Papaz Slik
-Kalk hanım,demiş Papaz Slik eşine,-Varımızı yoğumuzu eşeğe yükleyelim, çocuklarımızı da alalım, Cennet'e gidelim!
Öyle de yapmışlar.Çocuklarını önlerine katmışlar ve yola düşmüşler.Az gitmişler,uz gitmişler birden karşılarından Adem'in geldiğini görmüşler:
-Hey,Papaz Efendi,iyi yolculuklar,tüm aileni ve evini almış nereye gidiyorsun?
-Cennet'e gidiyorum.
-Ne Cennet'i?Sen aklını mı kaçırdın,Papaz Efendi!İnsan ölmeden,bu dünyadan göçmeden Cennet'e nasıl girer?
-Cehaletini sergileyen adam,kimsin sen?Söyle hele adını!
-Tanımadın mı beni?Ben Adem'im.
-Aa,sen misin Ado?Tanrı seni pırıl pırıl,tertemiz yarattı,ölümsüzlük verdi sana,dünyadaki en iyi şeylerin bulunduğu Cennet'e yerleştirdi,yiyip içeceğin şeyler sundu,mutlu kıldı...Ama bunlar sana yetmedi.Tanrı'nın emrini tutmadın.Yasak Meyveyi yedin,bizi de günaha soktun!Biz,hepimiz senin yüzünden,senin işlediğin günah yüzünden acı çekiyoruz.Buna rağmen,sen tüm günahlarınla Cennet'e girmeyi başardın,bana gelince yasak öyle mi?
Papaz Slik,Adem'e fırlatmak için değneğini savurmuş...Adem kıl payı kurtulabilmiş darbeden.Papaz yoluna devam etmiş.
Az gitmiş,uz gitmiş,birden karşısından Matos-aga'nın geldiğini görmüş.
-Taktis et,Papaz Efendi!
-Tanrı taktis etsin.
-Nereye gidiyorsun,Papaz Efendi?
-Cennet'e gidiyorum.
-Ne Cennet'i?Sen çıldırdın mı,Papaz Efendi?İnsan ölmeden,bu dünyadan göçmeden,Cennet'e girebilir mi hiç?
-Kimsin sen?
-Ben Matos-aga'yım.
-Ey,açgözlü Mato!Yüzdoksandokuz yıllık ömrü Tanrı sana sunmadı mı,ama bu sana yeterli gelmedi değil mi?Tanrı'dan daha çoğunu istedin,o da sana meleğini gönderdi ve onun aracılığıyla dedi ki:"Matos-aga,bir elinle öküzün boğazını tut,ne kadar kıl toplarsan avucuna,o kadar yıl ömür bağışlayacağım sana!..."Pekiyi sen ne yaptın,açgözlü Mato,tüm bedeninle öküzün üzerine yattın.Tanrı'nın meleği de kafana bir vuruşta canını aldı.Bundan şu çıkıyor,sen tüm tamahkarlığınla Cennet'e girebiliyorsun,ama bana yasak öyle mi?
Papaz Slik değneğini kaldırıp sallamış,Matos-aga zor kurtulmuş.
Papaz Slik yoluna devam etmiş.Karşısına Nuh Dede çıkmış:
-Beni taktis et,Papaz Efendi.Nereye gidiyorsun?
-Tanrı taktis etsin.Cennet'e gidiyorum.
-Bırak çılgınlık yapmayı Papaz Efendi!İnsanın ölmeden Cennet'e gittiği nerede duyulmuş?
-Sen kimsin ki benimle böyle konuşuyorsun?
-Ben Nuh Dede'yim.
-Aa,bak kim konuşuyor...Tanrı'yı aldatmayı başardın,onu yeryüzünü suya bastırmak,tüm insanları yok etmek zorunda bıraktın,kendin de Cennet'e girdin!Çatlasan da patlasan da,Cennet'e ben de gireceğim!
Gitmiş,gitmiş,karşıdan İbrahim geliyormuş.
-İyi yolculuklar,Papaz Slik,nereye gidiyorsun?
-Cennet'e gidiyorum.
-Bırak çılgınlık yapmayı,Papaz Efendi!İnsanın ölmeden Cennet'e gittiği nerede duyulmuş?
-Çok hoşuna gidiyorsa kendin öl!Eğer iyi bir insan olsaydın kendi oğlunu öldürmezdin...Gencecik oğlunu kestin,Cennet'e girmeyi başardın da,bana mı yasak!
Peter Slik değneğini kaldırıp sallamış.İbrahim tabanları yağlayıp kaçmış yanından.Peter Slik yoluna devam etmiş,karşıdan Musa Peygamber geliyormuş.
-Nereye gidiyorsun,Papaz Slik?
-Cennet'e gidiyorum.
-Sen aklını mı kaçırdın,Papaz Efendi!İnsanın hanımıyla,çocuklarıyla,mallarıyla,Cennet'e gittiği nerede duyulmuş?İnsan önce ölmeli,bu dünyadan göçmeli,sonra Cennet sözkonusu olur.
-Sen kimsin ki,bana yol gösteriyorsun?
-Ben Musa Peygamberim!
-Ey,kekeç Musa,kendini çok adil birisi olarak kabul edebilir misin?Halkını kandırdın,çöle sürdün,kırk yıl onları orada tuttun,neredeyse hepsini öldürüyordun...Madem öyle büyük bir mümindin de,neden adanmış toprakları bile görmeden dağın tepesinde öldün?Çekil bakayım yolumdan,değilse değneği alıp bacaklarına vuracağım!
Papaz Slik değneğini kaldırıp sallamış,Musa kaçıp gitmiş,Papaz da yoluna devam etmiş.
Biraz gitmiş,karşısına Davud Peygamber çıkmış.
-Nereye gidiyorsun,Papaz Efendi?
-Cennet'e gidiyorum.
-Yıkma evini,Efendi!İnsanın hanımıyla,çocuklarıyla,mallarıyla Cennet'e gittiği nerede duyulmuş?Aklını mı kaçırdın,sen?
-Adını söyle bakalım,kimsin sen?
-Kör müsün,görmüyor musun karşındakinin Davud Peygamber olduğunu?
-Kendin kör ol,yoldan çıkmış Davo!Kırk tane hanımın varken,eşini elinden almak için Uriya'yı sen öldürmedin mi?Bu olaydan sonra sen kendini Cennet'te buluyorsun,bana yasak öyle mi?Çekil,hanım şahidim,Kutsal Karabet'in mezarı üzerine yemin ederim,çocuklarımla,hanımımla,mallarımla Cennet'e gireceğim!
Yollarına devam etmişler,birden eşeklerinin önüne birisi çıkmış,sert bir şekilde bağırmış:
-Hey,sen kimsin ki,çocuklarınla,hanımınla ve mallarınla yoldan izinsiz geçiyorsun?
-Ben Papaz Slik'im.Çocuklarımı,eşimi,eşeğimi aldım,onlarla birlikte Cennet'e gidiyorum.
-Haydi,dön,geri git,şimdi seni öldürecek keyifte değilim!İnsanın hanımını,çocuklarını,mallarını alıp Cennet'e gittiği nerede duyulmuş?
-Sen kimsin ki,bana sesini yükseltiyorsun?
-Ama mısın,karşındakinin kim olduğunu görmüyor musun?Ben,Tanrı'nın insanların ölüm anı geldiğinde ruhlarını almak için gönderdiği melek Azrael'im.
-Hay,bir günde gözü kapalı binlerce suçsuz insanı doğrayan sersem Azra!Demek sana Cennet'in kapısı açık,bana yasak öyle mi?
Papaz Slik sopasını kaldırıp Azrael'e fırlatmış,aşık kemiğine denk gelmiş...
Melek Azrael sıçramış;topallayarak,sekerek zor kaçmış.Papaz Slik de yoluna devam etmiş.
Az gitmişler,uz gitmişler,birden uzaktan beyaz duvarlar ve beyaz binalar görmüşler.
-Dinle,hanım,demiş Papaz Slik.-Nasılsa Cennet'e kadar geldik,haydi oturup biraz karnımızı doyuralım,dinlenelim,sonra da kalkalım Cennet'e gidelim.
Oturmuşlar,yemişler içmişler,dinlenmişler,kalkmışlar ve o beyaz duvarlara ve binalara doğru gitmişler.Ama daha duvarlara yaklaşmadan,karşılarında birisi belirmiş ve sormuş:
-Kimsiniz ve nereye gidiyorsunuz?
-Ben,Papaz Slik'im.Bu benim hanımım,bunlar çocuklarım,bu da üzerine tüm varlığımı sardığım eşeğim.Hep birlikte Cennet'e gidiyoruz.
-Senin aklın başında mı,Papaz!Sen okumuş yazmış her ruhban gibi,Kitabı Mukaddes'te neye kara,neye beyaz dendiğini biliyorsun...İnsanın ölmeden,öbür dünyaya gitmesi için gömülmeden,Cennet'in sözkonusu olamayacağına aklın ermiyor mu senin!
-Artık Cennet'in kapısına kadar geldiğimize göre...İzin ver de girelim,hiç olmazsa bir bakalım nasıl bir yermiş bu Cennet!
-Hayır,sen olanaksızı istiyorsun,bu olamaz.
-Sen kimsin,bari adını söyle.
-Ben İsa Mesih'im.
-Evin daha önce nasıl yıkıldıysa öyle yıkılsın!Eğer sen yaşamında adil birisi olsaydın,seni tutup çarmıha germezlerdi!Dön hanım,geri gidelim Tanrı o Cennet'i insanın ulaşamayacağı şekilde temelinden yıkacak...
Böylece Papaz Slik hanımını,çocuklarını,ve varını yoğunu yüklediği eşeğini almış üzgün ve kırgın,eli boş eve dönmüş.
*Burada özel isim olarak kullanılan "slik" sözcüğünün Türkçe karşılıkları "tezcanlı,atik,çevik,acar"dır.
*Ermeni Edebiyatı Seçkisi,Haz. Birsen Karaca,Kültür Bakanlığı Yayınları,2001,s.59-64.
saygılarımla
20 Nisan 2010 Salı
Ermeni Şiiri Seçkisi
Nargile
Geniş salon pencereler kapalı ve kilitli
Yerde bir kilimle bir sedir alçak ve geniş
Çıplak duvarda altın yaldızlı çerçeve ile
Arapça salt bir sözler dizisi
Köşede bir adam dünyaya küskün
Nargilesini fokurdatarak keyifle
Haz duyarak bu hıçkırık nağmesinden
Ve havada sarsan dumandan lapamsı ve kırlaşmış
Ve derhal seni anımsarım sessizce
Dinlersin hep iniltimi ve sanki
Zevk alırsın o adam gibi seyre dalıp
Alevlendirdiğin yürek ateşimin dumanını
*Kirkor Zohrab
----------------------------------------------------
Dua
Kuğular bu akşam ümitsizce göçtü zehirli göllerden
Mahzun kızlar zindandaki kardeşlerini düşlüyor
Savaş bitti leylakların bittiği çayırda.
Ağıtlar yakarak ince kadınlar,başları önde
Tabutların ardından gidiyorlar yeraltı geçitlerinde.
Çabuk n’olur,donuyoruz bu vicdansız karanlıkta,
Çabuk götürün bizi o müşfik hayata,
Kardeşlerimizin uyuduğu o kilise mezarlığına.
Öksüz bir kuğu gam çekiyor ruhumda
Ve orda,kan damlıyor gözlerimde taze ölüler üstüne.
Sakatlar ordusu çiğnerken kalbimin patikalarını
Çıplak ayaklı bir kör
Bir duacı aramada kutsal umutla.
Bütün gece uludu çölün kızıl köpekleri
Kumlar üstünde anlaşılmaz, anlatılmaz bir kederle inleyerek.
Ve düşüncelerimin fırtınası yağmurla dindi;
Dalgalar zâlim buzun altında sindi
Dev meşeler çığlık çığlığa
Yaralı kuşlar gibi döktü yapraklarını.
Sonra gece,ıssız bir boşluğa gömüldü.
Ve yalnız,kanlı ayın altında
Kımıltısız,binlerce mermer heykel gibi
Toprağımızın bütün ölüleri,birbirine duaya dirildi.
*Siamanto(Adom Yarcanyan)
--------------------------------------------
Dünyayı Takdis
Dünyanın doğu tarafında
Barış olsun.
Tarlanın apak çığırları
Kan değil,ter aksın
Ve çınlarken akşam çanı
Eğilsin herkes takdise…
Dünyanın batı tarafında
Bereket olsun.
Her yıldızdan çiğ yağsın
Her başaktan altın saçılsın,
Ve koyunlar tepelerde otlarken
Filiz,çiçek bitsin yerden…
Dünyanın kuzey tarafında
Bolluk olsun.
Buğdayın altın denizinde
Yüzsün daima orak,tırpan,
Buğdayın tanelerinin geniş ambarı açıldığı zaman
Mutluluk sarsın dört yanı.
Dünyanın güney tarafında
Ağaçlar meyveye dursun.
Peteklerden ballar damlasın
Kadehlerden şarap aksın
Ve gelinler yoğururken ak ekmeği
Söylensin aşk şarkıları…
*Taniel Varujan
---------------------------------------
Türk Kızı
Akşamüstü;tutuşuyor ufuklar,
Bir araba geçiyor,tabut gibi aheste
Bir güzel var içinde;kanepeye gömülmüş,
Günbatımı kızı mı bu Allahım!
Bir bakarsa
Dersin:Şimdi bayılır...
Balmumundan bir heykele benziyor,
Ne de ince... sanki narin tül gibi,
Bir taze ki,solgun güller misali,
Tanrı onu bir çift gözle bezemiş,
Bir gülerse
Dersin:Şimdi kaybolur...
Bakmak ister,ancak daha bayılır,
Yüreği künlük gibi tütüyor sevgiden,
Işıkların hoş kokular ecesi,
Yorgun kelebek gibi,çiçeklere konacak,
Bir sallansa
Dersin:Hemen uçacak...
Göğsü fırtınalı bir okyanus misali,
Sevmek ister...Bir busesiyle bayılmak,
Bitap düşmek,yorgun inmek mezara,
Aşk kadehinin son damlasını içerek
Kızarırsa
Dersin:Şimdi tutuşur...
Kalp arısı;Lamartin'in tarifiyle,
Emdiği çiçek kalp,balı ise sevgi.
Benim için bakire,gökler onun yüreği
Sonsuz sevgi,ufuksuz.
Bir konuşsa
Dersin:Şimdi tükenir...
O hep yanar,yanar,yanar,tükenmez
Yoksul kadının kilisede yaktığı mum gibi,
Yıldız gibi parlak gece aşığı,
Aşk ateşinin böğründen kopmuş...
Eğer ölse
Dersin:Şimdi doğacak...
*Bedros Turyan
-----------------------------------
Ölümüm
Solgun benizli ölüm meleği
Sınırsız bir gülüşle karşıma dikilse de,
Acılarımla ruhum buhar olup uçsa da,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Yastığımın ucunda eriyen
Soluk çehreli bir mum
Soğuk ışığını serpse de ah,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Terli alnımla
Taş kesilmiş vücudumu,
Kefene sarıp kara tabuta koysalar da,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Acımasız ölüm meleğinin titrek gülüşü
Dokunaklı çanın çalmasıyla,
Tabutum ağır ağır ilerlese de,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Yas şarkıları söyleyen insanlar,
Siyah giysileri ve asık suratlarıyla
Tütsü ve dualar yaysalar da,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Çukurumu kazıp beni gömseler de
Yasa bürünmüş sevdiklerim
Ağlaşıp ayrılsalarda
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Ama eğer bir köşede
Unutulup giderse mezarım,
Ve hatıram da solarsa,
Ah işte ben o zaman ölürüm.
*Bedros Turyan
---------------------------------
Asurlu Kadın
Büyük kentlerin kaldırımlarında,göklerin gölgesinde,
Körpe ve dik bedeniyle,soluk şarına bürünmüş,
Buz kesilmiş parmaklarla kunduralar temizliyor,
Büyük kentin kaldırımlarında.
Ne kadar da güzel kadın,gözlerinin bebekleri kor gibi,
Kirpikleri kül altında bıcıldayan hüzün dolu bakışlarla gizemli,
Kalabalık üzerinde kah dolaşan,
Kah bir yerde donup kalan bu gözler,
Bir bakarsın kapanıyor ilgisiz.
Asurlunun bu gözleri... kırpışıyla hafifçe
Orduları akınlara kaldırmış ya da geri çekilmeye zorlamış,
Neredesin,Ninova'yı fetheden ey ilahi o bakış?
Neredesin,ey muhteşem Semiramis,nerede?
Şimdi soylu bu gözlerin bakışları asfaltını ölçer durur yollarını
Kent boyunca geçip giden taşıtların,koşuşturan insanların ardından,
Onlar ise akıp gider durmadan,
Kimse bakmaz güzel gözlü Asurlunun üstüne.
Oysa böyle gürültülü bir dünyanın debdebeli akışının içinde
Bir köşede sinip kalmış bakışları pür dikkat,
Ve gururlu alnı yere eğilmiş,pis ve çirkin yollarında büyük kentin
Çamurlanmış kunduralar üstüne...
*Silva Kaputikyan
---------------------------------
Ermeni Gözleri (Haygagan Açker)
Hangi yüzün üstünde,nerede olursanız olun
Yaşlanmış bir annenin yüzünde veya esmer bir çocuğun yüzünde
Güneşten yüzü solmuş yeni evlenmiş bir kadının yüzünde
Ermeni gözleri,sevimlisiniz siz
Sizler ki o kadar gözyaşı ve acı görmüşsünüz
Nasıl da başardınız yüzyıllar boyunca
Kalmayı bu kadar tatlı,bu kadar güzel
Dünyaya bu kadar güzel bakmayı
*Silva Kaputikyan
--------------------------------------
Fanasian
-Ben dünyaya nasıl geldim...
Diye sordu annesine Goarik.
Bu zorlu sorusunu çocuğun
Anne,sakin bir sesle
Yanıtladı:-Gökten
Uçtun geldin kucağıma...
