsa;Aliyev,Erdoğan,Putin ve diğerlerinin sonu da aynı olacaktır.

"Artsakh:Bitmeyen kuşatma ve işgâl"

Ermenistan ve Artsakh halkına karşı yıllardır devam eden soykırım ve saldırılar devam etmektedir.Baş aktörleri Aliyev,Erdoğan ve Putin olan bu kuşatmanın ve işgâlin diğer aktörlerini unutmamak gerekir.Bu aktörlerin,mâddî,politik,askerî ve diplomatik destekleri olmadan bu kuşatma ve işgâlin
devam etmesi mümkün değildir.Özellikle Ukrayna Savaşı ve sonrası devam eden enerji ve ekonomik kriz nedeniyle birçok Avrupa ülkesi,Azerbaycan'la geliştirdikleri ekonomik çıkar ilişkileri nedeniyle Azerbaycan'ın saldırgan politikalarını sessizce onaylamaktadır.Azerbaycan petrol ve gaz şirketi SOCAR'ın Avrupa'da yürüttüğü rüşvet ve diğer yasadışı faaliyetleri de unutmamak gerekir.

Açıklanan belgelere göre,Aliyev yönetiminin başta ABD'li ve Avrupalı parlamenterler olmak üzere,çeşitli kurumlara milyarlarca dolar değerinde rüşvet dağıttıkları belgelenmiştir.Azerbaycan'daki insân hakları ihlâlleri ve Aliyev'in Artsakh halkına karşı işlediği insânlık suçlarının üstünün örtülmesi için dağıttığı bu rüşvet operasyonunun adı dünyâ kamuoyunda "hayvar diplomasisi" olarak ifâde edilmektedir.Özellikle Avrupa ülkelerinin ve ABD'nin Aliyev'in işlediği insânlık suçlarına karşı sessiz kalmalarının nedenlerinden birisi de bu rüşvet diplomasisidir.SOCAR petrol ve gaz şirketinin Avrupa merkezi,İsviçre'de faaliyet göstermektedir.Şirketin 800'den fazla çalışanı vardır ve ayrıca Migros ve SOCAR işbirliğiyle 200'den fazla benzin istasyonu işletmektedir.

İsviçre ve Azerbaycan arasındaki ekonomik ve diplomatik ilişkiler çok derin bir boyuta sahiptir.İsviçre,târihî bir sorumlulukla karşı karşıyadır.Ya ekonomik çıkarları için Ermeni halkının soykırımını onaylayacaktır ya da bu soykırımı durdurmak için harekete geçecektir.Bu belirlemeler aynı zamanda Türkiye-İsviçre ilişkileri için de geçerlidir.Tekrar belirtmek gerekirse İsviçre bu soykırımı durdurmak için öncülük yapabilecek güce ve olanaklara sahiptir.27 Eylül 2020 târihinde başlayan ve 44 gün süren savaşta durum daha farklı değildi,hattâ daha da vahimdi.Tüm dünyânın gözleri önünde barbarlar sürüsü tarafından bir halk soykırıma uğruyordu.Ülkelerin,insânların ve uluslararası kurumların tepkisizliği,katliâmları onaylamaya devam ediyor.Avrupa ülkeleri,ABD,BM,NATO,AB,Avrupa Konseyi,AGİT,uluslararası kurumlar ve dünyânın diğer ülkelerinin tepkileri ve niyetlerini anlamak için,yaptıkları açıklamalara bakmak yeterlidir.

Konu Ermenistan ve Ermeni halkı olunca;ortama egemen olan tavır,tam bir sessizlik ve ciddi olmayan tepkilerdir.Birkaç ülkenin söylemi dışında,saldırgan güçlere yönelik olarak ne ciddi bir ekonomik yaptırıma ne de ciddi diplomatik tepkilere tanık olduk.Âdetâ saldırganlara,"buyurun beyler;kurbân size ait,istediğiniz şekilde boğazlayabilirsiniz" dediler.Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tam bir çaresizlik sembolü:"İnsânî yardımların geçişine izin verin" dediler.Bunun diplomatik açıklaması şudur:"Savaş hali devam ediyor,ama insânî yardımlar devam etsin".Yâni ablukayı ve işgâli onaylayan bir karar.Birleşmiş Milletler Uluslararası Adâlet Divânı,Azerbaycan'a Lachin Koridoru [Berdzor]'nun derhâl açılması talimâtını verdi ve bu kararın uluslararası bağlayıcılığı var;ama bu kararı uygulamak için bir yaptırım mekanizması bulunmuyor,tıpkı Birleşmiş Milletler kararları gibi.Avrupa Birliği,Avrupa Konseyi,birçok ülke ve uluslararası kurumlar tarafından gösterilen tepkilerin ortak noktası,insânî yardım koridorunun açılmasıyla sınırlıdır;ki bu da çok alt düzeyde bir söylemle dile getirilmektedir:"Ablukanız ve işgâliniz devam etsin;ama insânî yardımların ulaşmasına izin verin." Ukrayna-Rusya Savaşı'nda gösterilen ekonomik,politik ve diplomatik tepkilerin,uygulanan ambargoların ve gösterilen her türlü dayanışmanın yüzde biri Artsakh ve Ermenistan için gösterilmedi.Bu da Avrupa'nın ve ABD'nin ikiyüzlü sahtekâr politikalarını bir kez daha gözler önüne serdi.Bu güçlerin ekonomik çıkarlarına insânları nasıl kurbân edeceklerine bir kez daha tanıklık ediyor insânlık.Bölgede Artsakh'ın siyâsî statüsünün her kesim tarafından kabul edilmesi,insânlık adına olumlu bir adımdır.Azerbaycan işgâl ettiği Artsakh topraklarından derhâl geri çekilmeli ve saldırgan politikalarına derhâl son vermelidir.Aliyev gerçek niyetini açıkça ifâde ediyor:"120 bin Ermeni yaşıyor Artsakh'ta.Bunlar ya bizim varlığımızı ve egemenliğimizi kabul ederler ya da yok ederiz.Biz buraya kendi vatandaşlarımızı getirip yerleştireceğiz.Aliyev bu düşünce ve açıklamalarıyla Artsakh'ın Ermenilere ait olduğunu da itirâf ediyor. Cihadist grupların insânlık için ne kadar tehlikeli ve tehdit olduklarına çok yakın târihimizde özellikle Suriye'de,Irak'ta,Libya'da ve dünyânın birçok ülkesinde işledikleri cinâyetlerle ve katliâmlarla tanık olduk.