Gözlerini dikip annesinin yüzüne
Çocuk,hüzünle sordu:
-Madem ki kanatlarım vardı
Niye kopardın onları?...
*Fanasian:Moskova Devlet Kütüphanesi (eski adıyla Lenin Kütüphanesi) arşivlerinde Valery Yakovlevic Bryusov için ayrılmış 386 no'lu fondan elde edilmiştir.Arşiv kayıtlarında eserin kimden derlendiğinin bilinmediği ibaresi bulunmakta olup çeviri de Bryusov için hazırlanmış ancak çevirilmeden kalmış Ermenice transkripsiyondan yararlanılmıştır.
------------------------------------
şimdi de bir Ermeni ballad'ı yani güzellemesi paylaşacağım sizlerle
Ahtamar
Şen ve güleç Van Gölünün
Küçük kıyı köyünden
Suya girer gizliden
Her gece bir nevcivan.
Suya girer kayıksız,
Pazusuna güvenir,
Suyu yarar yüzerek
Karşı adaya doğru.
Loş adadan sessiz sakin
Bir ışık var çağıran,
Onun için ışıldayan
Bir işaret durmadan.
Güzel Tamar geceleri
Böyle ateş yakıyor,
Ve sabırsız bekliyor
Orada sessiz,gizlice.
Deniz durmaz,çalkalanır,
Gencin kalbi çırpınır,
Dalgaları kükrer coşkun
Oysa yüzer korkmadan.
Tamar ise heyecanla
Onu bekler kıyıda,
Suyun sesi her kulaçta
Vücudunu titretir.
Sustu zifiri kıyıda
İşte kara bir gölge,
Evet,bu o...Buluştular
Kuşku dolu gecede.
Dalgaları Van Gölünün
Tek okşayan kıyıyı,
Ayrılıyor adadan
Fısıldayıp gizemle...
Onlar ise sevişirken
Gök kubbenin altında,
Dedikodu dalgalarda,
Şuh,ahlaksız Tamar'a.
Genç kızınsa yüreğinde
Çırpınışı sevginin,
Delikanlı döğüşürken,
Azgın,kızgın denizle.
Ancak kötü birileri
Sırlarını öğrendiler,
Ve karanlık bir gecede
Meşaleyi söndürdüler.
Sonsuz sularda kayboldu
Şaşkın,cesur genç aşık,
Rüzgarlarda tek bir ses var:
İniltiler:"Ah!Tamar!..."
Sesler çılgın kayalarda
Yankılanır durmadan,
Deniz kükrer,köpürür,
Kah bir derin ıslık çalar
Bazen inler:"Ah!Tamar!..."
Sabah vakti,deniz yorgun
Bir cesedi getirdi,
Dudağında,titrek,donuk,
İki sözcük:
Sanki ölüm sırasında
Mırıldanmış:"Ah!Tamar!..."
O gün,bugün
Bu adanın bir adı var:
"Ahtamar"
*Hovhannes Tumanyan
---------------------------
Vahagn'ın Doğuşu
Doğum sancısı çekiyordu yer,doğum sancısı çekiyordu gök,
Doğum sancısı çekiyordu erguvani deniz de.
Doğum sancısı vardı kızıl kamışın da.
Kamışın ağzından duman çıktı,
Kamışın ağzından alev çıktı,
Ve ateşten koşarak çıktı bir delikanlı,
Ateş saçları vardı,
Alevden sakalı,
ve gözleri ve kaşları vardı.
*Şairi bilinmiyor
-------------------------------
Şafak Söktü Şafak Söktü
Şafak söktü,şafak söktü.*
Sabah hayırlıydı,
Kuş yuvasındaydı,
Tavuk tüneğindeydi.
(Tembel insanları uyku çekiyor,
Çalışkan iş başında.)
Göğün kapıları açılmıştı,
Altın taht konmuştu,
Mesih üstüne oturmuştu,
Lusavoriç** ayakta duruyordu,
Altın kalemi tutuyordu,
Büyük ve küçük yazıyordu,
Günahkarlar ağlıyordu,
Müminler oynuyordu.
*"Şafak söktü,şafak söktü":Şarkı ilk dönem Ermeni edebiyatına ait,yazarı bilinmiyor.Eserin hristiyanlığın Ermeniler tarafından kabulünden önceki döneme ait olabileceği şeklinde yorumlar da var.
**Lusavoriç,Ermenicede "aydınlığı yayan kişi" demektir,"eğitimci" anlamında da kullanılır.Metinde hristiyanlığı ilk kabul eden ve Ermeniler arasında yayan Grigor kastedilmektedir.
---------------------------------------
Ağarmaya Başladı Şafak
Ağarmaya başladı şafak,*
Seçilmeye başladı haçlar,
Acıdı Tanrı,
Açıldı cennetin kapıları,
Kapandı cehennemin kapıları,
Zincirleri çözülüyor ruhların,
Tanrım,acı bize!
*Ağardı şafak,ilk dönem Ermeni edebiyatına ait dini şarkılardan birisi,yazarı bilinmiyor.
----------------------------------------
Anuş
(Fragmanlar)
Ay ışığından atlı,
Ve rüzgardan kanatlı,
Periler toplandılar,
Dağda bir gece vakti.
Hey bacılar,yücelerin
Gül çehreli güzelleri,
Gelin ağıt düzerekten
Sevdalarına yanalım,
Vakitsiz göçüp giden
Bahtsız sevgililerin.
...........................
Destisini sessizce
Yedi çeşmeden doldurmuş,
Yedi daldan çiçek yolmuş
Derlemiş çiçek demetini.
Suyu çiçeği adak sunmuş,
Yıldızlara uzanmış,
Yanan yüreği için,
Temiz aşkı dilemiş.
Ve gözleri,yürekleri
Yaşlarla dolarak,
O gece dağ çiçekleri
İnlediler ağlayarak.
Hey bacılar,yücelerin
Gül çehreli güzelleri.
Ve sabaha dek perilerin
Sürdü hüzünlü türküleri.
O sessiz ezgiler,
O büyülü havalar
Güneşin ilk ışıkları
Görünene dek duyuldular.
Ve pınarın sularında,
Çınarın gövdesinde,
Coşkun derenin dalgalarında
Eriyip kayboldular.
.........................
Yine çağırmakta...Çağırır durmaksızın
Sıla derdinin uykusuz hasreti.
Ve gönlüm kanatlarını seriverip ansızın,
Uçar yuvaya doğru dileyerek vuslatı.
Orada baba ocağında beklemekteler beni,
Uzun kış gecelerinde,anarak eski günleri.
Ve karanlık inlerin yosunlu duvarlarından,
Yalçın kayalıkların sessiz derinlerinden,
Çocukluğumun şen kahkahalarının
Aksini duymaktayım şimdi yeniden.
Kah şen şakrak gürüldemede dere,
Kah dumanı tütmede aşina bir bacanın
Ve hepsi sıcacık,güçlü,dünü savurup yere,
Gönlüme doluyorlar aşaraktan zamanı.
Sus,kulakver ve dinle türkü yakan çobanı.
............................
Ey eski dostlar,ey yeşil dağlar,
Sizi gördüm de hatırladım,
Mutlu olduğum güzel günleri,
Aramızdan ayrılıp yiten dünleri.
Daha dün,yazın yamaçlarınızda,
Açan çiçekler gibi kaybetmişiz onları.
Hanidir doruğunuzda geçen yıl karları?
Anmaya geldim ben tüm gidenleri.
Selam hayatımın ilk anıları,
Yetim ruhumla merhaba derim,
Ve hasretle dağ taş demez arar da,
Sizi bu şenliğe buyur ederim.
Bir kez daha mezarlarınızdan çıkın,
Çıkın ki sizleri tutup okşayayım,
Hayatı duyun yeniden yaşayın
Ve doldurun keyif tasasını ozanın.
...........................
Destilerini kapmışlar
İniyor suya kızlar,
Omuz omuza vermişler
Türküden inler dağlar.
Bulutlardan gelen sular
Köpürür deli deli,
Tepede hüngür hüngür
Ağlayan kimin yari?
Bulutlardan gelen sular,
Ak köpüklü serin sular,
Kırlar çöller aşan sular,
Yarim sizden içti mi?
...........................
Hıdırellez geldi renk renk çiçekler,
Yaylaya nakıştan halılar döşediler,
Demet demet kızlar çıkıp dağlara,
Şakrak türkülerle niyet çektiler.
Geldi hıdırellez,
Çiçekle süslü,
Bahtına sor bak,
Sana kim düştü?
.......................
Bu niyet çarkıdır hep böyle döner.
Kızlar,başlarında çiçekten taçlar
Genç yüreklerde "can gülüm" başlar,
Yeşil dağlar da birlikte söyler.
Türküler şakır,yürek şenlenir,
Çepçevre olunur niyet çekilir.
Kiminin rüyası ve aşkı çıkar,
Kimi muradının ardından bakar.
............................
Ah güzel çiçekler,siz
Hep boşuna gamlanır,
Dalınızdan koparılır,
Solar,yiter gidersiniz.
.......................
Bayram gecesi,o mutlu gece
Öylesine eşsiz bir an vardır ki
Göğün altın kapıları açılır,
Ve yeryüzünde her şey durulur,
Ulvi bir saltanat kurulur,
O sihirli gecenin yüce anında,
Arşın sonsuz derinliğinde,
Muradına ermeden ölen sevdalıların
Yıldızları kayar ve birbirini bulur,
Bulur da hasretle bir kez öpüşür,
Dünyadan uzak,altında mavi semaların.
*Hovhannes Tumanyan
saygılarımla
Geniş salon pencereler kapalı ve kilitli
Yerde bir kilimle bir sedir alçak ve geniş
Çıplak duvarda altın yaldızlı çerçeve ile
Arapça salt bir sözler dizisi
Köşede bir adam dünyaya küskün
Nargilesini fokurdatarak keyifle
Haz duyarak bu hıçkırık nağmesinden
Ve havada sarsan dumandan lapamsı ve kırlaşmış
Ve derhal seni anımsarım sessizce
Dinlersin hep iniltimi ve sanki
Zevk alırsın o adam gibi seyre dalıp
Alevlendirdiğin yürek ateşimin dumanını
*Kirkor Zohrab
----------------------------------------------------
Dua
Kuğular bu akşam ümitsizce göçtü zehirli göllerden
Mahzun kızlar zindandaki kardeşlerini düşlüyor
Savaş bitti leylakların bittiği çayırda.
Ağıtlar yakarak ince kadınlar,başları önde
Tabutların ardından gidiyorlar yeraltı geçitlerinde.
Çabuk n’olur,donuyoruz bu vicdansız karanlıkta,
Çabuk götürün bizi o müşfik hayata,
Kardeşlerimizin uyuduğu o kilise mezarlığına.
Öksüz bir kuğu gam çekiyor ruhumda
Ve orda,kan damlıyor gözlerimde taze ölüler üstüne.
Sakatlar ordusu çiğnerken kalbimin patikalarını
Çıplak ayaklı bir kör
Bir duacı aramada kutsal umutla.
Bütün gece uludu çölün kızıl köpekleri
Kumlar üstünde anlaşılmaz, anlatılmaz bir kederle inleyerek.
Ve düşüncelerimin fırtınası yağmurla dindi;
Dalgalar zâlim buzun altında sindi
Dev meşeler çığlık çığlığa
Yaralı kuşlar gibi döktü yapraklarını.
Sonra gece,ıssız bir boşluğa gömüldü.
Ve yalnız,kanlı ayın altında
Kımıltısız,binlerce mermer heykel gibi
Toprağımızın bütün ölüleri,birbirine duaya dirildi.
*Siamanto(Adom Yarcanyan)
--------------------------------------------
Dünyayı Takdis
Dünyanın doğu tarafında
Barış olsun.
Tarlanın apak çığırları
Kan değil,ter aksın
Ve çınlarken akşam çanı
Eğilsin herkes takdise…
Dünyanın batı tarafında
Bereket olsun.
Her yıldızdan çiğ yağsın
Her başaktan altın saçılsın,
Ve koyunlar tepelerde otlarken
Filiz,çiçek bitsin yerden…
Dünyanın kuzey tarafında
Bolluk olsun.
Buğdayın altın denizinde
Yüzsün daima orak,tırpan,
Buğdayın tanelerinin geniş ambarı açıldığı zaman
Mutluluk sarsın dört yanı.
Dünyanın güney tarafında
Ağaçlar meyveye dursun.
Peteklerden ballar damlasın
Kadehlerden şarap aksın
Ve gelinler yoğururken ak ekmeği
Söylensin aşk şarkıları…
*Taniel Varujan
---------------------------------------
Türk Kızı
Akşamüstü;tutuşuyor ufuklar,
Bir araba geçiyor,tabut gibi aheste
Bir güzel var içinde;kanepeye gömülmüş,
Günbatımı kızı mı bu Allahım!
Bir bakarsa
Dersin:Şimdi bayılır...
Balmumundan bir heykele benziyor,
Ne de ince... sanki narin tül gibi,
Bir taze ki,solgun güller misali,
Tanrı onu bir çift gözle bezemiş,
Bir gülerse
Dersin:Şimdi kaybolur...
Bakmak ister,ancak daha bayılır,
Yüreği künlük gibi tütüyor sevgiden,
Işıkların hoş kokular ecesi,
Yorgun kelebek gibi,çiçeklere konacak,
Bir sallansa
Dersin:Hemen uçacak...
Göğsü fırtınalı bir okyanus misali,
Sevmek ister...Bir busesiyle bayılmak,
Bitap düşmek,yorgun inmek mezara,
Aşk kadehinin son damlasını içerek
Kızarırsa
Dersin:Şimdi tutuşur...
Kalp arısı;Lamartin'in tarifiyle,
Emdiği çiçek kalp,balı ise sevgi.
Benim için bakire,gökler onun yüreği
Sonsuz sevgi,ufuksuz.
Bir konuşsa
Dersin:Şimdi tükenir...
O hep yanar,yanar,yanar,tükenmez
Yoksul kadının kilisede yaktığı mum gibi,
Yıldız gibi parlak gece aşığı,
Aşk ateşinin böğründen kopmuş...
Eğer ölse
Dersin:Şimdi doğacak...
*Bedros Turyan
-----------------------------------
Ölümüm
Solgun benizli ölüm meleği
Sınırsız bir gülüşle karşıma dikilse de,
Acılarımla ruhum buhar olup uçsa da,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Yastığımın ucunda eriyen
Soluk çehreli bir mum
Soğuk ışığını serpse de ah,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Terli alnımla
Taş kesilmiş vücudumu,
Kefene sarıp kara tabuta koysalar da,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Acımasız ölüm meleğinin titrek gülüşü
Dokunaklı çanın çalmasıyla,
Tabutum ağır ağır ilerlese de,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Yas şarkıları söyleyen insanlar,
Siyah giysileri ve asık suratlarıyla
Tütsü ve dualar yaysalar da,
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Çukurumu kazıp beni gömseler de
Yasa bürünmüş sevdiklerim
Ağlaşıp ayrılsalarda
Bilin ki hâlâ yaşıyorum.
Ama eğer bir köşede
Unutulup giderse mezarım,
Ve hatıram da solarsa,
Ah işte ben o zaman ölürüm.
*Bedros Turyan
---------------------------------
Asurlu Kadın
Büyük kentlerin kaldırımlarında,göklerin gölgesinde,
Körpe ve dik bedeniyle,soluk şarına bürünmüş,
Buz kesilmiş parmaklarla kunduralar temizliyor,
Büyük kentin kaldırımlarında.
Ne kadar da güzel kadın,gözlerinin bebekleri kor gibi,
Kirpikleri kül altında bıcıldayan hüzün dolu bakışlarla gizemli,
Kalabalık üzerinde kah dolaşan,
Kah bir yerde donup kalan bu gözler,
Bir bakarsın kapanıyor ilgisiz.
Asurlunun bu gözleri... kırpışıyla hafifçe
Orduları akınlara kaldırmış ya da geri çekilmeye zorlamış,
Neredesin,Ninova'yı fetheden ey ilahi o bakış?
Neredesin,ey muhteşem Semiramis,nerede?
Şimdi soylu bu gözlerin bakışları asfaltını ölçer durur yollarını
Kent boyunca geçip giden taşıtların,koşuşturan insanların ardından,
Onlar ise akıp gider durmadan,
Kimse bakmaz güzel gözlü Asurlunun üstüne.
Oysa böyle gürültülü bir dünyanın debdebeli akışının içinde
Bir köşede sinip kalmış bakışları pür dikkat,
Ve gururlu alnı yere eğilmiş,pis ve çirkin yollarında büyük kentin
Çamurlanmış kunduralar üstüne...
*Silva Kaputikyan
---------------------------------
Ermeni Gözleri (Haygagan Açker)
Hangi yüzün üstünde,nerede olursanız olun
Yaşlanmış bir annenin yüzünde veya esmer bir çocuğun yüzünde
Güneşten yüzü solmuş yeni evlenmiş bir kadının yüzünde
Ermeni gözleri,sevimlisiniz siz
Sizler ki o kadar gözyaşı ve acı görmüşsünüz
Nasıl da başardınız yüzyıllar boyunca
Kalmayı bu kadar tatlı,bu kadar güzel
Dünyaya bu kadar güzel bakmayı
*Silva Kaputikyan
--------------------------------------
Fanasian
-Ben dünyaya nasıl geldim...
Diye sordu annesine Goarik.
Bu zorlu sorusunu çocuğun
Anne,sakin bir sesle
Yanıtladı:-Gökten
Uçtun geldin kucağıma...
Gözlerini dikip annesinin yüzüne
Çocuk,hüzünle sordu:
-Madem ki kanatlarım vardı
Niye kopardın onları?...
*Fanasian:Moskova Devlet Kütüphanesi (eski adıyla Lenin Kütüphanesi) arşivlerinde Valery Yakovlevic Bryusov için ayrılmış 386 no'lu fondan elde edilmiştir.Arşiv kayıtlarında eserin kimden derlendiğinin bilinmediği ibaresi bulunmakta olup çeviri de Bryusov için hazırlanmış ancak çevirilmeden kalmış Ermenice transkripsiyondan yararlanılmıştır.
------------------------------------
şimdi de bir Ermeni ballad'ı yani güzellemesi paylaşacağım sizlerle
Ahtamar
Şen ve güleç Van Gölünün
Küçük kıyı köyünden
Suya girer gizliden
Her gece bir nevcivan.
Suya girer kayıksız,
Pazusuna güvenir,
Suyu yarar yüzerek
Karşı adaya doğru.
Loş adadan sessiz sakin
Bir ışık var çağıran,
Onun için ışıldayan
Bir işaret durmadan.
Güzel Tamar geceleri
Böyle ateş yakıyor,
Ve sabırsız bekliyor
Orada sessiz,gizlice.
Deniz durmaz,çalkalanır,
Gencin kalbi çırpınır,
Dalgaları kükrer coşkun
Oysa yüzer korkmadan.
Tamar ise heyecanla
Onu bekler kıyıda,
Suyun sesi her kulaçta
Vücudunu titretir.
Sustu zifiri kıyıda
İşte kara bir gölge,
Evet,bu o...Buluştular
Kuşku dolu gecede.
Dalgaları Van Gölünün
Tek okşayan kıyıyı,
Ayrılıyor adadan
Fısıldayıp gizemle...
Onlar ise sevişirken
Gök kubbenin altında,
Dedikodu dalgalarda,
Şuh,ahlaksız Tamar'a.
Genç kızınsa yüreğinde
Çırpınışı sevginin,
Delikanlı döğüşürken,
Azgın,kızgın denizle.
Ancak kötü birileri
Sırlarını öğrendiler,
Ve karanlık bir gecede
Meşaleyi söndürdüler.
Sonsuz sularda kayboldu
Şaşkın,cesur genç aşık,
Rüzgarlarda tek bir ses var:
İniltiler:"Ah!Tamar!..."
Sesler çılgın kayalarda
Yankılanır durmadan,
Deniz kükrer,köpürür,
Kah bir derin ıslık çalar
Bazen inler:"Ah!Tamar!..."
Sabah vakti,deniz yorgun
Bir cesedi getirdi,
Dudağında,titrek,donuk,
İki sözcük:
Sanki ölüm sırasında
Mırıldanmış:"Ah!Tamar!..."
O gün,bugün
Bu adanın bir adı var:
"Ahtamar"
*Hovhannes Tumanyan
---------------------------
Vahagn'ın Doğuşu
Doğum sancısı çekiyordu yer,doğum sancısı çekiyordu gök,
Doğum sancısı çekiyordu erguvani deniz de.
Doğum sancısı vardı kızıl kamışın da.
Kamışın ağzından duman çıktı,
Kamışın ağzından alev çıktı,
Ve ateşten koşarak çıktı bir delikanlı,
Ateş saçları vardı,
Alevden sakalı,
ve gözleri ve kaşları vardı.
*Şairi bilinmiyor
-------------------------------
Şafak Söktü Şafak Söktü
Şafak söktü,şafak söktü.*
Sabah hayırlıydı,
Kuş yuvasındaydı,
Tavuk tüneğindeydi.
(Tembel insanları uyku çekiyor,
Çalışkan iş başında.)
Göğün kapıları açılmıştı,
Altın taht konmuştu,
Mesih üstüne oturmuştu,
Lusavoriç** ayakta duruyordu,
Altın kalemi tutuyordu,
Büyük ve küçük yazıyordu,
Günahkarlar ağlıyordu,
Müminler oynuyordu.
*"Şafak söktü,şafak söktü":Şarkı ilk dönem Ermeni edebiyatına ait,yazarı bilinmiyor.Eserin hristiyanlığın Ermeniler tarafından kabulünden önceki döneme ait olabileceği şeklinde yorumlar da var.
**Lusavoriç,Ermenicede "aydınlığı yayan kişi" demektir,"eğitimci" anlamında da kullanılır.Metinde hristiyanlığı ilk kabul eden ve Ermeniler arasında yayan Grigor kastedilmektedir.
---------------------------------------
Ağarmaya Başladı Şafak
Ağarmaya başladı şafak,*
Seçilmeye başladı haçlar,
Acıdı Tanrı,
Açıldı cennetin kapıları,
Kapandı cehennemin kapıları,
Zincirleri çözülüyor ruhların,
Tanrım,acı bize!
*Ağardı şafak,ilk dönem Ermeni edebiyatına ait dini şarkılardan birisi,yazarı bilinmiyor.
----------------------------------------
Anuş
(Fragmanlar)
Ay ışığından atlı,
Ve rüzgardan kanatlı,
Periler toplandılar,
Dağda bir gece vakti.
Hey bacılar,yücelerin
Gül çehreli güzelleri,
Gelin ağıt düzerekten
Sevdalarına yanalım,
Vakitsiz göçüp giden
Bahtsız sevgililerin.
...........................
Destisini sessizce
Yedi çeşmeden doldurmuş,
Yedi daldan çiçek yolmuş
Derlemiş çiçek demetini.
Suyu çiçeği adak sunmuş,
Yıldızlara uzanmış,
Yanan yüreği için,
Temiz aşkı dilemiş.
Ve gözleri,yürekleri
Yaşlarla dolarak,
O gece dağ çiçekleri
İnlediler ağlayarak.
Hey bacılar,yücelerin
Gül çehreli güzelleri.
Ve sabaha dek perilerin
Sürdü hüzünlü türküleri.
O sessiz ezgiler,
O büyülü havalar
Güneşin ilk ışıkları
Görünene dek duyuldular.
Ve pınarın sularında,
Çınarın gövdesinde,
Coşkun derenin dalgalarında
Eriyip kayboldular.
.........................
Yine çağırmakta...Çağırır durmaksızın
Sıla derdinin uykusuz hasreti.
Ve gönlüm kanatlarını seriverip ansızın,
Uçar yuvaya doğru dileyerek vuslatı.
Orada baba ocağında beklemekteler beni,
Uzun kış gecelerinde,anarak eski günleri.
Ve karanlık inlerin yosunlu duvarlarından,
Yalçın kayalıkların sessiz derinlerinden,
Çocukluğumun şen kahkahalarının
Aksini duymaktayım şimdi yeniden.
Kah şen şakrak gürüldemede dere,
Kah dumanı tütmede aşina bir bacanın
Ve hepsi sıcacık,güçlü,dünü savurup yere,
Gönlüme doluyorlar aşaraktan zamanı.
Sus,kulakver ve dinle türkü yakan çobanı.
............................
Ey eski dostlar,ey yeşil dağlar,
Sizi gördüm de hatırladım,
Mutlu olduğum güzel günleri,
Aramızdan ayrılıp yiten dünleri.
Daha dün,yazın yamaçlarınızda,
Açan çiçekler gibi kaybetmişiz onları.
Hanidir doruğunuzda geçen yıl karları?
Anmaya geldim ben tüm gidenleri.
Selam hayatımın ilk anıları,
Yetim ruhumla merhaba derim,
Ve hasretle dağ taş demez arar da,
Sizi bu şenliğe buyur ederim.
Bir kez daha mezarlarınızdan çıkın,
Çıkın ki sizleri tutup okşayayım,
Hayatı duyun yeniden yaşayın
Ve doldurun keyif tasasını ozanın.
...........................
Destilerini kapmışlar
İniyor suya kızlar,
Omuz omuza vermişler
Türküden inler dağlar.
Bulutlardan gelen sular
Köpürür deli deli,
Tepede hüngür hüngür
Ağlayan kimin yari?
Bulutlardan gelen sular,
Ak köpüklü serin sular,
Kırlar çöller aşan sular,
Yarim sizden içti mi?
...........................
Hıdırellez geldi renk renk çiçekler,
Yaylaya nakıştan halılar döşediler,
Demet demet kızlar çıkıp dağlara,
Şakrak türkülerle niyet çektiler.
Geldi hıdırellez,
Çiçekle süslü,
Bahtına sor bak,
Sana kim düştü?
.......................
Bu niyet çarkıdır hep böyle döner.
Kızlar,başlarında çiçekten taçlar
Genç yüreklerde "can gülüm" başlar,
Yeşil dağlar da birlikte söyler.
Türküler şakır,yürek şenlenir,
Çepçevre olunur niyet çekilir.
Kiminin rüyası ve aşkı çıkar,
Kimi muradının ardından bakar.
............................
Ah güzel çiçekler,siz
Hep boşuna gamlanır,
Dalınızdan koparılır,
Solar,yiter gidersiniz.
.......................
Bayram gecesi,o mutlu gece
Öylesine eşsiz bir an vardır ki
Göğün altın kapıları açılır,
Ve yeryüzünde her şey durulur,
Ulvi bir saltanat kurulur,
O sihirli gecenin yüce anında,
Arşın sonsuz derinliğinde,
Muradına ermeden ölen sevdalıların
Yıldızları kayar ve birbirini bulur,
Bulur da hasretle bir kez öpüşür,
Dünyadan uzak,altında mavi semaların.
*Hovhannes Tumanyan
saygılarımla
Ermenistan efsaneleri:Ahtamar Adası'nın efsanesi/Elena Chudinova&Roberta Hovhannesyan*
Ahtamar Adası'nın EfsanesiÇok çok eskilerde,artık hatırlanmayan zamanlarda Kral Artaşes'in Tamar adında güzel bir kızı varmış.Tamar'ın gözleri,gecedeki yıldızlar gibi parlak,cildi ise dağdaki karlar gibi bembeyazmış.Kahkahası pınarların suları gibi şırıl şırılmış.Güzelliğinin ünü her yerde dillerdeymiş.Medya kralı da,Asur kralı da ve daha pek çok kral ve prens,Kral Artaşes'e dünürcü göndermiş.Kral Artaşes,kızını eş olarak kime vereceğine karar vermeden önce,birilerinin güzel için savaşmaya geleceğinden veya kötü kalpli bir ejderin kızı kaçıracağından çekinmeye başlamış.
O zaman kral,eskilerde büyüklüğü nedeniyle "Nairi'nin denizi"(1) olarak adlandırılan Van Gölü'nün ortasındaki adaya kızı için altın bir saray yapmalarını emretmiş ve de güzelin huzurunu hiç kimse kaçırmasın diye hizmetine yalnızca kadınları ve kızları vermiş.
Ama kendi dönemindeki ve kendisinden sonraki diğer tüm babalar gibi,kral da Tamar'ın kalbinin boş olmadığından haberdar değilmiş.Tamar kalbini bir krala değil,bir prense değil,dünyada güzellikten,güçten ve cesâretten başka hiçbir şeyi olmayan fakir bir azata(2) vermiş.Şimdi onun adının ne olduğunu kim anımsıyor ki?Tamar,delikanlıyla bakışmayı,konuşmayı,yemin etmeyi ve öpüşmeyi başarmış.
Ama aşıkların arasında Van Gölü'nün suları uzanıyormuş.
Tamar,babasının kıyıdan yasak adaya kayık gidip gitmediğini gözetlemesi için gece ve gündüz bir bekçinin beklemesini emrettiğini biliyormuş.Bunu Tamar'ın aşığı da biliyormuş ve bir akşam,delikanlı özlemle dolaşırken Van Gölü'nün kıyısında adada bir ışık görmüş.Işık bir kıvılcım kadar küçücükmüş,sanki bir şeyler söylemeye çabalıyormuşçasına karanlıkta titriyormuş.Uzaklara bakarak delikanlı şöyle fısıldamış:
Uzaklardaki ateş,bana mı gönderiyorsun sen ışığını?
Sevgili dilberimin selâmı mısın sen?
Ateş âdetâ cevap vererek ona,daha parlak bir ışık saçmış.
O zaman delikanlı aşığının kendisini çağırdığını anlamış.Eğer gecenin bastırmasıyla göl yüzülerek geçilirse,tek bir bekçi yüzücüyü farketmeyecektir.Ateş ise,karanlıkta kaybolmamak için fener görevi yapacaktır.
Aşık delikanlı bırakmış kendisini sulara ve güzel Tamar'ın kendisini beklediği o yere,uzaktaki ışığa doğru yüzmüş.
Karanlık ve soğuk sularda uzun süre yüzmüş,ama ateşin kızıl rengi kalbindeki cesâreti güçlendirmiş.
Yalnızca karanlık gökyüzünde bulutların ardında oynaşan Arev'in(3) utangaç kızkardeşi Lusin(4) imiş şahidi aşıkların buluşmasının.
Geceyi birlikte geçirmişler,sabahsa delikanlı yeniden dönüş yolunu tutmuş.
Her gece böyle buluşmaya başlamışlar.Akşamları Tamar,sevgilisinin yüzdüğü yeri görebilmesi için kıyıda ateş yakıyormuş.Alevin ışığı,insana düşman su hayaletlerinin yerleştiği yeraltı dünyasının kapılarını geceleyin aralayan karanlık sulardan delikanlıyı koruyormuş.
Aşıkların sırlarını uzun zaman mı,yoksa kısa süre mi koruduklarını şimdi kim hatırlar ki?
Ama bir sabah kralın bir hizmetkârı delikanlıyı gölden dönerken görmüş.Yaş saçları yapış yapışmış ve de sular sızıyormuş,mutluluk ifadesiyle dolu olan yüzü yorgunmuş.Hizmetkâr şüphelenmiş.
O gece,karanlık çökmeden kısa bir süre önce hizmetkâr kıyıdaki bir kayanın ardına gizlenmiş ve beklemeye başlamış.Hem adadaki uzak ateşin yanışını görmüş,hem yüzücü suya girdiğinde çıkarttığı hafif şapırtıyı işitmiş.
Her şeyi iyice gözetlemiş hizmetkâr ve sabah krala gitmiş koşarak.
Korkunç derecede kızmış,kral Artaşes.Kral kızının aşık olmasına kızmış,ama kızının kendisiyle evlenmek isteyen güçlü krallardan birisine değil de,fakir bir azata aşık olmasına daha da çok kızmış.
Kral,hizmetkârlarına hızlı bir kayıkla kıyıda hazır beklemelerini emretmiş.Karanlık çökmeye başladığında,kralın adamları kayıkla adaya yüzmüşler.Yolun yarısını geçtiklerinde adada ateşin kızıl rengi parlamış ve kralın hizmetkârları aceleyle kayığa uzanmışlar.
Kıyıya çıktıklarında altın işlemeli kıyafetler giyinmiş ve kokular sürünmüş güzel Tamar'ı görmüşler.Rengarenk şapkasının altından omuzlarına akik gibi kara kıvırcık saçları dökülüyormuş.Genç kız kıyıya serilmiş halının üzerine oturmuş ardıç dallarıyla ateşi beslermiş.Tıpkı Van Gölü'nün karanlık suları gibi gülümseyen karanlık gözlerinde küçük ateşler yanıyormuş.
Davetsiz misafirleri görünce genç kız,korkuyla yerinden fırlamış ve çığlık atmış:
Sizler,babamın hizmetkârları!Öldürün beni!
Yalvarırım yeter ki söndürmeyin ateşi!
Kralın hizmetkârları seve seve hazırmışlar acımaya güzel kıza,ama Artaşes'in gazabından korkmuşlar.Kabaca yakalamışlar genç kızı ve ateşten uzağa,altın saraya götürmüşler.Ama daha önce kaba çizmeleriyle çiğneyerek ve tekmeleyerek ateşi nasıl söndürdüklerini göstermişler ona.
Koruyucuların kollarında çırpınarak acı acı ağlamış Tamar;ateşin ölümü sevgilisinin ölümü gibi görünmüş ona.
Öyle de olmuş.Delikanlı yolun ortasındaymış kendisine yol gösteren ışık söndüğünde ve karanlık sular,rûhunu soğuk ve korkuyla doldurarak onu derinliklerine çekmiş.Karşısında karanlık uzanıyormuş ve o karanlıkta nereye yüzeceğini bilmiyormuş.
Uzun süre su perilerinin karanlık güçleriyle mücadele etmiş.Gücü azalan yüzücünün kafası sudan dışarı çıktığı her seferde bakışları sessizce karanlıktaki kırmızı küçük ışığı aramış.Ama bulamamış ve yeniden rastgele yüzmüş,su perileri yolu kapatarak etrafını sarmışlar.Sonunda delikanlı güçten düşmüş.
-Ah,Tamar!diye fısıldamış,son kez sudan dışarı çıkarak.
-Neden korumadın aşkımızın ateşini?Kaderime bir savaşçıya yakışır gibi savaş alanına düşmek değil de,karanlık sularda kaybolup gitmek yazılmış olabilir mi?Ah,Tamar,bu ne kötü bir ölüm!böyle demek istemiş,ama başaramamış.Gücü yalnızca "Ah,Tamar!" diye bağırmaya yetmiş.
"Ah,Tamar!" diye yankılandı -rüzgâr perisi kacinin(5) sesiydi bu- ve suyun altından Van'a kadar ulaştı."Ah,Tamar!"
Kral,güzel Tamar'ın sonsuza dek saraya kapatılmasını emretti.Çözülmüş saçlarıyla başındaki siyah eşarbı çıkarmadan son günlerine kadar yaşamının acı ve utanç içersinde aşığına ağladı,Tamar.
Uzun yıllar geçti o zamandan bu zamana herkes anımsıyor bu acıklı aşk öyküsünü.
Van Gölü'ndeki bu ada o günden beri Ahtamar diye adlandırılıyor.
***
1-Nairi,Ermenilerin eskiden Ermenistan için kullandıkları bir ad.
2-Azat,Ermenice'deki bu sözcüğün konteks içersindeki anlamı özgür kişidir.
3-Arev,Ermenice "Güneş" anlamına gelir.
4-Lusin,Ermenice "Ay" demektir.
5-Kaci,hayaletler,rüzgâr ve fırtına perileri.
*Elena Chudinova&Roberta Hovhannesyan,"Ermenistan Efsaneleri"nden aktaran Birsen Karaca,Ermeni Edebiyâtı Seçkisi,Ankara:Kültür Bakanlığı Yayınları,2001,s.151-155.