Suriye'den son gelen haberler ve görüntüler Cihadist grupların Kürt gençlerini sokak ortasında hunharca nasıl katlettiklerini göstermekte.Bu görüntülerde dikkat çeken Cihadistlerin kendi aralarında çok düzgün Türkçe konuşmaları,gruplarda Türklerin yer aldıklarını belgeliyor.Çok ilginç ve dikkat çekici olması nedeniyle bir kez daha burada belirtmeden geçmek istemiyorum.Erdoğan ne zaman Avrupa ülkelerini tehdit etse,birkaç gün ve hafta sonra Avrupa şehirlerinde Cihadistler tarafından kanlı saldırılar yapılmıştı. [İkinci] Artsakh Savaşı'nda Türkiye tarafından Suriye'den gönderilen ve Ermeni halkının soykırımına [hizmet etmeleri için kullanılan] Cihadist gruplar Türkiye tarafından getirildikleri ülkelere geri gönderilmediler,çünkü görevleri henüz bitmemişti.İşgâl edilen topraklara yerleştirilen Cihadist grupların Azerbaycan ve Türkiye tarafından işgâl edilen Ermenilerin topraklarına yerleştirilmelerinin amacı,Artsakh'ın demografik yapısını kendi lehlerine değiştirerek,bölgeyi aşırı İslâmcılar ve Cihadistlerin merkezi hâline dönüştürmek,Ermenilerin topraklarına ve mâllarına el koymak,Ermeni halkını Cihadist gruplarla sistematik olarak tehdit ederek zorla kadim topraklarından kopararak sürgüne göndermek ve de yeni soykırım savaşlarında kullanmaktır.Düşünmemiz için belirtmek isterim ki,özellikle Ortadoğu'da Müslüman halka karşı hunharca katliâm yapan bu Cihadist grupların Müslüman olmayan Ermeni halkına karşı işleyecekleri cinâyetleri düşünmek bile istemeyiz.

Cihadist gruplar sadece Ermeni halkı için değil insânlık için tehdit olmaya devam ediyor,işlenecek insânlık suçlarına sessiz kalarak onaylamamak için bütün ülkeler ve halklar harekete geçmek zorundadır.İnsânlık târihi ve mirâsı göstermektedir ki,bu topraklar binlerce yıldır Ermenilerin vatanıdır ve günümüzde bu topraklarda yaşayanlar Ermenilerdir.Artsakh bugün uluslararası bir kuşatma ve işgâl altındadır,bu kuşatma ve işgâlde başta Aliyev,Erdoğan,Putin,AB ülkeleri,ABD,NATO,Birleşmiş Milletler,Avrupa Konseyi,AB,uluslararası kurumlar ve yüzmilyonlarca sessiz insân suçludur.Suçlular bir gün mutlaka işledikleri suçların bedelini ödeyeceklerdir...
*Demir Sönmez,Uluslararası kuşatma ve işgâl altındaki Artsakh,Ermenihaber,14 Eylül 2023.
https://www.ermenihaber.am/tr/news/2023/09/14/Artsakh-Karabag-Demir-S%C3%B6nmez/256488

"Abluka sonucunda Karabağ [Artsakh]'daki Ermeni nüfusun insânî bir krizin eşiğine yaklaştığı bir gerçek"/Dr. Kerim Has*

Azerbaycan'ın Lachin Koridoru (Berdzor)'nu abluka altına alması sonucu Artsakh (Dağlık-Karabağ)'ta meydana gelen insânî kriz ve Artsakh çevresindeki durum ile ilgili "Ermenihaber.am" Rusya analisti Kerim Has ile bir röportaj yaptı.Türk uzman ile yapılan röportajı iki bölüm hâlinde yayınlıyoruz. Not:Bu sorular uzmana Azerbaycan'ın Dağlık-Karabağ [Artsakh]'a başlattığı savaş öncesinde soruldu. -Azerbaycan'ın Lachin Koridoru [Berdzor]'nu abluka altına alması sonucu Artsakh'ta meydana gelen insânî krizi nasıl buluyorsunuz ve bu yönde uluslararası kamuoyunun tepkilerini,Koridor'un açılması için Azerbaycan'a baskı yapmaması ve eylemsizliğini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Azerbaycanlıların Karabağ,Ermenilerin Artsakh dediği bölgede Ilham Aliyev yönetiminin geçen yıl Aralık ayında başlayan,bu yıl Nisan'da sınırda bir kontrol-gümrük noktası kurmasıyla hız kazanan,Haziran itibâriyle de oldukça sıkı bir uygulamaya dönüşen bir abluka uyguladığı doğru.Bu abluka sonucunda Karabağ [Artsakh]'daki Ermeni nüfusun insânî bir krizin eşiğine yaklaştığı da bir gerçek.Bununla birlikte,bu insânî krizin boyutları,anladığım kadarıyla,birçok taraf için hâlâ "yönetilebilir" görülüyor olsa gerek ki,ne bölge ülkelerinden ne de uluslararası aktörlerden henüz ciddi bir tepki gelmiş değil.