Ermenistan Efsaneleri:Sönmeyen Ateş Hakkında Efsane
Sönmeyen Ateş Hakkında Efsane
Artık hatırlanmayan çok çok eski zamanlarda krallığı dağlar olan ak saçlı bir kral yaşarmış kendi şatosunda.Yüksekteymiş şatosu,bağlardan ve tarlalardan daha yukarıda.Duvarlarının oyuklarında kırağılar parlarmış.
Tek bir yüz yıl yaşamamış yeryüzünde güçlü kral,ama ihtiyarlık ona hakim değil gibiymiş.Hızlı hareket eden atları severmiş ve kılıç düellosunda rakibi yokmuş.Kralı üzen bir tek şey varmış çocukları yokmuş.Üç eşinden de daha çok yaşamış ama çocuksuz kalmış.
İşte,artık beyaz saçlarının arasında tek bir siyah tel bulmak mümkün değilken,sonuncu eşi bir kız doğurmuş kendisine.
Anlatılmaz derecede mutlu olmuş kral, küçük prenses pırıl pırıl bir ay gibi güzelmiş.Kral biricik çocuğunu hediyelere boğmuş.Denizaşırı ülkelerden hayvanlar ve kuşlar hediye etmiş küçük kızına eğlenmesi için,mekanını ender bulunan kumaşlarla döşemiş,ender bulunan özgün renkli kumaşlarla süslemiş güzelliğini.
Böyle büyümüş küçük prenses,reddedilmenin ne demek olduğunu bilmeksizin.Herkesin karşısında tirtir titrediği babası prensesin isteklerine boyun eğiyormuş.Küçük kız eğlenceyi de,süslenmeyi de seviyormuş,ama dünyada en çok ocaktaki ateşin dilini uzatarak nasıl oynaştığını seyretmeyi severmiş.Alevlerin içersinde bakışlarını ayırmanın olanaksız olduğu bir tablo görüyormuş sanki.Kız küçükken hizmetçilerin sürekli onu gözetlemesi gerekirmiş.Küçücük parmaklarıyla alevleri yakalamaya çalışırmış,yanarmış ve acı acı ağlarmış öncelikle de acıdan değil can sıkıntısından.
Küçük prenses kırmızı alevleri ve altın takıları,özgün renkli olanlardansa yakutları severmiş.
İşte zamanı gelmiş,kral da kendi ak saçlarının yüz yıl boyunca kızını mutlu etmeyeceği konusunda düşüncelere dalmaya başlamış.Küçük prenses gün be gün güzelleşiyormuş.Altın elma dalında böyle olgunlaşır.Çar,kızının yabancı bir evin eşiğine adım atma zamanının yaklaştığını hissederek günden güne karamsarlaşıyormuş.İçini rahatlatan bir tek şey,kızına koca olmaya en layık kişiyi seçme kararıymış.Prensese krallar ve prensler dünür göndermişler,ama gururlu ihtiyar tanınmış akrabalıklara imrenmiyormuş.O bilge birisiymiş ve en değerli kişinin her zaman en ünlü kişi olmadığını biliyormuş.Bu nedenle kral ülkenin dört bir köşesine kızıyla evlenecek damat adaylarını çağırmaları için haberciler gönderilmesini emretmiş.
Yakışıklı delikanlılar hızlı atlar üzerinde dağ başındaki şatoya koşmuşlar.Aralarında krallar da,prensler de,azatlar da varmış.
Onları karşılamaya kral ve genç prenses çıkmışlar,tıpkı parlak ayla,yağmur bulutu gibi.
-Bak,kızım,demiş kral ve başıyla işaret vermiş uşaklara.Üzerinde olgunlaşmış pembe bir elmanın bulunduğu altın tepsiyi uzatmışlar krala.
-Bu cesur süvariler buraya senin onuruna geldiler.Senin için vuruşacaklar,kazanana da sen elmayı kendi ellerinle vereceksin.Bu kişi de senin nişanlın olacak.
Bu sözlerle birlikte kral,tepsiden elmayı almış ve kızına uzatmış.
-Babam benim,diye cevap vermiş cesaretle prenses.
-Ben elmayı nişanlıma vermeye hazırım,ama gerçekten her zaman döğüşü en iyi mi kazanır?Kötü halkların iyileri boyunduruk altına aldıklarını ve alçakların müminleri öldürdüklerini bilmiyor muyuz sanki?
-Sen bilge bir kızsın evladım,diye cevap vermiş kral.
-Gerçekten de,iktidar her zaman adil olana düşmediği gibi,zafer de her zaman kahramana verilmez.O zaman kendin cevap ver,sana eş olmaya değer kişiyi nasıl bir ölçüyle ölçmek gerek?Yaptığı nasıl bir iş için cesur olan kişiyi sevebilirsin?
-Söyle,prenses,içimizden birisini niçin seveceksin?diye sormuşlar süvariler.
-Ben,bana sönmeyen ateş’i getirecek olanı sonsuza dek seveceğim!diye cevap vermiş genç kız.
-O nedir?Nerede aramak gerek onu?diye sormuşlar süvariler.
-Sönmeyen ateş su altında bırakılamaz.Onun beslenmeye gereksinimi yok,o çıplak bir taşın üzerinde bile yanabilir,diye cevap vermiş prenses.
-Sönmeyen ateş’in kimde olduğu benim için meçhul.Belki de onu kötü ruhlu ejderhalar bekliyor.Belki de,sönmeyen ateş’i ele geçirmeyi arzulayan cesur kişinin yolunda çok başlı devler çıkacak.Belki de,onu altın boynuzlu yılanlar kralı toprağın derinliklerinde saklıyor.Aramak için yola çıkın şanlı savaşçılar.Ben,içinizden elinde sönmeyen ateş’le gelecek olanı bekleyeceğim!
-Evet,böyle olacak,demiş kral.
-Evet,böyle olacak,diye cevap vermişler süvariler.
Hızlı atlarına binip,yayından fırlamış oklar misali,dünyanın her bir yanına fırlamışlar dörtnala.
Prenses,babasının dağ başındaki şatosunda yavuklusunu beklemek için kalmış.
Yakışıklı delikanlıların sönmeyen ateş’i aramak için dünyanın dört bir yanına dağılmalarından sonra bir yıl geçmiş.Kral ve prenses,şatonun tüm dağ yollarının göründüğü en yüksek tepesine çıkmışlar.
-Baba,sönmeyen ateş’le uzaktan dörtnala gelen bir atlı görüyor musun sen?demiş prenses.
-Benim omuzlarımda yatan bir yüz yıl değil,diye cevap vermiş kral.
-Gözlerim artık,öyle eskisi gibi keskin değil.Belki,onu uzaktan sen seçebilirsin,kızım.
Uzun uzun bakmış uzaklara prenses,kulede dikilerek.Sonunda hüzünlü hüzünlü şöyle demiş:
-Nerede onlar,sönmeyen ateş için yola düşen yakışıklı delikanlılar?Onu benim için hiç kimse bulamamış olabilir mi,baba?
-Kızım benim,onların yolunda çok başlı devler ve ejderhalar duracak.Bekle senin için seçilmiş olanı,görünecektir sana.
Süvariler yola düştükten sonra iki yıl geçmiş.Yeniden çıkmış prenses yüksek kuleye.Dört bir yana bakmış prenses yüksekten,ama hiçbir yerden sönmeyen ateş’le hızlı atının üstünde süvari gelmiyormuş.
-Baba,neden hiç kimse bana sönmeyen ateş’le gelmiyor?Aşk artık tehlikelere boyun eğdiremiyor olabilir mi?
-Üzülme,kızım,diye cevap vermiş kral.
-Sönmeyen ateş’e giden yol uzak.Belki de o,altın boynuzlu yılanlar kralı’nın yuvasına inecek.Bekle,nişanlını,aşıklar için engeller yoktur.
Süvariler yola düştükten sonra üç yıl geçmiş.Uzaklara bakarak,kafesteki kuş gibi fırlamış yüksek kuleye prenses.
-Neredesiniz siz,benim uğruma sönmeyen ateş için yola düşen yakışıklı ve güçlü kişiler?diye acı acı haykırmış.
-Güzelliğim soluyor koparılmış bir gül gibi!
Prenses,üzüntüden güçsüz düşerek babasının yanına inmiş.
-Söyle bana baba,sönmeyen ateş’i gören kişinin dönüş yolu var mıdır?diye sormuş.
Hiç cevap vermemiş kral,yalnızca büyük bir hüzünle kızına bakmış.
Prenses ağlamaya başlamış acı acı:
-Ey,yakışıklı delikanlılar,demiş gözyaşlarına boğularak.
-Eğer doğruysa hepinizin öldüğü,bir taş olmam en iyisi!
O dakikada taşlaşmış güzel vücudu prensesin.Taş olmuş saçları ve elleri,dudakları ve gözleri.
Çok sevdiği çocuğunun başına neler geldiğini görünce ihtiyar kral da taşlaşmış.Taş olmuş sakalı,taş olmuş güçlü omuzları ve acı içinde kızına uzanan güçlü elleri.
Ama taşlaşmış prensesin gözlerinden yaşları akmaya devam etmiş.Gözyaşları,eski şatoyu su basıncaya kadar akmış.Sonunda babayla kızın üzerini kristal su kaplamış.Sonra da şatoyu kuleleriyle birlikte yutmuş.
İşte orada,bir zamanlar kulenin olduğu yerde dağ başında tertemiz bir göl oluşmuş.O gündür bugündür gölün dibindeki çatıları,duvarları ve kuleleri görmek mümkünmüş.
Sönmeyen ateş’i ararken ölen cesur süvarilerin ruhları ise gece pervanelerine dönüşmüş.Karanlıkta yalnızca bir mum yakmak yeterli,çılgınlaşan pervaneler hemen ateşe doğru uçuşur.Ateşin etrafında döner döner ve yanarak içine düşer.
**Elena Chudinova,Roberta Hovanesyan,”Ermenistan Efsaneleri”nden aktaran Birsen Karaca,Ermeni Edebiyatı Seçkisi,Kültür Bakanlığı Yayınları,Ankara,2001,s.173-178.
saygılarımla
Artık hatırlanmayan çok çok eski zamanlarda krallığı dağlar olan ak saçlı bir kral yaşarmış kendi şatosunda.Yüksekteymiş şatosu,bağlardan ve tarlalardan daha yukarıda.Duvarlarının oyuklarında kırağılar parlarmış.
Tek bir yüz yıl yaşamamış yeryüzünde güçlü kral,ama ihtiyarlık ona hakim değil gibiymiş.Hızlı hareket eden atları severmiş ve kılıç düellosunda rakibi yokmuş.Kralı üzen bir tek şey varmış çocukları yokmuş.Üç eşinden de daha çok yaşamış ama çocuksuz kalmış.
İşte,artık beyaz saçlarının arasında tek bir siyah tel bulmak mümkün değilken,sonuncu eşi bir kız doğurmuş kendisine.
Anlatılmaz derecede mutlu olmuş kral, küçük prenses pırıl pırıl bir ay gibi güzelmiş.Kral biricik çocuğunu hediyelere boğmuş.Denizaşırı ülkelerden hayvanlar ve kuşlar hediye etmiş küçük kızına eğlenmesi için,mekanını ender bulunan kumaşlarla döşemiş,ender bulunan özgün renkli kumaşlarla süslemiş güzelliğini.
Böyle büyümüş küçük prenses,reddedilmenin ne demek olduğunu bilmeksizin.Herkesin karşısında tirtir titrediği babası prensesin isteklerine boyun eğiyormuş.Küçük kız eğlenceyi de,süslenmeyi de seviyormuş,ama dünyada en çok ocaktaki ateşin dilini uzatarak nasıl oynaştığını seyretmeyi severmiş.Alevlerin içersinde bakışlarını ayırmanın olanaksız olduğu bir tablo görüyormuş sanki.Kız küçükken hizmetçilerin sürekli onu gözetlemesi gerekirmiş.Küçücük parmaklarıyla alevleri yakalamaya çalışırmış,yanarmış ve acı acı ağlarmış öncelikle de acıdan değil can sıkıntısından.
Küçük prenses kırmızı alevleri ve altın takıları,özgün renkli olanlardansa yakutları severmiş.
İşte zamanı gelmiş,kral da kendi ak saçlarının yüz yıl boyunca kızını mutlu etmeyeceği konusunda düşüncelere dalmaya başlamış.Küçük prenses gün be gün güzelleşiyormuş.Altın elma dalında böyle olgunlaşır.Çar,kızının yabancı bir evin eşiğine adım atma zamanının yaklaştığını hissederek günden güne karamsarlaşıyormuş.İçini rahatlatan bir tek şey,kızına koca olmaya en layık kişiyi seçme kararıymış.Prensese krallar ve prensler dünür göndermişler,ama gururlu ihtiyar tanınmış akrabalıklara imrenmiyormuş.O bilge birisiymiş ve en değerli kişinin her zaman en ünlü kişi olmadığını biliyormuş.Bu nedenle kral ülkenin dört bir köşesine kızıyla evlenecek damat adaylarını çağırmaları için haberciler gönderilmesini emretmiş.
Yakışıklı delikanlılar hızlı atlar üzerinde dağ başındaki şatoya koşmuşlar.Aralarında krallar da,prensler de,azatlar da varmış.
Onları karşılamaya kral ve genç prenses çıkmışlar,tıpkı parlak ayla,yağmur bulutu gibi.
-Bak,kızım,demiş kral ve başıyla işaret vermiş uşaklara.Üzerinde olgunlaşmış pembe bir elmanın bulunduğu altın tepsiyi uzatmışlar krala.
-Bu cesur süvariler buraya senin onuruna geldiler.Senin için vuruşacaklar,kazanana da sen elmayı kendi ellerinle vereceksin.Bu kişi de senin nişanlın olacak.
Bu sözlerle birlikte kral,tepsiden elmayı almış ve kızına uzatmış.
-Babam benim,diye cevap vermiş cesaretle prenses.
-Ben elmayı nişanlıma vermeye hazırım,ama gerçekten her zaman döğüşü en iyi mi kazanır?Kötü halkların iyileri boyunduruk altına aldıklarını ve alçakların müminleri öldürdüklerini bilmiyor muyuz sanki?
-Sen bilge bir kızsın evladım,diye cevap vermiş kral.
-Gerçekten de,iktidar her zaman adil olana düşmediği gibi,zafer de her zaman kahramana verilmez.O zaman kendin cevap ver,sana eş olmaya değer kişiyi nasıl bir ölçüyle ölçmek gerek?Yaptığı nasıl bir iş için cesur olan kişiyi sevebilirsin?
-Söyle,prenses,içimizden birisini niçin seveceksin?diye sormuşlar süvariler.
-Ben,bana sönmeyen ateş’i getirecek olanı sonsuza dek seveceğim!diye cevap vermiş genç kız.
-O nedir?Nerede aramak gerek onu?diye sormuşlar süvariler.
-Sönmeyen ateş su altında bırakılamaz.Onun beslenmeye gereksinimi yok,o çıplak bir taşın üzerinde bile yanabilir,diye cevap vermiş prenses.
-Sönmeyen ateş’in kimde olduğu benim için meçhul.Belki de onu kötü ruhlu ejderhalar bekliyor.Belki de,sönmeyen ateş’i ele geçirmeyi arzulayan cesur kişinin yolunda çok başlı devler çıkacak.Belki de,onu altın boynuzlu yılanlar kralı toprağın derinliklerinde saklıyor.Aramak için yola çıkın şanlı savaşçılar.Ben,içinizden elinde sönmeyen ateş’le gelecek olanı bekleyeceğim!
-Evet,böyle olacak,demiş kral.
-Evet,böyle olacak,diye cevap vermişler süvariler.
Hızlı atlarına binip,yayından fırlamış oklar misali,dünyanın her bir yanına fırlamışlar dörtnala.
Prenses,babasının dağ başındaki şatosunda yavuklusunu beklemek için kalmış.
Yakışıklı delikanlıların sönmeyen ateş’i aramak için dünyanın dört bir yanına dağılmalarından sonra bir yıl geçmiş.Kral ve prenses,şatonun tüm dağ yollarının göründüğü en yüksek tepesine çıkmışlar.
-Baba,sönmeyen ateş’le uzaktan dörtnala gelen bir atlı görüyor musun sen?demiş prenses.
-Benim omuzlarımda yatan bir yüz yıl değil,diye cevap vermiş kral.
-Gözlerim artık,öyle eskisi gibi keskin değil.Belki,onu uzaktan sen seçebilirsin,kızım.
Uzun uzun bakmış uzaklara prenses,kulede dikilerek.Sonunda hüzünlü hüzünlü şöyle demiş:
-Nerede onlar,sönmeyen ateş için yola düşen yakışıklı delikanlılar?Onu benim için hiç kimse bulamamış olabilir mi,baba?
-Kızım benim,onların yolunda çok başlı devler ve ejderhalar duracak.Bekle senin için seçilmiş olanı,görünecektir sana.
Süvariler yola düştükten sonra iki yıl geçmiş.Yeniden çıkmış prenses yüksek kuleye.Dört bir yana bakmış prenses yüksekten,ama hiçbir yerden sönmeyen ateş’le hızlı atının üstünde süvari gelmiyormuş.
-Baba,neden hiç kimse bana sönmeyen ateş’le gelmiyor?Aşk artık tehlikelere boyun eğdiremiyor olabilir mi?
-Üzülme,kızım,diye cevap vermiş kral.
-Sönmeyen ateş’e giden yol uzak.Belki de o,altın boynuzlu yılanlar kralı’nın yuvasına inecek.Bekle,nişanlını,aşıklar için engeller yoktur.
Süvariler yola düştükten sonra üç yıl geçmiş.Uzaklara bakarak,kafesteki kuş gibi fırlamış yüksek kuleye prenses.
-Neredesiniz siz,benim uğruma sönmeyen ateş için yola düşen yakışıklı ve güçlü kişiler?diye acı acı haykırmış.
-Güzelliğim soluyor koparılmış bir gül gibi!
Prenses,üzüntüden güçsüz düşerek babasının yanına inmiş.