En son ABD tarafından Dışişleri Bakanlığı üst düzey yetkilisi Yuri Kim,Lachin Koridoru [Berdzor]'nun açılması için Azerbaycan'a sert denilebilecek bir çağrıda bulundu.Ancak ABD'nin bu konuda somut hangi adımları atıp atmayacağını görmek için biraz beklemek gerek.Önceki gün ve haftalarda da yine Rusya'nın ve AB'nin de Bakû'ye yönelik bu yönde defalarca çağrıları olmuştu.Azerbaycan tarafı ise Lachin Koridoru [Berdzor]'ndan ziyâde Aghdam-Stepanakert yolunun açılması veyâ bu iki yolun da art arda veyâ eşzamanlı açılması konusunda ısrârcı.En son bildiğim kadarıyla Moskova,Aghdam-Stepanakert yolu üzerinden Karabağ [Artsakh]'daki Ermenilere ulaştırmak üzere insânî yardım gönderdi.Ancak henüz Lachin Koridoru [Berdzor] açılmadığı gibi Aghdam-Stepanakert yolu da tam fonksiyonlu işliyor değil.Dolayısıyla hâlihazırda Karabağ [Artsakh]'daki Ermeni nüfusun gıda sorunu ve tıbbî malzeme ihtiyâcı had sahfaya çıkmış ve dünyâyla bağlantısı da aylardır neredeyse tümüyle sınırlanmış durumda.

Bölgesel koşulları kendi attığı adımlar açısından avantajlı değerlendiren Aliyev yönetimi,özellikle son bir buçuk yıldır gerek Ermenistan gerekse de Karabağ [Artsakh] Ermenilerine yönelik siyâsî-askerî-ekonomik baskıyı artırarak hem kendi şartları ekseninde Yerevan'la bir barış anlaşmasının imzâlanmasını temin edecek hem de Karabağ [Artsakh] Ermenileri'nin Azerbaycan'a entegrasyonunu veyâ aksi takdirde bölgeden ayrılmalarını sağlayacak bir politika izliyor.

Bu ortamda uluslararası kamuoyunu sanırım kabaca ikiye ayırabiliriz:Rusya ve Batı.Rusya,olağanüstü derecede Ukrayna'daki savaşla meşgûl.Neredeyse bütün kaynaklarını ve dikkatini Ukrayna'daki savaşa hasretmiş durumda.Ayrıca,uzun yıllardır "arka bahçesi" olarak gördüğü Güney Kafkasya'da Azerbaycan'ı (ve ister istemez Türkiye'yi de) direkt karşısına alacak şekilde "ikinci bir cephe" açacak durumda değil.Bunu isteyeceğini de pek zannetmiyorum.

Öte yandan,Moskova'nın Azerbaycan'la ilişkileri 1990'ların başındaki gibi de değil,son otuz yılda bu ilişkiler her anlamda gelişmiş durumda.Ermenistan -en azından resmî düzeyde- Rusya'nın müttefiki idiyse,Azerbaycan da stratejik boyutta ilişkilere sahip olduğu bölgedeki en önemli partneri.Kaldı ki,yine Ukrayna'daki savaşla birlikte Rusya'nın güneyde Türkiye'ye olduğu gibi Azerbaycan'a da ve kuzey-güney ulaşım hattındaki İran'a da,doğudaki Çin ve Hindistan'a da ihtiyâcı ciddi oranda artmış durumda.Bu yüzden normalde İkinci Karabağ [Artsakh] Savaşı'nı bitiren 10 Kasım 2020 târihli üçlü Azerbaycan-Rusya-Ermenistan mutâbakatına göre Lachin Koridoru [Berdzor]'nun kontrolü bölgedeki Rus barış gücünde olması gerekirken,fiilîyâtta bu kontrol Haziran ayı itibâriyle büyük oranda Azerbaycan'a geçmiş oldu.Ermenistan'la sınırın sıfır noktasına kontrol-gümrük noktası kuran Azerbaycan güçlerine Rus askerleri sahada engel olmadı,olamadı,olmak da istemedi.

Pek tabiî,Rusya'nın bu politikasının bir nedeni de Pashinyan yönetiminin Ekim 2022'de Prag'da 1991 târihli Almaty Deklarasyonu'nu tanımasıydı ki,bu deklarasyona göre Dağlık-Karabağ [Artsakh] bölgesi Azerbaycan toprağı olarak kabul ediliyor.Yerevan'ın bu adımı ister istemez Moskova'nın Karabağ [Artsakh]'da sahada Azerbaycan'a karşı olası sert bir tutum takınmasının da zeminini boşalttı.Bir başka deyişle,Ukrayna'da başı yeterince dertte olan Rusya bir yandan Azerbaycan'la askerî bir çatışma içine girmekten kaçınırken,Pashinyan yönetimi de resmî düzeyde attığı adımlarla Moskova'yı "Ermeni'den çok Ermeni olamam,Ermenistan'ın kendisinden çok Karabağ [Artsakh] Ermenilerini savunamam" noktasına getirdi.

Batı dünyâsına gelirsek,orada ABD,İngiltere ve kurumsal plânda AB'nin bölgedeki politikalarının tümüyle olmasa da birbiriyle belli ölçüde uyumlu olduğu söylenebilir.Ana hedef ise Rusya hazır Ukrayna'da meşgûlken,en başta post-Sovyet coğrafyada (bu örnekte Güney Kafkasya'da) Moskova'nın nüfûzunu olabildiğince kırmak,azaltmak.Bu çerçevede Rusya'yla sınırı olmayan ve Azerbaycan ile Türkiye arasında kalan Ermenistan,gerek ABD ve İngiltere hegemonyası altındaki NATO gerekse de jeoekonomik ve jeokültürel değerler açısından AB için bir ân önce Rusya'nın etki alanından çıkartılıp Avro-Atlantik kurumlara entegre edilmesi gereken bir aktöre dönüşüyor.Benzer tablo,yine eski bir Sovyet Cumhuriyeti olan ve kısa bir zaman öncesine kadar Rusya'nın çok daha fazla etkisinin görüldüğü Moldova için de geçerli.