-Söyle bana baba,sönmeyen ateş’i gören kişinin dönüş yolu var mıdır?diye sormuş.
Hiç cevap vermemiş kral,yalnızca büyük bir hüzünle kızına bakmış.
Prenses ağlamaya başlamış acı acı:
-Ey,yakışıklı delikanlılar,demiş gözyaşlarına boğularak.
-Eğer doğruysa hepinizin öldüğü,bir taş olmam en iyisi!
O dakikada taşlaşmış güzel vücudu prensesin.Taş olmuş saçları ve elleri,dudakları ve gözleri.
Çok sevdiği çocuğunun başına neler geldiğini görünce ihtiyar kral da taşlaşmış.Taş olmuş sakalı,taş olmuş güçlü omuzları ve acı içinde kızına uzanan güçlü elleri.
Ama taşlaşmış prensesin gözlerinden yaşları akmaya devam etmiş.Gözyaşları,eski şatoyu su basıncaya kadar akmış.Sonunda babayla kızın üzerini kristal su kaplamış.Sonra da şatoyu kuleleriyle birlikte yutmuş.
İşte orada,bir zamanlar kulenin olduğu yerde dağ başında tertemiz bir göl oluşmuş.O gündür bugündür gölün dibindeki çatıları,duvarları ve kuleleri görmek mümkünmüş.
Sönmeyen ateş’i ararken ölen cesur süvarilerin ruhları ise gece pervanelerine dönüşmüş.Karanlıkta yalnızca bir mum yakmak yeterli,çılgınlaşan pervaneler hemen ateşe doğru uçuşur.Ateşin etrafında döner döner ve yanarak içine düşer.
**Elena Chudinova,Roberta Hovanesyan,”Ermenistan Efsaneleri”nden aktaran Birsen Karaca,Ermeni Edebiyatı Seçkisi,Kültür Bakanlığı Yayınları,Ankara,2001,s.173-178.
saygılarımla
Ermenistan Efsaneleri:Ermenistan'ın Hristiyanlığı Kabulüyle İlgili Efsane
Ermenistan Efsaneleri
Ermenistan'ın Hristiyanlığı Kabulüyle İlgili Efsane
Tıpkı diğer halklar gibi,Ermeniler de İsa’nın dini kendilerini aydınlatmadan önce gerçek olmayan tanrılara inanıyorlardı.
*Grigor Lusavoriç Ermenileri aydınlatmak için geldiği zaman,şeytanların esir aldığı pek çok kişi onu engellemeye çalıştı.Gerçeği bulmak için Grigor Lusavoriç’e giden insanları korkutuyor ve öldürüyorlardı.Ama Grigor,pek çok kişiyi eğitti ve Aragats dağının yamacında Parbi manastırını kurabildi.O zaman düşmanları çileden çıktılar ve mukaddesata karşı tahkiri düşünmeye başladılar.Bir keresinde,o zamanlar henüz küçük bir tapınak olan Parbi’de Grigor’un liturya icra ettiği sırada,kötü niyetli kimseler kuduz bir köpeği kapıdan içeri fırlattılar.Köpeğin hem kutsal kişiyi,hem de müritlerini ısıracağını ümit ediyorlardı.
-Eğer Tanrın güçlüyse,iyileştir bu köpeği! diye kahkahayla haykırdılar kutsal insana,kötü niyetli kişiler.
Grigor elini kaldırdı.Köpek titredi,köpüklerin çenesinden akması kesildi.Kan çanağı kesilmiş gözleri açıldı.Köpek,neşeyle havlayıp kiliseden sapasağlam koşarak çıkıp gitti.
Kutsal insan ve müritleri bir kez daha Tanrıya şükrettiler.Bundan sonra kuduz köpeklerin ısırdığı insanları Parbi’ye getirmeye başladılar ve hepsi de iyileşti.
Ama kötü niyetli kişiler sakinleşmemişlerdi ve Kral Tiridat’a Grigor’u ispiyonladılar.
-Onun Tanrısının yanında senin iktidarının hiçbir anlamı olmadığını söylüyor,diye fısıldadılar krala.
-İktidarımın onu Tanrısından vazgeçirtecek güçte olduğunu öğrenecek,diye alay ederek güldü kral ve Grigor’u yakalayıp saraya getirmelerini emretti.
-İşittim ki,sen sadık tebama beni değil,senin Tanrını saymalarını öğretiyormuşsun.Reddet onu,yoksa seni *hor-viraba –akrep ve yılanlarla dolu korkunç kuyuya- atmalarını emredeceğim! dedi Tiridat,kutsal insanı zincirlerle bağlayıp getirdiklerinde
-Bana ne istersen onu yap.Ben senden korkmuyorum,ama sen Tanrının gazabından korkacaksın! diye cevap verdi kutsal insan.
-Götürün,akrep ve yılanlar yesin şunu!Bu çukurda daha hiç kimse bir gün bir gece yaşamadı! diye bağırdı kral.
-Sen benim Tanrımı kızdırıyorsun,kral!Bak,o sana öyle bir şey yapar ki,günlerinin sonu geldiğinde yılanların ısırığı korkunç olmaz senin için,dedi kutsal insan.
Hiç kimse anlamadı bu sözleri.
Kralın hizmetlileri,Grigor’u korkunç çukura attılar ve daha kendileri saraya varmadan öleceğinden emin olarak uzaklaştılar.
Grigor’a inananlar dahil diğer insanlar da aynı şeyi düşünüyordu.Yalnızca fakir bir dul kadın Tanrının bu zalim ölüme izin vermeyeceğine inanıyordu ve ertesi gün yanına yiyecek alarak gizlice çukura geldi.Yılanların ve akreplerin kaynaştığı çukurun dibinde kutsal insanın canlı ve sapasağlam olduğunu gördü.O zaman dul kadın yiyeceği aşağıya sarkıttı.Böylece kadın bunu gizlice her gün yapmaya başladı.
Kralsa,sarayında eğlence düzenliyordu bu sırada.İşte tam eğlence esnasında korkunç bir şey oldu.Kralın vücudu başından ayağına dek sık kıllarla kaplandı.Dişleri büyümeye başladı ve uzun,kıvrık domuz dişlerine dönüştü,burnu ise uzadı biçimsiz bir domuz burnu oldu.Artık eğlence masasının başında oturan bir insan değil,vahşi bir yaban domuzuydu!Saray erkanı korku içinde sağa sola kaçıştı.
Ama kutsal insanın sözlerini hiç kimse hatırlamadı.Bu arada,yaban domuzunun yılan zehirinden etkilenmeyen yegane hayvan olduğu bilinen bir şeydir.En korkunç yılanın ısırığı yaban domuzuna zarar vermez.
Kralı yeniden insan haline döndürecek kişiye ne ödüller vadetmediler ki!Saraya büyücüler de,eczacılar da geldi.Ama tüm çabaları boşunaydı.
Onbeş yıl oturdu Grigor yılan çukurunda.
Onbeşinci yıl Tiridat’ın kızkardeşi kraliçe Hosrovoduht kahinlere özgü bir rüya gördü.Kraliçeye rüyasında akrep ve yılanlarla dolu bir çukurda canlı ve sapasağlam bir insanın acı çekmekte olduğu göründü ve kraliçe “Bu benim Tiridat’a cezamdır!Çünkü o Grigor’u yılanlara öldürtmek istedi,ben onu yılanlardan korkmayan bir hayvan yaptım.Yalnızca Grigor’un duası onu eski insan kılığına geri döndürebilir!” diyen korkunç bir ses işitti.
Kraliçe uyanır uyanmaz kardeşine koştu ve her şeyi anlattı.
Saray çalışanları yılanlarla dolu çukurun yolunu tuttular.Grigor’un canlı ve sapasağlam olduğunu onlar da gördüler.Kutsal insanı çukurdan çıkarttılar ve kötülüğü hatırlamaması,kral Tiridat’a yardım etmesi için yalvararak karşısında diz çöktüler.
Grigor kralın huzuruna çıktı ve kral için dua etti.
Tanrı onun duasını işitti ve Tiridat’ı insan kılığına döndürdü.
Çarın kalbi mutlulukla doldu ve Grigor’dan kendisini,ailesini ve de tüm krallığını kutsamasını rica etti.
Aras nehrinin kıyısında korkunç çukurun kazılı olduğu o yerde ise,bir kilise inşa ettiler.Kiliseye de Hor-Virab adını verdiler.
*Grigor Lusavoriç,Ermenistan’ı 301 yılında kutsayan ilk Katolikos’tur.
*Hor-virab,”kör kuyu” anlamına gelir.
**Elena Chudinova,Roberta Hovhannesyan,”Ermenistan Efsaneleri”nden aktaran Birsen Karaca,Ermeni Edebiyatı Seçkisi,Kültür Bakanlığı Yayınları,Ankara,2001,s.131-134.
saygılarımla
Ermenistan'ın Hristiyanlığı Kabulüyle İlgili Efsane
Tıpkı diğer halklar gibi,Ermeniler de İsa’nın dini kendilerini aydınlatmadan önce gerçek olmayan tanrılara inanıyorlardı.
*Grigor Lusavoriç Ermenileri aydınlatmak için geldiği zaman,şeytanların esir aldığı pek çok kişi onu engellemeye çalıştı.Gerçeği bulmak için Grigor Lusavoriç’e giden insanları korkutuyor ve öldürüyorlardı.Ama Grigor,pek çok kişiyi eğitti ve Aragats dağının yamacında Parbi manastırını kurabildi.O zaman düşmanları çileden çıktılar ve mukaddesata karşı tahkiri düşünmeye başladılar.Bir keresinde,o zamanlar henüz küçük bir tapınak olan Parbi’de Grigor’un liturya icra ettiği sırada,kötü niyetli kimseler kuduz bir köpeği kapıdan içeri fırlattılar.Köpeğin hem kutsal kişiyi,hem de müritlerini ısıracağını ümit ediyorlardı.
-Eğer Tanrın güçlüyse,iyileştir bu köpeği! diye kahkahayla haykırdılar kutsal insana,kötü niyetli kişiler.
Grigor elini kaldırdı.Köpek titredi,köpüklerin çenesinden akması kesildi.Kan çanağı kesilmiş gözleri açıldı.Köpek,neşeyle havlayıp kiliseden sapasağlam koşarak çıkıp gitti.
Kutsal insan ve müritleri bir kez daha Tanrıya şükrettiler.Bundan sonra kuduz köpeklerin ısırdığı insanları Parbi’ye getirmeye başladılar ve hepsi de iyileşti.
Ama kötü niyetli kişiler sakinleşmemişlerdi ve Kral Tiridat’a Grigor’u ispiyonladılar.
-Onun Tanrısının yanında senin iktidarının hiçbir anlamı olmadığını söylüyor,diye fısıldadılar krala.
-İktidarımın onu Tanrısından vazgeçirtecek güçte olduğunu öğrenecek,diye alay ederek güldü kral ve Grigor’u yakalayıp saraya getirmelerini emretti.
-İşittim ki,sen sadık tebama beni değil,senin Tanrını saymalarını öğretiyormuşsun.Reddet onu,yoksa seni *hor-viraba –akrep ve yılanlarla dolu korkunç kuyuya- atmalarını emredeceğim! dedi Tiridat,kutsal insanı zincirlerle bağlayıp getirdiklerinde
-Bana ne istersen onu yap.Ben senden korkmuyorum,ama sen Tanrının gazabından korkacaksın! diye cevap verdi kutsal insan.
-Götürün,akrep ve yılanlar yesin şunu!Bu çukurda daha hiç kimse bir gün bir gece yaşamadı! diye bağırdı kral.
-Sen benim Tanrımı kızdırıyorsun,kral!Bak,o sana öyle bir şey yapar ki,günlerinin sonu geldiğinde yılanların ısırığı korkunç olmaz senin için,dedi kutsal insan.
Hiç kimse anlamadı bu sözleri.
Kralın hizmetlileri,Grigor’u korkunç çukura attılar ve daha kendileri saraya varmadan öleceğinden emin olarak uzaklaştılar.
Grigor’a inananlar dahil diğer insanlar da aynı şeyi düşünüyordu.Yalnızca fakir bir dul kadın Tanrının bu zalim ölüme izin vermeyeceğine inanıyordu ve ertesi gün yanına yiyecek alarak gizlice çukura geldi.Yılanların ve akreplerin kaynaştığı çukurun dibinde kutsal insanın canlı ve sapasağlam olduğunu gördü.O zaman dul kadın yiyeceği aşağıya sarkıttı.Böylece kadın bunu gizlice her gün yapmaya başladı.
Kralsa,sarayında eğlence düzenliyordu bu sırada.İşte tam eğlence esnasında korkunç bir şey oldu.Kralın vücudu başından ayağına dek sık kıllarla kaplandı.Dişleri büyümeye başladı ve uzun,kıvrık domuz dişlerine dönüştü,burnu ise uzadı biçimsiz bir domuz burnu oldu.Artık eğlence masasının başında oturan bir insan değil,vahşi bir yaban domuzuydu!Saray erkanı korku içinde sağa sola kaçıştı.
Ama kutsal insanın sözlerini hiç kimse hatırlamadı.Bu arada,yaban domuzunun yılan zehirinden etkilenmeyen yegane hayvan olduğu bilinen bir şeydir.En korkunç yılanın ısırığı yaban domuzuna zarar vermez.
Kralı yeniden insan haline döndürecek kişiye ne ödüller vadetmediler ki!Saraya büyücüler de,eczacılar da geldi.Ama tüm çabaları boşunaydı.
Onbeş yıl oturdu Grigor yılan çukurunda.
Onbeşinci yıl Tiridat’ın kızkardeşi kraliçe Hosrovoduht kahinlere özgü bir rüya gördü.Kraliçeye rüyasında akrep ve yılanlarla dolu bir çukurda canlı ve sapasağlam bir insanın acı çekmekte olduğu göründü ve kraliçe “Bu benim Tiridat’a cezamdır!Çünkü o Grigor’u yılanlara öldürtmek istedi,ben onu yılanlardan korkmayan bir hayvan yaptım.Yalnızca Grigor’un duası onu eski insan kılığına geri döndürebilir!” diyen korkunç bir ses işitti.
Kraliçe uyanır uyanmaz kardeşine koştu ve her şeyi anlattı.
Saray çalışanları yılanlarla dolu çukurun yolunu tuttular.Grigor’un canlı ve sapasağlam olduğunu onlar da gördüler.Kutsal insanı çukurdan çıkarttılar ve kötülüğü hatırlamaması,kral Tiridat’a yardım etmesi için yalvararak karşısında diz çöktüler.
Grigor kralın huzuruna çıktı ve kral için dua etti.
Tanrı onun duasını işitti ve Tiridat’ı insan kılığına döndürdü.
Çarın kalbi mutlulukla doldu ve Grigor’dan kendisini,ailesini ve de tüm krallığını kutsamasını rica etti.
Aras nehrinin kıyısında korkunç çukurun kazılı olduğu o yerde ise,bir kilise inşa ettiler.Kiliseye de Hor-Virab adını verdiler.
*Grigor Lusavoriç,Ermenistan’ı 301 yılında kutsayan ilk Katolikos’tur.
*Hor-virab,”kör kuyu” anlamına gelir.
**Elena Chudinova,Roberta Hovhannesyan,”Ermenistan Efsaneleri”nden aktaran Birsen Karaca,Ermeni Edebiyatı Seçkisi,Kültür Bakanlığı Yayınları,Ankara,2001,s.131-134.
saygılarımla
Surp Giragos Ermeni Kilisesi
Surp Giragos Ermeni Kilisesi
Kilise'nin Yakın Geçmişi ve Tahrip Olma Süreci
Ermeniler yüzyıllardan beri Diyarbakır mozayiğinin önemli elemanlarından birisi olmuştur.Geçen yıllar boyunca şehir halkının bir parçası olarak,şehrin müslüman insanları ile kardeşçe yaşamışlar,devletlerine sadık olmuşlar,şehrin ekonomik,sosyal ve kültürel faaliyetlerine katılmışlar,kalıcı eserler bırakmışlardır.
19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başındaki savaşlar ve istenmeyen olaylar bu sosyal dengeyi bozmuş,neticesinde şehrin Ermeni nüfusu erimiş,eserleri yok olmaya başlamıştır.
Tarihi izlerin silinme sürecini Surp Giragos Kilisesi'nin harap olma hikayesi ile anlatmaya çalışalım.1915 yılından ağır darbe alarak çıkan kilise Birinci Dünya Savaşı sırasında Alman subaylar tarafından karargah olarak kullanılmıştır.
Almanların şehri terketmelerinden sonra kiliseye el konulmuş ve bina Sümerbank’ın bez deposu olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Pencere boşlukları taşlarla örülmüştür,kilise içindeki bütün değerler tahrip olmuştur.
Surp Giragos Kilisesi'nin Dünü
Kilisenin Tarihçesi
Ermeni mimari tarihinin önemli eserlerinden birisi olan Surp Giragos Kilisesi Ortadoğu’daki en büyük Ermeni kilisesidir.Bugünkü yarı yıkık ve harap haline rağmen Ermeni taş ustalığının zerafet ve haşmetini korumaktadır.
1515-1518 tarihinde Aziz Teadoes kilisesinin camiye dönüştürülmesi sonucunda kilisenin mezarlığı içerisinde görkemli bir taş yapı olarak inşa edilmiş ve metropolit bir kilise olmuştur.
Ermeni Patriği Bedros Vartabet tarafından 1722 yılında restore edilmiş daha sonra 1729 yılında Ermeni mimarlar Şahin,Saruhan ve Yarem tarafından daha da büyütülerek tekrar inşa edilmiştir.
10 Haziran 1881 yılındaki büyük yangında tamamen harap olmuşsa da 1883 yılında tekrar inşa edilmiştir.Bu tarihi bilgilere kilise duvarlarına yerleştirilen dokuz adet taş kitabelerden ulaşılmıştır.
Kilisenin soğan başlı ilk çan kulesi yıldırım çarpması sonucunda yıkılınca yerine Tavit Hızarcıyan adlı Ermeni taş ustası tarafından eskisinden daha görkemli,29 metre yüksekliğinde yenisi inşa edilmiştir.
Bu yeni kuleye meşhur Zilciyan'ların döktüğü çan takılmış en üstüne 3 metrelik 24 ayar altın haç yerleştirilmiş,ama maalesef 1914 yılında sadece çevredeki minarelerden daha yüksek olduğu için top ateşiyle yıkılmıştır.
Görüyorsunuz yapılanlar ortada!!!
En basitinden İstanbul'u ele alalım;
Radyoevini bilirsiniz orası aslında Ermeni kabristanlığıydı "ölülere saygısızlık etmiş oluruz" demediler ve üzerine bina inşa ettiler.
Taksim'deki Divan Oteli mesela orası da aslında Surp Purgıç Kilisesiydi alıp otel yaptılar.
Bütün bunlar da cumhuriyet döneminde oldu elbette.
Abdülhamid'in oradan da ittihatçıların antiErmeni siyaseti devam ettirildi açık bir devam politikası izlendi.
sanırım bu gidişle Dolmabahçe'yi ve Mimar Sinan'ın imzasını taşıyan camileri de yok edecekler malum hepsi Ermeni zekasının becerisinin ustalığının ürünleriydi.
saygılarımla
Gurgen Margaryan
19 Şubat 2004'de nato'nun “Barış İçin Ortaklık” programı çerçevesinde Macaristan Milli Savunma Üniversitesi'nde öğrenim gören 25 yaşındaki Ermenistan subayı Teğmen Gurgen Margaryan sınıf "arkadaşı" Azeri sözde subayı Ramil Sahibovic Safarov tarafından gece uykusundayken baltayla katledildi
Margaryan'ı saygıyla anıyor ailesine silah arkadaşlarına Ermeni Milli Ordusu'na ve Ermeni halkına başsağlığı diliyoruz
saygılarımla
Kaçak Ermeniler
Başbakan Recep Tayyip Erdoğan,Ermeni tasarıları nedeniyle yaşanan krizin Ermenistan'a zarar vereceğini söyleyerek, "Biz tabii sıfır sorun politikamızı kararlı bir şekilde sürdürüyoruz,sürdüreceğiz.Ama biz elimizi uzatırken karşımızdaki elini yumruk haline getiriyorsa bizim yapacak bir şeyimiz olmaz" dedi.
Erdoğan,Türkiye'de bulunan 170 bin Ermeninin 100 bininin Türk vatandaşı olmadığını belirterek, "Ama yüz binini biz ülkemizde şu anda idare ediyoruz.E ne yapacağım ben yarın,gerekirse bu yüz binine hadi siz de memleketinize diyeceğim,bunu yapacağım" diye konuştu.
Başbakan Erdoğan,temaslarda bulunduğu Londra'da BBC Türkçe bölümünden Hüseyin Alkan'ın sorularını da yanıtladı.
Erdoğan,Ermeni tasarısı nedeniyle yaşanan krizin Ermenistan'a zarar vereceğini söyleyerek,Ermenistan'ın dostları olan ülkelerin iki ülke arasındaki normalleşme sürecine yardımcı olmaları gerektiğini kaydetti."Biz tabii sıfır sorun politikamızı kararlı bir şekilde sürdürüyoruz,sürdüreceğiz.Ama biz elimizi uzatırken karşımızdaki elini yumruk haline getiriyorsa bizim yapacak bir şeyimiz olmaz" diyen Erdoğan, "son dönemde kabul edilen Ermeni tasarıları karşısında Türk dış politikasının sıkıştığı" yönündeki eleştirileri ise reddetti.Başbakan Erdoğan şunları söyledi:
"Şu anda böyle bir problem söz konusu değil.Ermenistan'la ilgili gelişmelerde de sıkıntı bizim değil,sorun bizim değil,aslında Ermenistan'ındır ve şu anda Ermenistan'ın çok önemli bir kararı vermesi lazım;Diasporanın ipoteğinden Ermenistan'ın kurtulması lazım.Eğer Ermenistan'ı seven ülkeler varsa,başta abd,Fransa,Rusya olmak üzere,bir defa Ermenistan'ı diasporanın ipoteğinden kurtarmaları gerekir."
ERMENİ TASARILARI
Ermeni tasarısı nedeniyle Türk dış politikasının sıkıştığı eleştirisine katılıp katılmadığının sorulması üzerine Erdoğan, "Biz tabii sıfır sorun politikamızı kararlı bir şekilde sürdürüyoruz,sürdüreceğiz. Ama biz elimizi uzatırken karşımızdaki elini yumruk haline getiriyorsa bizim yapacak bir şeyimiz olmaz.Ama biz her zaman elimizi barış için uzatacağız,sevgi için uzatacağız,yeter ki karşımızdaki eller yumruk haline gelmesin" dedi.
Başbakan Erdoğan,Ermeni tasarısının başka ülkelerin parlamentosunda kabul edilmesi konusundaki görüşünün sorulmasına karşılık da "Bunların hiçbirisi bizi ilgilendirmez.Bunların hiç birisinin Ermenistan-Türkiye arasında bir yeri yok.Bunlar kendi kendilerine rol çalıyorlar.Bu ülkelerin Ermenistan ile ne alakası var,bunlara kim bu görevi verdi?Nereden çıkarıyorlar bu görevi?Burada eğer taraf ülke varsa bu Türkiye Ermenistan'dır- eğer taraf ülke varsa bunlar almış oldukları bu kararla şov yapıyorlar ve Ermenistan halkına da zarar veriyorlar.Bir şey eğer olacaksa da çıkmaza giriyor" yanıtını verdi.
Erdoğan sözlerini şöyle sürdürdü:
"Bakın benim ülkemde,170 bin Ermeni var;bunların 70 bini benim vatandaşımdır.Ama yüzbinini biz ülkemizde şu anda idare ediyoruz.E ne yapacağım ben yarın,gerekirse bu yüzbinine hadi siz de memleketinize diyeceğim,bunu yapacağım.Niye?Benim vatandaşım değil bunlar.Ülkemde de tutmak zorunda değilim.Yani şu anda bizim bu samimi yaklaşımlarımızı bunlar bu tavırlarıyla ne yazık ki olumsuz istikamette etkiliyorlar,bunların farkında değiller."
Ermeni tasarısı nedeniyle ABD ile yaşanan gerginliğin Türkiye'nin Ortadoğu'da oynamak istediği rolü gölgeleyip gölgelemeyeceğinin sorulması üzerine Erdoğan, "Biz elimizden geleni yaparız.Yani her şeyi sonuna kadar götürmek,neticelendirmek,rol çalmak -bizim böyle bir görevimiz yok.Biz iyi niyetle bir şeyler yapmanın gayreti içerisindeyiz.Bölgede,ikili,tüm bunlarda biz acaba dünya barışına nasıl katkıda bulunabiliriz?Hep bunun gayreti içerisindeyiz.Ermenistan ile olan ilişkilerde de bugüne kadar hep bu yaklaşım içinde olduk,bu anlayış içerisinde olduk,ama bazıları herhalde bizi anlamak istemiyorlar.E bu da bizi üzüyor tabii" dedi.
TÜRKİYE'DEKİ ERMENİLER
Erdoğan,Türkiye'nin Suriye ile israil arasındaki arabuluculuğuna ve Türkiye'deki Ermenilere ilişkin olarak da şunları kaydetti:
"Bu bizim isteğimizdir,burada illa olsun diye de bir gayretimiz yok.Şu anda bizim örneğin Irak ile yaptığımız anlaşmalar var;48 anlaşma yapmışız.Suriye ile 51 anlaşma yapmışız.Suriye bizimle bu anlaşmaları yaparken,ülkesindeki Ermenilerden dolayı ben bu anlaşmayı yapmıyorum dememiştir.Niye?Bize inanmıştır,biz de Suriye'ye inanmışızdır.Arabuluculuk noktasında zaten Suriye'nin bize karşı olan yaklaşımı çok farklı.Yani şurada bir şeyi çok açık net ortaya koymamız lazım.Özellikle İran,Irak,Suriye bu bölgede,tabii Ermenilerin de yerleştiğini bilmemiz lazım.Yoğun şekilde mesela İran'da Ermeni var.Aynı şekilde Suriye'de Ermeniler var.Ama bizim bu ülkelerle bu görüşmelerimizi hiçbir zaman engellememiştir.Bizim ülkemizde 100 bin kadar vatandaşımız olmayan Ermeni'nin bizde yaşamasına çalışmasına müsaade ediyorsak,bu da bizim bir yaklaşım tarzımızdır.Ne denli barışa yönelik bir yaklaşım tarzı içerisinde olduğumuzu göstermesi bakımından önemlidir ama bunun karşılığını da bizim görmemiz lazım.Eğer biz bunun karşılığını göremezsek herhalde biz de başımızın çaresine bakacağız."
BBC muhabirinin Erdoğan'ın bu sözleriyle Ermenilerin Türkiye'den sınırdışı edilmesini mi kastettiğini sorması üzerine Erdoğan ile Alkan arasındaki diyalog şöyle gelişti:
"...Gerekirse....
BBC Türkçe: "Sınırdışı ederiz diyorsunuz?"
Erdoğan: "Ama tabii dünden bugüne değil..."
ERDOĞAN:"DİASPORA'NIN KONTROLÜNDEN KURTARILMALI"
Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, ''Diaspora'nın kontrolünden,ipoteğinden Ermenistan'ın kurtarılması lazım'' dedi.
Başbakan Erdoğan ile İngiltere Başbakanı Gordon Brown,Downing Street 10 numaradaki Başbakanlık Konutu'nda yaptıkları başbaşa ve heyetler arası görüşmelerin ardından ortak basın toplantısı düzenleyerek,gazetecilerin sorularını yanıtladı.
Erdoğan,bir gazetecinin, ''Sabah saatlerinde burada bir mülakat verdiniz.Türkiye'de kaçak yollardan bulunan 100 bin civarında Ermeni'nin, eğer iyi niyetiniz bu konuda anlaşılmazsa sınırdışı edilebileceğini söylediniz.İyi niyetinizin anlaşılmamasının sınırı ne olursa bu gerçekleşir?'' sorusuna,şu yanıtı verdi:
''Bu konu dünden bugüne bir konu değil.Ülkemizde şu anda yaşayan yaklaşık 170 bin Ermeni var.Bunların 70 bini vatandaşımız.100 bini ise kaçak olarak yaşıyor.Dünden bugüne kalkıp da bir karar verecek değiliz.Bunlar 10 yılı aşkındır ülkemizde bulunuyor fakat bu gelişmeler bu şekilde devam edecek olursa tabii ki değerlendirmeyi muhakkak yapacağız.Değerlendirmesini yapıp gereken adımı o zaman atacağız.''
Aynı yöndeki başka bir soru üzerine de Erdoğan, ''Diaspora'nın kontrolünden,ipoteğinden Ermenistan'ın kurtarılması lazım.Burada da Minsk Üçlüsü'nün üzerinde çok önemli bir görev var.Bu önemli görevi Minsk Üçlüsü'nün başarması lazım.Bu başarıldığı anda zaten bütün sorunlar kendiliğinden ortadan kalkacaktır.O zaman ne Türkiye'deki bu sorunlar kalacaktır ne Türkiye-Ermenistan arasında bir sıkıntı kalacaktır ne de Azerbaycan ve Ermenistan arasında bir sıkıntı kalacaktır'' diye konuştu.
http://www.haberx.com/gerekirse_siz_de_ ... 311514,201).aspx
hemen yapın lütfen hiç vakit kaybetmeyin
bunu uyguladığınız takdirde uluslararası siyasetin daha fazla üzerinize geleceği de muhakkak fakat bu bir yana eğer gerçekten bu ülkede 100 bin Ermenistan Ermenisi varsa buna neden gözyumduğunuz da ortada
ama ben sizlere değil iki-üç kuruş için buraya gelmeye tenezzül eden Ermeni gururunu hiçe sayan ve durduk yere Türkiye'ye böyle bir manevra sahası bahşeden Ermeni kardeşlerimize ya da nasıl desem "bizim dangalaklara" kızıyorum
Ermeniler siz nerede olursanız olun muhakkak ekmek yersiniz dolayısıyla lütfen Türkiye'ye tenezzül etmeyin
ekmeğiniz için itibarınızın da bulunduğu batılı ülkelerle zengin Arap memleketlerini tercih edin
sizler için alınacak kararı beklemeden Türkiye'yi terkedin Ermeni kardeşlerim bir tas çorba içeceksiniz diye Ermeni davasına bir halel gelirse sizler de kahrolursunuz
saygılarımla
Erdoğan,Türkiye'de bulunan 170 bin Ermeninin 100 bininin Türk vatandaşı olmadığını belirterek, "Ama yüz binini biz ülkemizde şu anda idare ediyoruz.E ne yapacağım ben yarın,gerekirse bu yüz binine hadi siz de memleketinize diyeceğim,bunu yapacağım" diye konuştu.
Başbakan Erdoğan,temaslarda bulunduğu Londra'da BBC Türkçe bölümünden Hüseyin Alkan'ın sorularını da yanıtladı.
Erdoğan,Ermeni tasarısı nedeniyle yaşanan krizin Ermenistan'a zarar vereceğini söyleyerek,Ermenistan'ın dostları olan ülkelerin iki ülke arasındaki normalleşme sürecine yardımcı olmaları gerektiğini kaydetti."Biz tabii sıfır sorun politikamızı kararlı bir şekilde sürdürüyoruz,sürdüreceğiz.Ama biz elimizi uzatırken karşımızdaki elini yumruk haline getiriyorsa bizim yapacak bir şeyimiz olmaz" diyen Erdoğan, "son dönemde kabul edilen Ermeni tasarıları karşısında Türk dış politikasının sıkıştığı" yönündeki eleştirileri ise reddetti.Başbakan Erdoğan şunları söyledi:
"Şu anda böyle bir problem söz konusu değil.Ermenistan'la ilgili gelişmelerde de sıkıntı bizim değil,sorun bizim değil,aslında Ermenistan'ındır ve şu anda Ermenistan'ın çok önemli bir kararı vermesi lazım;Diasporanın ipoteğinden Ermenistan'ın kurtulması lazım.Eğer Ermenistan'ı seven ülkeler varsa,başta abd,Fransa,Rusya olmak üzere,bir defa Ermenistan'ı diasporanın ipoteğinden kurtarmaları gerekir."
ERMENİ TASARILARI
Ermeni tasarısı nedeniyle Türk dış politikasının sıkıştığı eleştirisine katılıp katılmadığının sorulması üzerine Erdoğan, "Biz tabii sıfır sorun politikamızı kararlı bir şekilde sürdürüyoruz,sürdüreceğiz. Ama biz elimizi uzatırken karşımızdaki elini yumruk haline getiriyorsa bizim yapacak bir şeyimiz olmaz.Ama biz her zaman elimizi barış için uzatacağız,sevgi için uzatacağız,yeter ki karşımızdaki eller yumruk haline gelmesin" dedi.
Başbakan Erdoğan,Ermeni tasarısının başka ülkelerin parlamentosunda kabul edilmesi konusundaki görüşünün sorulmasına karşılık da "Bunların hiçbirisi bizi ilgilendirmez.Bunların hiç birisinin Ermenistan-Türkiye arasında bir yeri yok.Bunlar kendi kendilerine rol çalıyorlar.Bu ülkelerin Ermenistan ile ne alakası var,bunlara kim bu görevi verdi?Nereden çıkarıyorlar bu görevi?Burada eğer taraf ülke varsa bu Türkiye Ermenistan'dır- eğer taraf ülke varsa bunlar almış oldukları bu kararla şov yapıyorlar ve Ermenistan halkına da zarar veriyorlar.Bir şey eğer olacaksa da çıkmaza giriyor" yanıtını verdi.
Erdoğan sözlerini şöyle sürdürdü:
"Bakın benim ülkemde,170 bin Ermeni var;bunların 70 bini benim vatandaşımdır.Ama yüzbinini biz ülkemizde şu anda idare ediyoruz.E ne yapacağım ben yarın,gerekirse bu yüzbinine hadi siz de memleketinize diyeceğim,bunu yapacağım.Niye?Benim vatandaşım değil bunlar.Ülkemde de tutmak zorunda değilim.Yani şu anda bizim bu samimi yaklaşımlarımızı bunlar bu tavırlarıyla ne yazık ki olumsuz istikamette etkiliyorlar,bunların farkında değiller."
Ermeni tasarısı nedeniyle ABD ile yaşanan gerginliğin Türkiye'nin Ortadoğu'da oynamak istediği rolü gölgeleyip gölgelemeyeceğinin sorulması üzerine Erdoğan, "Biz elimizden geleni yaparız.Yani her şeyi sonuna kadar götürmek,neticelendirmek,rol çalmak -bizim böyle bir görevimiz yok.Biz iyi niyetle bir şeyler yapmanın gayreti içerisindeyiz.Bölgede,ikili,tüm bunlarda biz acaba dünya barışına nasıl katkıda bulunabiliriz?Hep bunun gayreti içerisindeyiz.Ermenistan ile olan ilişkilerde de bugüne kadar hep bu yaklaşım içinde olduk,bu anlayış içerisinde olduk,ama bazıları herhalde bizi anlamak istemiyorlar.E bu da bizi üzüyor tabii" dedi.