Pek tabiî,Azerbaycan-İsrail ilişkilerinin son yıllarda stratejik ortaklığa dönüşmesi,Aliyev yönetiminin gerek İsrail'e gerekse de ABD'ne Azerbaycan topraklarında İran'a karşı belli bazı askerî-istihbârî çalışmalar için çeşitli imkânlar sunması,İngiltere'nin Azerbaycan'daki en büyük yatırımcı ülke olması,özellikle enerji kaynaklarıyla Bakû'nun son onyıllarda Batılı ülke ve kurumlarda etkisini artırması gibi etkenler de yine Azerbaycan'ın Batı dünyâsındaki konumunu avantajlı duruma taşıyor.Yine Kiev'e silâh yardımı yaparken Rusya'nın işgâline karşı Ukrayna'nın toprak bütünlüğünü savunduğunu söyleyen Batı'nın en azından hukûkî düzeyde Azerbaycan'ın toprak bütünlüğü parantezinde değerlendirdiği Karabağ [Artsakh]'da tam tersi yönde bir politika izlemesi de -özellikle enformasyon alanında- birkaç yıl öncesi kadar kolay olamıyor.

Tüm bunlar birlikte değerlendirildiğinde Batı'nın Karabağ [Artsakh]'da yaşananlara göreceli tepkisizliği Ermenistan'ı Rusya etkisinden çıkartıp Avro-Atlantik kurumlara entegre etmeyi amaçlama,bunu yaparken de Azerbaycan'ı karşısına almayıp,tam tersi,bu iki ülkeyi,hattâ mümkünse Gürcistan'la birlikte (bu tabiî ayrıca ele alınmalı),hemen üyeleri olmasalar da NATO'nun güvenlik şemsiyesi,AB'nin de jeoekonomik ve jeokültürel havzası içine dâhil etme hedefiyle ilgili görülebilir. -Azerbaycan'ın arkasında Türkiye'den başka hangi güçler var?

Bu sorunun cevâbı "arkasında" ifâdesiyle ne anladığınıza bağlı olarak değişir.Türkiye,yanlış da yapsa doğru da yapsa zannımca hep Azerbaycan'ın arkasında durur.Buna askerî destek de dâhil.Ve bu politika Türkiye'de iktidarda kimin olduğundan bağımsız olarak cereyân eder.Türkiye'ninkisi biraz da iktidarlardan bağımsız devlet politikası.Pek tabiî,bunun kendine göre gerekçeleri var:İki halkın birbirine yakınlığı,askerî-ekonomik-enerji bağları,Ermenistan'la yaşadıkları sorunlar vs.

Öte yandan,mevcût koşullarda Azerbaycan'ın öyle veyâ böyle,arkasında veyâ yanında duran veyâ karşısında yer almayan,almak istemeyen başka birçok aktör de mevcût:ABD,İngiltere,Rusya,İsrail,Ermenistan'ın da üyesi olduğu Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü içindeki Türkî devletler,kurumsal düzeyde AB gibi.

Her birinin şu ân Azerbaycan'ın yanında veyâ arkasında durmasının veyâ karşında yer almamalarının nedenleri farklı farklı.Ancak bu aktörlerin çoğu siyâsî kültür,değerler ve diaspora etkisi açısından Ermenistan'a yakınlık duysalar da jeopolitik çıkarlar mevcût koşullarda bu güçleri Azerbaycan'ı direkt karşılarına alacak politikalar izlemekten de alıkoyuyor.Hattâ bu jeopolitik çıkarlar şu ân bölgede göreceli olarak Azerbaycan lehine bir güç dengesini de ortaya çıkarıyor.Zâten biraz da bu yüzden Aliyev yönetimi bir buçuk yıldır kendinden emin bir şekilde Ermenistan ve Karabağ [Artsakh] Ermenileri üzerindeki askerî-siyâsî-ekonomik baskıyı artırma imkânı buldu.

Bu demek değil ki,bu güçler Azerbaycan'ın Ermenistan topraklarını işgâl etmesine veya Karabağ [Artsakh] Ermenilerine katliâm uygulamasına ses çıkarmazlar.Hayır,demek istediğim o değil.Bu güçlerin hiçbiri Bakû'nun bu adımları atmasını zannımca istemezler.Muhtemelen birçoğu,Azerbaycan ile Ermenistan arasında bazı tavizler verilerek,belli yumuşamalara gidilerek bir barış anlaşmasının imzâlanmasını isterler.Ama gelinen noktada,meselenin tıkandığı nokta biraz da burası.

Bu olası barış anlaşmasında Karabağ [Artsakh] Azerbaycan'ın kontrolüne geçtiği takdirde,ki gidişat o yönde,Karabağ [Artsakh] Ermenilerinin hakları ve güvenlikleriyle ilgili bazı ulusal veya uluslararası mekanizmaların veyâ garantilerin temini için Bakû'nun pozisyonunda yumuşamayla birlikte somut adımlar beklenirken,diğer yandan Yerevan'ın ve Karabağ [Artsakh] Ermenilerinin Azerbaycan'ın toprak bütünlüğü içerisine fiilî olarak da dâhil olacak Karabağ [Artsakh]'ın entegrasyonuna fazla direnç göstermemeleri stratejisi izleniyor.Ancak burada yine kritik bir diğer husûs da bu karşılıklı sürecin kimin arabuluculuğunda,gözetiminde,kontrolünde ve pek tabiî bölgesel ve küresel aktörler açısından öncelikli olarak kimin çıkarlarının gözetilerek ilerleyeceği.