TÜRKİYE'DEKİ ERMENİLER
Erdoğan,Türkiye'nin Suriye ile israil arasındaki arabuluculuğuna ve Türkiye'deki Ermenilere ilişkin olarak da şunları kaydetti:
"Bu bizim isteğimizdir,burada illa olsun diye de bir gayretimiz yok.Şu anda bizim örneğin Irak ile yaptığımız anlaşmalar var;48 anlaşma yapmışız.Suriye ile 51 anlaşma yapmışız.Suriye bizimle bu anlaşmaları yaparken,ülkesindeki Ermenilerden dolayı ben bu anlaşmayı yapmıyorum dememiştir.Niye?Bize inanmıştır,biz de Suriye'ye inanmışızdır.Arabuluculuk noktasında zaten Suriye'nin bize karşı olan yaklaşımı çok farklı.Yani şurada bir şeyi çok açık net ortaya koymamız lazım.Özellikle İran,Irak,Suriye bu bölgede,tabii Ermenilerin de yerleştiğini bilmemiz lazım.Yoğun şekilde mesela İran'da Ermeni var.Aynı şekilde Suriye'de Ermeniler var.Ama bizim bu ülkelerle bu görüşmelerimizi hiçbir zaman engellememiştir.Bizim ülkemizde 100 bin kadar vatandaşımız olmayan Ermeni'nin bizde yaşamasına çalışmasına müsaade ediyorsak,bu da bizim bir yaklaşım tarzımızdır.Ne denli barışa yönelik bir yaklaşım tarzı içerisinde olduğumuzu göstermesi bakımından önemlidir ama bunun karşılığını da bizim görmemiz lazım.Eğer biz bunun karşılığını göremezsek herhalde biz de başımızın çaresine bakacağız."
BBC muhabirinin Erdoğan'ın bu sözleriyle Ermenilerin Türkiye'den sınırdışı edilmesini mi kastettiğini sorması üzerine Erdoğan ile Alkan arasındaki diyalog şöyle gelişti:
"...Gerekirse....
BBC Türkçe: "Sınırdışı ederiz diyorsunuz?"
Erdoğan: "Ama tabii dünden bugüne değil..."
ERDOĞAN:"DİASPORA'NIN KONTROLÜNDEN KURTARILMALI"
Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, ''Diaspora'nın kontrolünden,ipoteğinden Ermenistan'ın kurtarılması lazım'' dedi.
Başbakan Erdoğan ile İngiltere Başbakanı Gordon Brown,Downing Street 10 numaradaki Başbakanlık Konutu'nda yaptıkları başbaşa ve heyetler arası görüşmelerin ardından ortak basın toplantısı düzenleyerek,gazetecilerin sorularını yanıtladı.
Erdoğan,bir gazetecinin, ''Sabah saatlerinde burada bir mülakat verdiniz.Türkiye'de kaçak yollardan bulunan 100 bin civarında Ermeni'nin, eğer iyi niyetiniz bu konuda anlaşılmazsa sınırdışı edilebileceğini söylediniz.İyi niyetinizin anlaşılmamasının sınırı ne olursa bu gerçekleşir?'' sorusuna,şu yanıtı verdi:
''Bu konu dünden bugüne bir konu değil.Ülkemizde şu anda yaşayan yaklaşık 170 bin Ermeni var.Bunların 70 bini vatandaşımız.100 bini ise kaçak olarak yaşıyor.Dünden bugüne kalkıp da bir karar verecek değiliz.Bunlar 10 yılı aşkındır ülkemizde bulunuyor fakat bu gelişmeler bu şekilde devam edecek olursa tabii ki değerlendirmeyi muhakkak yapacağız.Değerlendirmesini yapıp gereken adımı o zaman atacağız.''
Aynı yöndeki başka bir soru üzerine de Erdoğan, ''Diaspora'nın kontrolünden,ipoteğinden Ermenistan'ın kurtarılması lazım.Burada da Minsk Üçlüsü'nün üzerinde çok önemli bir görev var.Bu önemli görevi Minsk Üçlüsü'nün başarması lazım.Bu başarıldığı anda zaten bütün sorunlar kendiliğinden ortadan kalkacaktır.O zaman ne Türkiye'deki bu sorunlar kalacaktır ne Türkiye-Ermenistan arasında bir sıkıntı kalacaktır ne de Azerbaycan ve Ermenistan arasında bir sıkıntı kalacaktır'' diye konuştu.
http://www.haberx.com/gerekirse_siz_de_ ... 311514,201).aspx
hemen yapın lütfen hiç vakit kaybetmeyin
bunu uyguladığınız takdirde uluslararası siyasetin daha fazla üzerinize geleceği de muhakkak fakat bu bir yana eğer gerçekten bu ülkede 100 bin Ermenistan Ermenisi varsa buna neden gözyumduğunuz da ortada
ama ben sizlere değil iki-üç kuruş için buraya gelmeye tenezzül eden Ermeni gururunu hiçe sayan ve durduk yere Türkiye'ye böyle bir manevra sahası bahşeden Ermeni kardeşlerimize ya da nasıl desem "bizim dangalaklara" kızıyorum
Ermeniler siz nerede olursanız olun muhakkak ekmek yersiniz dolayısıyla lütfen Türkiye'ye tenezzül etmeyin
ekmeğiniz için itibarınızın da bulunduğu batılı ülkelerle zengin Arap memleketlerini tercih edin
sizler için alınacak kararı beklemeden Türkiye'yi terkedin Ermeni kardeşlerim bir tas çorba içeceksiniz diye Ermeni davasına bir halel gelirse sizler de kahrolursunuz
saygılarımla
Kasapyan Ailesi ve Çankaya Köşkü...
Soner bey
Bugünkü Hürriyet'te yukardaki başlıklı yazınızı dikkatle okudum ve çok enteresan buldum.Şu açıklamalarda bulunmak isterdim:
1-Annemin kızlık ismi:Roz Kasapyan.Doğum yeri:Ankara 1896-2001.Babasının (yani dedemin) ismi Ohannes Kasapyan.Doğum yeri:Ankara 1857-1944.
2-Kasapyan ailesi Çankaya köşkünü hiç kimseye satmamıştır.Devrin hükümeti yalnız o köşkü değil,bütün mallarını ve mülklerini ellerinden alıp Ağustos 1915'de tüm aileyi sürgüne sevketmiştir.Benim babam (Ankara doğumlu 1887-1930) o tarihlerde ecnebi bir şirketin sahibi olduğu demiryolunda çalışması yardımıyla tüm aileyi Ankara'dan (Konya yoluyla) İstanbul'a kaçırmıştır.
3-Ayrıca Kasapyan ailesinin sahip olduğu mülker arasında Keçiören'deki bağ evi vardı ve bu bağa da Vehbi Koç ailesi sahip olmuştur.Bundan birkaç sene evvel (belki 15 veya daha fazla) İstanbul gazetelerinin birinde bu bağ evinin resmi çıkmıştı, (bu evi Vehbi bey müzeye çevirmişti) ve annem rahmetli Vehbi bey'e bir mektup yazmıştı.Vehbi bey de anneme o bağ evinin renkli bir fotoğrafını yollamıştı.Annem bu evde çocukluk yıllarını geçirmiştir.Bize daima o günlerden bahsederdi.
4-Ayrıca Ankara'da dedemin ailesi ve kardeşleri kendi paralarıyla bir (Ermeni Katolik) Kilisesi inşa etmişlerdi ki bu Kilise yakılmıştır!
5-Dedemin ailesi,kardeşleriyle birlikte Ankara keçisinin tiftiğini (Angora Wool) İngiltere'ye ihraç ederlermiş.Kardeşlerden bir tanesi İngiltere'de Bradford şehrine yerleşmiş ve Ankara keçisinin tiftiğini İngiltere'de pazarlarmış.Ben İTÜ Mimarlık Fakültesi'nden 1954'de mezun oldum.Yedek subaylık görevimi bitirmemi müteakkip evlendim ve 1957 Şubatında eşimle Kanada'ya muhacir olarak geldik.Hamdolsun Ottawa'nın belli başlı mimarlarından biriyim.
http://www.cuhaci.com/
Saygılarımla
Edward J. Cuhaci
OAA OAQ MRAIC171 Slater Street Ottawa ON.
Canada K1P 5H7
Bugünkü Hürriyet'te yukardaki başlıklı yazınızı dikkatle okudum ve çok enteresan buldum.Şu açıklamalarda bulunmak isterdim:
1-Annemin kızlık ismi:Roz Kasapyan.Doğum yeri:Ankara 1896-2001.Babasının (yani dedemin) ismi Ohannes Kasapyan.Doğum yeri:Ankara 1857-1944.
2-Kasapyan ailesi Çankaya köşkünü hiç kimseye satmamıştır.Devrin hükümeti yalnız o köşkü değil,bütün mallarını ve mülklerini ellerinden alıp Ağustos 1915'de tüm aileyi sürgüne sevketmiştir.Benim babam (Ankara doğumlu 1887-1930) o tarihlerde ecnebi bir şirketin sahibi olduğu demiryolunda çalışması yardımıyla tüm aileyi Ankara'dan (Konya yoluyla) İstanbul'a kaçırmıştır.
3-Ayrıca Kasapyan ailesinin sahip olduğu mülker arasında Keçiören'deki bağ evi vardı ve bu bağa da Vehbi Koç ailesi sahip olmuştur.Bundan birkaç sene evvel (belki 15 veya daha fazla) İstanbul gazetelerinin birinde bu bağ evinin resmi çıkmıştı, (bu evi Vehbi bey müzeye çevirmişti) ve annem rahmetli Vehbi bey'e bir mektup yazmıştı.Vehbi bey de anneme o bağ evinin renkli bir fotoğrafını yollamıştı.Annem bu evde çocukluk yıllarını geçirmiştir.Bize daima o günlerden bahsederdi.
4-Ayrıca Ankara'da dedemin ailesi ve kardeşleri kendi paralarıyla bir (Ermeni Katolik) Kilisesi inşa etmişlerdi ki bu Kilise yakılmıştır!
5-Dedemin ailesi,kardeşleriyle birlikte Ankara keçisinin tiftiğini (Angora Wool) İngiltere'ye ihraç ederlermiş.Kardeşlerden bir tanesi İngiltere'de Bradford şehrine yerleşmiş ve Ankara keçisinin tiftiğini İngiltere'de pazarlarmış.Ben İTÜ Mimarlık Fakültesi'nden 1954'de mezun oldum.Yedek subaylık görevimi bitirmemi müteakkip evlendim ve 1957 Şubatında eşimle Kanada'ya muhacir olarak geldik.Hamdolsun Ottawa'nın belli başlı mimarlarından biriyim.
http://www.cuhaci.com/
Saygılarımla
Edward J. Cuhaci
OAA OAQ MRAIC171 Slater Street Ottawa ON.
Canada K1P 5H7
19 Nisan 2010 Pazartesi
Diaspora Dedikleri...
otokton Ermeniler hangi tarihi yaşamışsa diaspora Ermenileri de onu yaşadı
şu diaspora ayrımına nokta koyulmalı artık
diaspora kimin diasporası?
soykırıma maruz kalmış Ermeni milletinin diasporası!!!
hadise budur
Rober Koptaş'ın ve Talin Suciyan'ın konuyla ilgili makaleleri aşağıdadır:
Diasporanın Ahını Almak*
"Ermenistan'la Türkiye arasındaki sınırın açılması,diplomatik ilişkilerin başlaması,iki ülkenin sorunlarını çözmek için diyalog sürecini başlatmaları,gelecek için umut verici gelişmeler.Elbette ki,barıştan yana olan herkes,bugüne kadarki ilişkisizliğin son bulmasını,halkların birbirleriyle daha çok temas etmesini,gelecek nesillerin nefretten uzak bir şekilde yetişmesini arzu ediyor ve bu yönde atılacak adımları gönülden destekliyor.
Ancak,gerçek bir barışmayı,salt devletler düzeyinde,salt diplomatik görüşme ve anlaşmalarla sağlamak mümkün olmadığına göre,Ermenistan,Türkiye ve diasporadaki dinamiklerin yakından takip edilmesi ve toplumların nabzının iyi tutulması,hayati önem taşıyor.Bu bakımdan,Türkiye’de diasporadan protokollere gelen tepkilerin algılanma ve yansıtılma biçimi,diaspora gerçeğini ve diasporanın içinde bulunduğu ruh halini anlamama yönündeki ısrar ve inat,Türkiye’nin Ermenilerle gerçekten konuşmayı aslında pek istemediğini ve buna hazır da olmadığını gösteriyor.
Protokollere en sert ve ağır tepkiler,haftalardır yazılıp çizildiği gibi,diasporadan geldi.Dünyanın dört bir yanına dağılmış olan Ermeniler,gösteriler,bildiriler,protesto metinleri ve kampanyalarla protokollerin imzalanmaması yönündeki isteklerini haykırdılar.Diasporadaki toplulukların bu sert itirazı,başta Serzh Sargsyan olmak üzere,protokollerle ilgili görüşmeleri yürüten Ermenistanlı yetkilileri ihanetle suçlamaları,Türkiye’de diaspora hakkındaki mevcut önyargıları da iyice su yüzüne çıkardı.Diasporanın tavrı Türkiye’de,'Ermenilerin' aslında ne kadar milliyetçi,ne kadar uzlaşmaz,ne kadar radikal,ne kadar şahin,ne kadar Türk düşmanı olduklarını gösterme vesilesi olarak kullanıldı,kullanılıyor.Ermenilere ilişkin tüm önyargılar,uygun ortamı bulmanın vermiş olduğu rahatlıkla,diaspora eleştirisi kılıfında dile getiriliyor.
Hangi vicdana sığar?
Sınırın açılması,yıllardır beklediğimiz,arzu ettiğimiz,hayalini kurduğumuz bir gelişme.Ancak bu hayale yaklaşmış olmanın verdiği mutlulukla tarihsel haksızlıkların gözardı edilmesi,üzerinin örtülmesi ve dahası,diasporada yaşayan,yaşamak zorunda bırakılan Ermenilerin seslerinin bastırılması karşısında,itirazımızı ortaya koymak,hem insani,hem de vicdani sorumluluğumuz olmalı.
Diasporanın protokollere yönelik tepkiselliğinin ardında yatan psikolojik faktörleri,bu tepkiselliğin tarihsel arka planını gözlerden ırak tutarak,Türklerin yücegönüllülüğü,iyiniyeti,hoşgörüsü,yapıcı tavrına karşılık Ermenilerin katılığını,kalın kafalılığını koyup,Türklük gururunu okşayacak yayınlar yapmak,Taraf gazetesinin yaptığı gibi 'Diaspora çıldırdı' gibi insafsızca başlıklar atarak yangını körüklemek,çıkar yol olmadığı gibi,haksızlıkları da derinleştiriyor.
Evet,iki ülke arasındaki ilişkilerde bir balayı yaşanırken bir süre durup bunun tadını çıkarmak istiyor insan.Ancak,geleceği bugün yapıp ettiklerimiz şekillendirdiğine göre,binanın sağlam olup olmayacağını bugünden üst üste koyacağımız tuğlalar belirleyeceğine göre,bu balayı havasını biraz bozmanın,aykırı sesler çıkarmanın zamanıdır.
Diaspora hakkında söz söyleyecek Türklerin,eğer biraz olsun vicdan taşıyorlarsa,diaspora lafını ağızlarına almadan önce oturup şu soruların yanıtını düşünmelerinde,üstelik kırk düşündükten sonra bir konuşmalarında yarar var:
Diasporanın nasıl oluştuğunu,1915'te yaşananlar olmasaydı bugün diaspora dediğimiz insanların bugün birer Türkiye Cumhuriyeti yurttaşı olacağını,bu insanların,buradan,bu topraklardan,Sivas’tan,Malatya'dan,Diyarbakır'dan,Tekirdağ'dan,Samsun'dan dünyanın dört bir yanına dağıldığını ve bunun sebebinin yine bu topraklar üzerinde üğradıkları insalıkdışı tavır olduğunu hatırda tutmadan,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Bu insanların,tehcirden,katliamdan canlarını kurtarmış;belki ana babalarının gözleri önünde katledildiğini,tecavüze uğradığını görmüş;Halep,Beyrut yetimhanelerinde yokluk içinde büyümüş;Batı ülkelerinde ucuz işgücü olarak yıllarca sömürülmüş;bu arada hayata tutunmaya,dillerini,dinlerini,kültürlerini yaban ellerde yaşatmak için çabalamış;'Beyaz Soykırım' olarak adlandırdıkları asimilasyona karşı durmaya çalışmış kuşakların evlatları olduğunu unutarak diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Yerinden yurdundan edilmiş,mülklerine,topraklarına el konmuş,okulları,kiliseleri yağmalanmış,yıkılmış,cami,kaymakamlık binası,ahır,silah deposu yapılmış bu insanlardan kalan mülkler üzerinde güzel güzel oturup,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Türkiye devleti onyıllardır yaşanan acıları inkar eder,bu topraklar üzerindeki Ermeni varlığının izlerini silmeye çalışır,gözlerinin içine baka baka bu insanlara,'Hayır,siz öldürülmediniz,sizin malınıza el konmadı,sizin buralarda hakkınız yok,aksine siz öldürdünüz,haindiniz,vatanı sattınız' derken,diaspora hakkında laf söylemek hangi vicdana sığar?
Diaspora onyıllardır bütün enerjisini bu acıların kabul edilmesine,Türkiye devletinin inkâr ettiği gerçeklerin dünya kamuoyu tarafından duyulmasına harcar ve bu nedenle gerçek bir delilik haliyle yaşamaya;darmaduman edilmiş bir halkın çıldırmış çocukları olarak,köklerinden koparılmış ve artık yaşamayan bir kültürün ölüsünün başında nöbet tutmaya mahkûm edilirken,yan yana gelmiş iki Ermeni anadillerini bile doğru dürüst konuşup anlaşamazken,onların siyasi sığlıklarından,öngörüsüzlüklerinden,basiretsizliklerinden şikâyet etmek hangi vicdana sığar?
Ha Yeniçağ,ha Taraf
Yukarıdaki sorular aynı minval üzere çoğaltılabilir.Bütün bu sorulara ve olası yanıtlarına rağmen,diasporanın yanlış bir yol tuttuğu,doğru bir strateji izlemediği de savunulabilir ve bu görüşlere saygı duyulur.Ancak,14 Ekim tarihli Taraf gazetesinin,“Ha Bahçeli ha diaspora” manşetiyle yaptığı gibi,bunca acıdan sonra diasporayı bilinçli olarak şeytanlaştırmak,ancak ve ancak ahlaksızlıkla açıklanabilir.
Bu ahlaksızlık karşısındaki isyan ve çaresizliğimizi,ancak "Başınıza diaspora kadar taş düşsün" sözü ifade edebilir..."