Bu açıdan bakıldığında,Karabağ [Artsakh]'daki ihtilâf sadece Azerbaycan ile Ermenistan arasında bir sorun olmaktan öte,özellikle Ukrayna'daki savaşla birlikte,hem bölgesel aktörler arasındaki güç mücâdelesinin hem de küresel plândaki Rusya-Batı çekişmesinin önceki yıllara göre şimdilerde çok daha sert ve büyük kırılmalara yol açabilecek bir "fay hattı" olarak karşımıza çıkıyor.

-Lachin Koridoru [Berdzor]'nun açılması ihtimâli gündemde.Siz böyle bir ihtimâl görüyor musunuz?

Evet,Lacin Koridoru [Berdzor]'nun açılma ihtimâli düşük değil.Tekrar açılabilir.Anlaşılırsa,neden olmasın.Aghdam-Stepanakert yoluyla birlikte Lachin Koridoru [Berdzor] da tekrar açılabilir.Eğer özellikle Batılı ülkeler,en başta da ABD Bakû üzerinde daha güçlü baskı kurarsa açılabilir.Aghdam-Stepanakert yolu açılmadan da yine Lachin Koridoru [Berdzor] açılabilir.Zannımca asıl mesele o değil.Asıl mesele,Lachin Koridoru [Berdzor]'nun açılmasının Karabağ [Artsakh]'ın er ya da geç Bakû'nun kontrolüne geçmesini engelleyip engellemeyeceği.Şahsen ben,Lachin Koridoru [Berdzor]'nun açılmasının günün sonunda bu süreci engelleyeceğini pek zannetmiyorum.

Bununla birlikte,bölgede aynı ânda hem yeni bir Karabağ [Artsakh] savaşı ve muhtemelen ötesine de geçebilecek daha büyük bir çatışma ihtimâli var hem de ivmesi hızlanabilecek barış görüşmeleri olasılığı var.Washington'un bu konudaki samimiyeti tartışılabilir,ama ABD cenâhından gelen son açıklamalar ister istemez Bakû'yu Karabağ [Artsakh]'da atabileceği yeni askerî adımlarda bir kez daha düşünmeye zorlayacaktır.Ancak bana sorarsanız,işin özünde ne ABD'nin ne İngiltere'nin ne (Fransa daha farklı düşünebilir ama) kurumsal olarak AB'nin ne İsrail'in ve gelinen noktada ne de Rusya'nın Karabağ [Artsakh]'ın Bakû'nun kontrolüne geçmesine karşı olduğu kanaatinde değilim.Burada asıl mesele az önce de söylediğim gibi şartların ve mekanizmaların ne olacağı,sürecin kimin gözetiminde ve kontrolünde ilerleyeceği. "Başkalarının acıları üzerinde huzur inşâ edemeyeceğini iyi bilmeli Azerbaycan" -Bölgede gerilim sürerken bir yandan Ermenistan ve ABD arasında tatbikât yapılıyor.Öte yandan Azerbaycan ile sınır boyunca AB gözlemcileri devriye geziyorlar.Bu arada Azerbaycan hem Karabağ [Artsakh] sınırlarına hem de Ermenistan sınırlarına doğru ciddi bir askerî yığınak yapıyor.Bu bir güç gösterisi mi yoksa bölgedeki bu gerilim savaşa dönüşür mu?

Zannımca Ermenistan'ın ABD'yle tatbikât yapması Washington'un olası bir çatışmada Azerbaycan'a karşı savaşacağı anlamına gelmez.Zâten yıllardır Azerbaycan ordusunun NATO standartlarına çıkarılması için Türkiye'nin Bakû ile askerî-savunma işbirliğini teşvik eden bizzat ABD'nin kendisi.Sınırdaki AB gözlemci sayısı da bölgede herhangi bir çatışmayı engelleyebilecek ne yetkiye ne güce ne de niyete sahip.

Karabağ [Artsakh]'da eğer olası bir çatışma çok kısa sürer ve fazla bir kayıp yaşanmazsa,zâten Bakû'nun olası böyle bir adımına Batı zannımca pek ses çıkarmaz.Ama uzun sürme,fazla insânî kayıp ve çatışmaların boyutunun artma riski de var.Dolayısıyla bu yüzden Batı,bu meselenin,yâni Azerbaycan'ın Karabağ [Artsakh]'da egemenliğini fiilî olarak da tesis etmesinin,askerî yollarla değil de öncelikli olarak karşılıklı tavizlerle sağlanmasını istiyor.

Bir başka deyişle,hem Azerbaycan'ı karşılarına almayacak hem Karabağ [Artsakh] Ermenilerini belli ölçüde râzı edebilecek hem Ermenistan'ı Rusya'nın nüfûz alanından çıkartıp Avro-Atlantik kurumlarına entegre edebilecek hem de bölgede özellikle Türkiye üzerinden NATO'nun etkisini artırabilecek hem de jeoekonomik ve jeokültürel olarak da Batı'nın bölgeye erişimini hızlandırabilecek bir seçenek ortada varken,askerî yol sanırım ilk öncelik olarak görülmüyordur Washington'da,Londra'da veyâ Brüksel'de.

Öte yandan,Azerbaycan'ın Karabağ [Artsakh] ve Ermenistan tarafına artırdığı askerî yığınak her ne kadar bir güç gösterisi olarak yorumlanabilecek idiyse de,Bakû'nun yeni sert askerî önlemlere başvurma ihtimâli de hiç düşük değil.Özellikle son bir buçuk yılda Aliyev yönetimi genelde diplomatik müzâkereler öncesi bu tarz güç kullanımıyla masada Pashinyan'dan hayli taviz koparabildi,bu sefer de benzer bir taktik sözkonusu olabilir.Ancak öte yandan Azerbaycan,bölgedeki güç dengelerinde şu ân kendi lehine olan konjonktürü ileride bulamayacağını da düşünüyor olabilir.Bu da hiç ihtimâl-dışı değil.

Bununla birlikte,her hâlükârda Bakû'nun olası riskleri de hesaba katarak ve çeşitli bölgesel ve küresel önemli güçlerle belli mutâbakatlar çerçevesinde askerî yola başvurabileceğini düşünüyorum.Sanırım sahada askerini bulunduran Rusya'yı direkt karşısına almadan ve muhtemelen Moskova'dan yeşil olmasa da sarı ışık alarak adım atmak isteyecektir.Yine,sadece Karabağ [Artsakh] meselesinde değil,Suriye'den Libya'ya,Ukrayna'dan Orta Asya'ya Türkiye'yle çok yakın hareket eden İngiltere'den de Aliyev'in güçlü destek alması şaşırtıcı olmaz.İsrail ise zâten şu ân Azerbaycan'a en çok silâh satan ülke konumunda,Karabağ [Artsakh]'da Bakû'nun askerî bir hamlesine Tel Aviv'in ses çıkaracağını sanmıyorum.AB ise ambargolar dolayısıyla alımı azalttığı Rus gazını bir ölçüde Azerbaycan gazıyla ikâme etmeye çalıştığı için Bakû'ye karşı eli diğerleriyle kıyaslandığında nispeten daha zayıf bir aktör.Burada asıl kilit aktör Washington olacaktır.Ancak Azerbaycan'ın atacağı hangi adım olursa olsun ABD'ni de karşısına alacağını pek zannetmiyorum. -Azerbaycan tarafından yayılan görüntülerde Azerbaycan'ın yığınak yaparken teçhizât taşıdığı askerî kamyonlarında,zırhlı araçlarında ters A harfi,işareti vardı.Bu ne anlamına geliyor?Bu arada sosyal medyada "Nakhicevan'ı ve Azerbaycan'ı birleştirme amacıyla böyle bir uygulama olduğu yönünde" iddialar yayıldı.Şunu da söyleyelim böyle bir işareti (Z harfi) Rusya,Ukrayna savaşında da kullanmıştı...

Anladığım kadarıyla Azerbaycan'ın askerî araçlarındaki ters A işareti Ermenistan'ı temsil ediyor.Ermenistan'ın kuzey bölgeleri geniş iken,toprakları güneyde daralma gösterir.Ters A harfinin yukarı kısmı Ermenistan'ın geniş kuzey bölgelerini,aşağıya doğru sivrilen kısmı da daralan güney bölgelerini temsil ediyor.Ancak ters A'nın en aşağısı (yâni normal A harfinin en üst zirvesi) hâliyle bir noktadır.A harfinin sağı ve solunun,doğusu ve batısının birleşme noktasıdır.Bu da Azerbaycan'ın batı bölgeleri ile Nahçıvan [Nakhicevan] bölgesinin -Ermenistan'ın güneydeki toprakları daha da daraltılarak veyâ orada da belli bir kontrol sağlanarak- birleşmesi anlamına geliyor.Bir başka deyişle,askerî araçlar üzerindeki ters A harfiyle Azerbaycan sadece Karabağ [Artsakh]'da kontrolü sağlamak değil,Ermenistan'ın Syunik bölgesinden geçen o sıkça dile getirdiği Zengezur Koridoru'nu da güç yoluyla açma niyetine dâir bir mesaj vermiş oluyor.

-Azerbaycan karşılıklı barışın tesisi için neler yapmalı?

Barış tek taraflı ve hemen gerçekleşebilecek bir hâdise değildir.Samimiyet ve zaman ister.Hele de böyle onlarca yıl geçmişe giden bir anlaşmazlık sözkonusu olduğunda.Hem Azerbaycan'a hem Ermenistan'a hem de Karabağ [Artsakh] Ermenilerine düşen büyük görevler var.Bölgesel ve küresel aktörleri saymıyorum,zirâ bu üçü anlaşırlarsa barış zor da olsa bir şekilde zâten gelir.

Ancak spesifik olarak Azerbaycan'a düşen nedir diye sorarsanız,zannımca Aliyev yönetimi en başta dilini,retoriğini düzetmeli,hakaret dilini bırakmalı,barış dilini kullanmalı,kucaklayıcı olmalı.Sürekli askerî güç kullanma tehdidi barışa engel olur,düşmânlığı körükler.

Karabağ [Artsakh]'a sadece Azerbaycan'ın toprak bütünlüğü açısından bakıp o topraklara âidiyet duyan ve gerçekten de o toprakların Azerbaycanlılar kadar sahipleri olan Ermenilerin duygu ve hissiyâtını yok sayma aslında bir zayıflık ve eksiklik emâresidir.Bu durum geçmiş otuz yıl boyunca da Ermeniler için Azerbaycanlılara yönelik bir zayıflık ve eksiklik idi.

Ancak bugün itibâriyle,askerî zafer kazanmış taraf olarak barışı kazanmak ancak dünkü hasmınızı bugün kucaklayacak kadar cesûr adımlar atabilmekle mümkündür.Başkalarının acıları üzerinde huzur inşâ edemeyeceğini iyi bilmeli Azerbaycan.Ermenistan'ın otuz yıl boyunca yaptığı hataları tekrar etmemeli,intikâm hissiyle değil,barış motivasyonuyla hareket etmeli.

İç huzurunu bir türlü sağlayamayan Türkiye tüm bunlar için bu iki ülkenin de hemen yanı başındaki en kötü ve çarpıcı örneği oluşturuyor zâten.Azerbaycan,kardeşi bildiği Türkiye'den dersler çıkarmalı.Türkiye'nin târihi farklı etnik,mezhebî,dinî vs. gruplara yönelik devletin çektirdiği acılarla doludur.Şimdilerde yüzüncü kuruluş yılını kutlasa bile hâlâ iç huzurunu bulamamış,mumla arayan bir ülkedir Türkiye.Azerbaycan bu açıdan Türkiye'nin yolundan kesinlikle gitmemelidir.Karabağ [Artsakh]'da Azerbaycanlılarla birlikte Ermenilerin ve belki başka halkların da beraber barış içinde yaşayabileceği ve dünyâya mükemmel bir örnek olarak sunabileceği çoğulcu bir model geliştirebilmeli,asıl bunun için kafa yormalı.On milyonluk nüfusa sahip Azerbaycan,100-150 bin Ermeni nüfusun yaşadığı Karabağ (Artsakh)'dan gelebilecek hangi tehditle baş edemeyebilir ki,bahsini ettiğim cesûr adımları atamasın?

Azerbaycan kendine güvenmeli,Ermenilerle geçmişin hatalarını tekrar etmeyip,geleceği birlikte inşâ etme yolunu seçmeli.Bu iş dilde başlar,eğitimle devam eder,ortak sofrada birlikte tat almaya kadar gider.

-Rusya bölgedeki garantör rolünü sürdürecek mi?

Bunu gelişmeler gösterecek.Karabağ [Artsakh]'ın Azerbaycan'a entegrasyonunda izlenecek yol,yöntem ve mekanizmalar belirleyecek.Ancak şurası bir gerçek ki,Ukrayna'da savaş uzadıkça,savaşın yıpratıcılığı sürdükçe,Rusya'nın Karabağ [Artsakh] da dâhil eski Sovyet coğrafyasındaki nüfûzunda aşınma ve azalma devam edecektir.Buna garantörlük de dâhil.Ukrayna'da Batı bloğuyla giriştiği mücâdele Karabağ [Artsakh]'daki Rus barış gücünün veyâ Moskova'nın Ermenistan'daki askerî-siyâsî-ekonomik-toplumsal varlığının ötesinde Rusya'nın tüm eski Sovyet coğrafyasında ve pek tabiî dünyâ sahnesindeki yerini,rolünü,konumunu ve genel anlamda da kaderini yeniden şekillendiriyor... *Dr. Kerim Has,"Abluka sonucunda Karabağ [Artsakh]'daki Ermeni nüfusun insânî bir krizin eşiğine yaklaştığı bir gerçek",Ermenihaber,18-22 Eylül 2023. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2023/09/18/Kerim-Has-Karaba%C4%9F-Ermeni-Artsakh-Azerbaycan-T%C3%BCrkiye-Rusya/256877 https://www.ermenihaber.am/tr/news/2023/09/22/Kerim-Has-Azerbaycan-Karaba%C4%9F-Artsakh/257282

"Türkiye nasıl Ermeni Soykırımı'nı tanıma taleplerine kulak tıkadıysa şimdi de Aliyev rejimi aynısını yapacaktır"/Aris Nalcı*

Azerbaycan'ın Lachin Koridoru (Berdzor)'nu abluka altına alması sonucu Artsakh (Dağlık-Karabağ)'ta meydana gelen insânî kriz ve Artsakh çevresindeki durum ile ilgili "Ermenihaber.am" Ermeni gazeteci Aris Nalcı ile bir röportaj yaptı. -Azerbaycan'ın Lachin Koridoru [Berdzor]'nu abluka altına alması sonucu Artsakh'ta meydana gelen insânî krizi nasıl buluyorsunuz ve bu yönde uluslararası kamuoyunun tepkilerini,Koridor'un açılması için Azerbaycan'a baskı yapmaması ve eylemsizliğini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Çok katmanlı bir soru.Öncelikle bu durumun kabul edilebilir herhangi bir yanı yok.İlk aşamada Pashinyan'ın ve Ermenistan hükûmetinin sözlü olarak Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü tanıdığı söylemine karşılık olarak Azerbaycan kendinde Lachin Koridoru [Berdzor]'nu kapatma ve burada kendi "sınırları" içerisinde kontrol gerçekleştirebil[me hakkı olduğunu] düşünüyor.Pratiğe bakıldığında bu mümkün olabilir ancak Rusya,Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki üçlü antlaşmanın kurallarına uyulmadığını gösterir.Çünkü insânların hareket özgürlükleri konusunda verilen sözler tutulmamış oluyor.Azerbaycan her zaman yapılan "anlaşmalar"ı kendisine yarar sağlayacak şekilde eğip büküyor ki bu da metinde yer alan muğlâk kısımları kullanmasını sağlıyor.

Öte yandan Azerbaycan Ermenilerle ilgili bugüne kadar hangi uluslararası anlaşmaya sadık kalmış ki şimdi bu son antlaşmaya sadık kalacağını düşünüyoruz.Aynı şekilde imzâlanacak herhangi bir barış anlaşmasının da Aliyev rejimi için herhangi bir bağlayıcılığı olmayacaktır.

Şunu görmemiz gerekiyor [İkinci] Karabağ [Artsakh] Savaşı'nı Ermeniler kaybetti.Sadece Ermenistan değil tüm Ermenileri kastediyorum.Bu savaşın kazananı olarak Azerbaycan her anlamda daha güçlü bir konum inşâ ediyor.Ukrayna Savaşı sebebiyle Rusya'nın,Azerbaycan'a ve Türkiye'ye ihtiyâcının artması da Azerbaycan'a ihtiyâcı olan konjonktürü sağlıyor.Uluslararası tepkileri yetersiz görüyorum.Bu tepkiler belki ancak şu âna kadar Azerbaycan'ın bir önceki savaşta olduğu gibi sınıra Suriyeli paralı askerleri yığamamasını sağlamıştır.Onun dışında Azerbaycan uluslararası arenadan kendisine gelen sözleri görmezden gelmektedir.

Aliyev rejiminin büyük ağabeyi Türkiye nasıl yıllarca Soykırım'la ilgili inkâr politikası üretip dünyâdaki diğer ülkelerden gelen Ermeni Soykırımı'nı tanıma taleplerine kulak tıkadı ise şimdi de Aliyev rejimi aynısını yapacaktır.

Öte yandan şu ânda Batı'nın Ermenistan'a yardım ediyormuş gibi gözükmesi ileride başlayacak olan bir savaş sırasında Ermenistan'dan doğrudan Batılı diplomatlar aracılığı ile bilgi alabilmektir.Batı Ukrayna'ya da milyonlarca dolar yardım yaptı,bir sürü silâh desteği verdi ancak bu Ukrayna halkının kaderini şimdiye kadar değiştirmiş değil.Batı'nın Ermenistan'a bakışı Ukrayna'ya bakışından daha da farklı olmayacaktır.Daha fazlasını beklemiyorum.

-Azerbaycan'ın arkasında Türkiye'den başka hangi güçler var?

Azerbaycan'ın arkasında özellikle belirtilecek bir güç yok.Azerbaycan'ın arkasındaki güç parasıdır.Konjonktürü iyi okuyabilme yeteneğine sahip diplomat bir kişi Ilham Aliyev.Ve şu ânda girdiği savaşlara çok önceden hazırlandı.Otuz yıl boyunca toplumu militarize etti ve hazırladı.1991'de Shusha'da geçen bir savaş oyunu (under the ocupation) tasarımına destek olup bunu okullarda o zamanın liseli gençlerine oynatmak ilerideki savaşa asker hazırlatmaktır.1991'de çocuk olanlar şimdi asker.Türkiye de Azebaycan'ın arkasında para akışı ve ekonomik ilişkilerinin sınırı kadar vardır.Aliyev rejimi otuz yıl boyunca Türkiye'de derin bağlantılar yarattı.Bu bağlantılar Erdoğan'dan bile derin.Erdoğan'ın bile haberdar olmadığı ekonomik ilişkiler kuruldu.Bu da Aliyev rejiminin Türkiye'deki iç politikada dahi etkin olmasını sağlıyor.Örneğin son cumhurbaşkanlığı seçimlerinde küçük de olsa belirleyici bir aday olan Sinan Oğan,Aliyev rejimi desteği ile bugünlere geldi.Şimdi Türkiye'de yeniden şekillenen milliyetçi akım yine Aliyev rejimi ile bağlantılıdır.

Öte yandan İsrail ve Pakistan da bu denklemde Aliyev'in yanındadır.Her ülke kendi çıkarlarını düşünmekte.Doğal olarak Rusya ve diğer CTSO (KGAÖ) ülkeleri de Ermenistan'dan çok Aliyev rejiminin yanındalar.Tüm bu ülkelerde yıllarca Azerbaycan'ın yaptığı yatırımlar artık kemikleşmiş bağlar kurmasını sağlıyor.

Bu anlamda Ermenistan'ın bölgede sadece iki kurtarıcısı olabileceğine inanıyorum.İran ve Rusya.Rusya şu ânda Azerbaycan'a daha yakın.

-Lachin Koridoru [Berdzor]'nun açılması ihtimâli gündemde.Siz böyle bir ihtimâl görüyor musunuz?

Umarım açılır.Ancak Azerbaycan'ın Lachin Koridoru [Berdzor]'nun açılmasını Aghdam'a bağlaması bu bağlantıda Azerbaycan'ın sürekli sorun çıkaracağını gösteriyor.Açılsa dahi tekrar kapatmak için Aliyev rejimi bir bahâne bulacaktır.

-Bölgede gerilim sürerken bir yandan Ermenistan ve ABD arasında tatbikât yapılıyor.Öte yandan Azerbaycan ile sınır boyunca AB gözlemcileri devriye geziyorlar.Sizce bölgedeki gerilim savaşa dönüşür mu?

Umarım dönüşmez ancak yukarıda belirttiğim konjonktürel sebepler nedeniyle Aliyev'in yıl sonundan önce bir savaş çıkarma ihtmâlinin yüksek olduğunu düşünüyorum.Bu savaş İran sınırına kadar gitmeyebilir.Ancak Ermenistan'ın kuzeyi ve İran sınırından uzak tutularak kontrollü olabilir.Çünkü İran uluslararası sınırların değişimine ihtimâl verecek bir saldırıda harekete geçeceğini duyurdu.Karabağ [Artsakh] herhangi bir ülke tarafından tanınmadığından pratik olarak uluslararası sınır sayılmıyor.Bu sırada da Aliyev rejimi Karabağ [Artsakh]'ın tam kontrolünü ele geçirecektir.Batı bu durumda ancak gözlemci olacaktır.ABD'nden birkaç askerin Ermenistan'la tatbikât yapması bir gösteridir.Ancak ABD bence Ermenistan'a bir savaş durumunda barış gücü göndermez.Aliyev de bunun farkında.Bu yüzden de savaşı tercih edecektir.Umarım yanılırım... *Aris Nalcı,"Türkiye nasıl Ermeni Soykırımı'nı tanıma taleplerine kulak tıkadıysa şimdi de Aliyev rejimi aynısını yapacaktır",Ermenihaber,13 Eylül 2023. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2023/09/13/Aris-Nalc%C4%B1-Azerbaycan-Karaba%C4%9F-Artsakh-La%C3%A7in-T%C3%BCrkiye/256439