*Rober Koptaş,Agos,14 Ekim 2009
http://www.nefretsoylemi.org/detay.asp?id=34&bolum=sizden
Diaspora Kim?*
"Taraf gazetesinin 'Ermeniseverliği'nin sınırlarını anladık geçen hafta.Eleştirel olmaktan korkmadığı izlenimini veren,sisteme tam göbeğinden eleştiri oklarını yöneltebilen bir gazete imajı yaratan Taraf gazetesi geçen hafta çarşamba günü manşetini 'Ha Bahçeli ha Diaspora' diye atarak,bir kez daha yapabileceği eleştirinin asıl derinliğini ve çapını,hatta daha da önemlisi nasıl bir anlayışın temsilcisi olduğunu ortaya koydu.Zaten bu ilk değildi.Giro Manoyan için 'Ermenistan'ın Bahçelisi' başlığını atan da,'Bakü ve diaspora çıldırdı' diyebilen de Taraf gazetesiydi.
1915'i soykırım olarak nitelendiren Taraf gazetesinin,diasporayı Bahçeli'nin sahip olduğu zihniyete hapsetmesi,gazetenin aslında ne 1915’den ne de soykırımdan bir şey anladığını ortaya koyar.Bilgisizliğin,duyarsızlığın bu kadar aleni bir cesaretle sergilenmesi,adaletin olmadığı yerde ahlakın da var olamayacağı gerçeğinden kaynaklanıyor olsa gerek.Ancak adalet yerini bulmadığı için bu kadar aymaz bir tavır sergilenebilir.Çünkü adaletin yerini bulması,suçlunun suçunu vicdanında ömür boyu taşıması ve yapıp ettiklerinin bu ağırlık altında tartması demektir aynı zamanda.İnkâr edilmiş bir suçun üzerinden atlayıp,mağdurların üzerini bir kalemde çizebilmek,açık yüreklilikle hiç adalet aramamış olmak demektir.
Bu başlığı atan zihniyetin duygu ve düşünce dünyasının sığlığı,diasporanın varoluş sebebinin ne olduğunu,bu insanların beş kuşaktır nasıl bir hayat yaşadıklarını,inkâr ve yok sayma söylemleri altında nasıl bir acze mahkûm edildiklerini,kendilerini ve yaşadıklarını,bir şeyleri ispatlamak zorunda kalmak için anlatmaya zorlanmalarını,ne olursa olsun geri getirilemez bir kaybın tam ortasında yaşadıklarını göremez ve anlayamaz.
Tüm bunları anlayamadığı gibi,Türkiyeli Ermenilerin de diaspora olduklarını fark edemez.O zihniyete hatırlatmak gerekir ki o pek rahatlıkla dillendirilen bizim Ermenilerin de neredeyse tamamı diasporiktir.Şunun şurasında kırkbin ellibin kişi kalan ve Cumhuriyet döneminde yaşadıkları yerlerdeki güvenlik,eğitim olanaksızlığı,kendi kültürünü yaşayamama gibi çok temel sorunlardan dolayı İstanbul'a gelmek zorunda kalan Ermenilerin gerçek yurtlarının İstanbul olmadığını söylemeye gerek var mı bilmiyorum.Ayrıca,sayın Taraf gazetesi yazı işleri müdürleri,o başlıkta rahatlıkla ötekileştirdiğiniz insanlar hepimizin ablaları,teyzeleri,amcaları,yengeleri,dayıları,yani en yakın akrabalarımız olur.Daha açık söylemek gerekirse,o bahsettiğiniz diaspora hepimiz oluyoruz.
Bu başlıkları atabilen insanlar,protokollerin imzalanmasına doğru giden süreçte Amerika'da ya da Avrupa'da yaşayan Ermenilerin tepkilerinin Türkiye'ye değil,Ermenistan'a olduğunu da anlamaktan acizler.Bu yaşanan krizin Ermenistan ile Ermenistan dışında yaşayan Ermeniler arasında son elli yılda yaşanan en derin kriz olduğunun da farkında değiller.Ermenistan’ın devlet başkanı olarak Serzh Sargsyan'ın Paris'teki Gomidas Heykeli'nin önüne çelenk bıraktığı gün hissetikleri,öyle kolay hazmedilir şeyler olmasa gerek.Herhalde,o başlıkları atanlar bunun da ne demek olduğunu hiç düşünmediler...
Diasporanın ne olduğunu,kim olduğunu düşünmek zahmetine katlanmayan,kısa yoldan külliyen bütün diasporayı milliyetçiliğe,hem de Bahçeli'nin temsil ettiği türden bir milliyetçiliğe hapsetmek,kendinden ziyadesiyle memnun olmayı gerektirir.Gidin Van'ı,Diyarbakır'ı,Kastamonu'yu,Sivas'ı,Afyon'u,Antakya'yı,Bingöl'ü,Erzurum'u,Elazığ'ı,Kars'ı,Mardin'i ve daha sayısız şehri,köyü ziyaret edin.Karış karış kazılmış,talan edilmiş kiliselerin bahçesinde,kemiklerin üzerinde yürüyün.Yürüyün ve diasporanın kim olduğunu kendinize tekrar sorun.Düşünmek söylediğiniz gibi taraf olmaksa,düşünün biraz..."
*Talin Suciyan,Taraf,20 Ekim 2009
http://www.taraf.com.tr/haber/diaspora-kim.htm
şu diaspora ayrımına nokta koyulmalı artık
diaspora kimin diasporası?
soykırıma maruz kalmış Ermeni milletinin diasporası!!!
hadise budur
Rober Koptaş'ın ve Talin Suciyan'ın konuyla ilgili makaleleri aşağıdadır:
Diasporanın Ahını Almak*
"Ermenistan'la Türkiye arasındaki sınırın açılması,diplomatik ilişkilerin başlaması,iki ülkenin sorunlarını çözmek için diyalog sürecini başlatmaları,gelecek için umut verici gelişmeler.Elbette ki,barıştan yana olan herkes,bugüne kadarki ilişkisizliğin son bulmasını,halkların birbirleriyle daha çok temas etmesini,gelecek nesillerin nefretten uzak bir şekilde yetişmesini arzu ediyor ve bu yönde atılacak adımları gönülden destekliyor.
Ancak,gerçek bir barışmayı,salt devletler düzeyinde,salt diplomatik görüşme ve anlaşmalarla sağlamak mümkün olmadığına göre,Ermenistan,Türkiye ve diasporadaki dinamiklerin yakından takip edilmesi ve toplumların nabzının iyi tutulması,hayati önem taşıyor.Bu bakımdan,Türkiye’de diasporadan protokollere gelen tepkilerin algılanma ve yansıtılma biçimi,diaspora gerçeğini ve diasporanın içinde bulunduğu ruh halini anlamama yönündeki ısrar ve inat,Türkiye’nin Ermenilerle gerçekten konuşmayı aslında pek istemediğini ve buna hazır da olmadığını gösteriyor.
Protokollere en sert ve ağır tepkiler,haftalardır yazılıp çizildiği gibi,diasporadan geldi.Dünyanın dört bir yanına dağılmış olan Ermeniler,gösteriler,bildiriler,protesto metinleri ve kampanyalarla protokollerin imzalanmaması yönündeki isteklerini haykırdılar.Diasporadaki toplulukların bu sert itirazı,başta Serzh Sargsyan olmak üzere,protokollerle ilgili görüşmeleri yürüten Ermenistanlı yetkilileri ihanetle suçlamaları,Türkiye’de diaspora hakkındaki mevcut önyargıları da iyice su yüzüne çıkardı.Diasporanın tavrı Türkiye’de,'Ermenilerin' aslında ne kadar milliyetçi,ne kadar uzlaşmaz,ne kadar radikal,ne kadar şahin,ne kadar Türk düşmanı olduklarını gösterme vesilesi olarak kullanıldı,kullanılıyor.Ermenilere ilişkin tüm önyargılar,uygun ortamı bulmanın vermiş olduğu rahatlıkla,diaspora eleştirisi kılıfında dile getiriliyor.
Hangi vicdana sığar?
Sınırın açılması,yıllardır beklediğimiz,arzu ettiğimiz,hayalini kurduğumuz bir gelişme.Ancak bu hayale yaklaşmış olmanın verdiği mutlulukla tarihsel haksızlıkların gözardı edilmesi,üzerinin örtülmesi ve dahası,diasporada yaşayan,yaşamak zorunda bırakılan Ermenilerin seslerinin bastırılması karşısında,itirazımızı ortaya koymak,hem insani,hem de vicdani sorumluluğumuz olmalı.
Diasporanın protokollere yönelik tepkiselliğinin ardında yatan psikolojik faktörleri,bu tepkiselliğin tarihsel arka planını gözlerden ırak tutarak,Türklerin yücegönüllülüğü,iyiniyeti,hoşgörüsü,yapıcı tavrına karşılık Ermenilerin katılığını,kalın kafalılığını koyup,Türklük gururunu okşayacak yayınlar yapmak,Taraf gazetesinin yaptığı gibi 'Diaspora çıldırdı' gibi insafsızca başlıklar atarak yangını körüklemek,çıkar yol olmadığı gibi,haksızlıkları da derinleştiriyor.
Evet,iki ülke arasındaki ilişkilerde bir balayı yaşanırken bir süre durup bunun tadını çıkarmak istiyor insan.Ancak,geleceği bugün yapıp ettiklerimiz şekillendirdiğine göre,binanın sağlam olup olmayacağını bugünden üst üste koyacağımız tuğlalar belirleyeceğine göre,bu balayı havasını biraz bozmanın,aykırı sesler çıkarmanın zamanıdır.
Diaspora hakkında söz söyleyecek Türklerin,eğer biraz olsun vicdan taşıyorlarsa,diaspora lafını ağızlarına almadan önce oturup şu soruların yanıtını düşünmelerinde,üstelik kırk düşündükten sonra bir konuşmalarında yarar var:
Diasporanın nasıl oluştuğunu,1915'te yaşananlar olmasaydı bugün diaspora dediğimiz insanların bugün birer Türkiye Cumhuriyeti yurttaşı olacağını,bu insanların,buradan,bu topraklardan,Sivas’tan,Malatya'dan,Diyarbakır'dan,Tekirdağ'dan,Samsun'dan dünyanın dört bir yanına dağıldığını ve bunun sebebinin yine bu topraklar üzerinde üğradıkları insalıkdışı tavır olduğunu hatırda tutmadan,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Bu insanların,tehcirden,katliamdan canlarını kurtarmış;belki ana babalarının gözleri önünde katledildiğini,tecavüze uğradığını görmüş;Halep,Beyrut yetimhanelerinde yokluk içinde büyümüş;Batı ülkelerinde ucuz işgücü olarak yıllarca sömürülmüş;bu arada hayata tutunmaya,dillerini,dinlerini,kültürlerini yaban ellerde yaşatmak için çabalamış;'Beyaz Soykırım' olarak adlandırdıkları asimilasyona karşı durmaya çalışmış kuşakların evlatları olduğunu unutarak diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Yerinden yurdundan edilmiş,mülklerine,topraklarına el konmuş,okulları,kiliseleri yağmalanmış,yıkılmış,cami,kaymakamlık binası,ahır,silah deposu yapılmış bu insanlardan kalan mülkler üzerinde güzel güzel oturup,diaspora hakkında söz söylemek hangi vicdana sığar?
Türkiye devleti onyıllardır yaşanan acıları inkar eder,bu topraklar üzerindeki Ermeni varlığının izlerini silmeye çalışır,gözlerinin içine baka baka bu insanlara,'Hayır,siz öldürülmediniz,sizin malınıza el konmadı,sizin buralarda hakkınız yok,aksine siz öldürdünüz,haindiniz,vatanı sattınız' derken,diaspora hakkında laf söylemek hangi vicdana sığar?
Diaspora onyıllardır bütün enerjisini bu acıların kabul edilmesine,Türkiye devletinin inkâr ettiği gerçeklerin dünya kamuoyu tarafından duyulmasına harcar ve bu nedenle gerçek bir delilik haliyle yaşamaya;darmaduman edilmiş bir halkın çıldırmış çocukları olarak,köklerinden koparılmış ve artık yaşamayan bir kültürün ölüsünün başında nöbet tutmaya mahkûm edilirken,yan yana gelmiş iki Ermeni anadillerini bile doğru dürüst konuşup anlaşamazken,onların siyasi sığlıklarından,öngörüsüzlüklerinden,basiretsizliklerinden şikâyet etmek hangi vicdana sığar?
Ha Yeniçağ,ha Taraf
Yukarıdaki sorular aynı minval üzere çoğaltılabilir.Bütün bu sorulara ve olası yanıtlarına rağmen,diasporanın yanlış bir yol tuttuğu,doğru bir strateji izlemediği de savunulabilir ve bu görüşlere saygı duyulur.Ancak,14 Ekim tarihli Taraf gazetesinin,“Ha Bahçeli ha diaspora” manşetiyle yaptığı gibi,bunca acıdan sonra diasporayı bilinçli olarak şeytanlaştırmak,ancak ve ancak ahlaksızlıkla açıklanabilir.
Bu ahlaksızlık karşısındaki isyan ve çaresizliğimizi,ancak "Başınıza diaspora kadar taş düşsün" sözü ifade edebilir..."
*Rober Koptaş,Agos,14 Ekim 2009
http://www.nefretsoylemi.org/detay.asp?id=34&bolum=sizden
Diaspora Kim?*
"Taraf gazetesinin 'Ermeniseverliği'nin sınırlarını anladık geçen hafta.Eleştirel olmaktan korkmadığı izlenimini veren,sisteme tam göbeğinden eleştiri oklarını yöneltebilen bir gazete imajı yaratan Taraf gazetesi geçen hafta çarşamba günü manşetini 'Ha Bahçeli ha Diaspora' diye atarak,bir kez daha yapabileceği eleştirinin asıl derinliğini ve çapını,hatta daha da önemlisi nasıl bir anlayışın temsilcisi olduğunu ortaya koydu.Zaten bu ilk değildi.Giro Manoyan için 'Ermenistan'ın Bahçelisi' başlığını atan da,'Bakü ve diaspora çıldırdı' diyebilen de Taraf gazetesiydi.
1915'i soykırım olarak nitelendiren Taraf gazetesinin,diasporayı Bahçeli'nin sahip olduğu zihniyete hapsetmesi,gazetenin aslında ne 1915’den ne de soykırımdan bir şey anladığını ortaya koyar.Bilgisizliğin,duyarsızlığın bu kadar aleni bir cesaretle sergilenmesi,adaletin olmadığı yerde ahlakın da var olamayacağı gerçeğinden kaynaklanıyor olsa gerek.Ancak adalet yerini bulmadığı için bu kadar aymaz bir tavır sergilenebilir.Çünkü adaletin yerini bulması,suçlunun suçunu vicdanında ömür boyu taşıması ve yapıp ettiklerinin bu ağırlık altında tartması demektir aynı zamanda.İnkâr edilmiş bir suçun üzerinden atlayıp,mağdurların üzerini bir kalemde çizebilmek,açık yüreklilikle hiç adalet aramamış olmak demektir.
Bu başlığı atan zihniyetin duygu ve düşünce dünyasının sığlığı,diasporanın varoluş sebebinin ne olduğunu,bu insanların beş kuşaktır nasıl bir hayat yaşadıklarını,inkâr ve yok sayma söylemleri altında nasıl bir acze mahkûm edildiklerini,kendilerini ve yaşadıklarını,bir şeyleri ispatlamak zorunda kalmak için anlatmaya zorlanmalarını,ne olursa olsun geri getirilemez bir kaybın tam ortasında yaşadıklarını göremez ve anlayamaz.
Tüm bunları anlayamadığı gibi,Türkiyeli Ermenilerin de diaspora olduklarını fark edemez.O zihniyete hatırlatmak gerekir ki o pek rahatlıkla dillendirilen bizim Ermenilerin de neredeyse tamamı diasporiktir.Şunun şurasında kırkbin ellibin kişi kalan ve Cumhuriyet döneminde yaşadıkları yerlerdeki güvenlik,eğitim olanaksızlığı,kendi kültürünü yaşayamama gibi çok temel sorunlardan dolayı İstanbul'a gelmek zorunda kalan Ermenilerin gerçek yurtlarının İstanbul olmadığını söylemeye gerek var mı bilmiyorum.Ayrıca,sayın Taraf gazetesi yazı işleri müdürleri,o başlıkta rahatlıkla ötekileştirdiğiniz insanlar hepimizin ablaları,teyzeleri,amcaları,yengeleri,dayıları,yani en yakın akrabalarımız olur.Daha açık söylemek gerekirse,o bahsettiğiniz diaspora hepimiz oluyoruz.
Bu başlıkları atabilen insanlar,protokollerin imzalanmasına doğru giden süreçte Amerika'da ya da Avrupa'da yaşayan Ermenilerin tepkilerinin Türkiye'ye değil,Ermenistan'a olduğunu da anlamaktan acizler.Bu yaşanan krizin Ermenistan ile Ermenistan dışında yaşayan Ermeniler arasında son elli yılda yaşanan en derin kriz olduğunun da farkında değiller.Ermenistan’ın devlet başkanı olarak Serzh Sargsyan'ın Paris'teki Gomidas Heykeli'nin önüne çelenk bıraktığı gün hissetikleri,öyle kolay hazmedilir şeyler olmasa gerek.Herhalde,o başlıkları atanlar bunun da ne demek olduğunu hiç düşünmediler...
Diasporanın ne olduğunu,kim olduğunu düşünmek zahmetine katlanmayan,kısa yoldan külliyen bütün diasporayı milliyetçiliğe,hem de Bahçeli'nin temsil ettiği türden bir milliyetçiliğe hapsetmek,kendinden ziyadesiyle memnun olmayı gerektirir.Gidin Van'ı,Diyarbakır'ı,Kastamonu'yu,Sivas'ı,Afyon'u,Antakya'yı,Bingöl'ü,Erzurum'u,Elazığ'ı,Kars'ı,Mardin'i ve daha sayısız şehri,köyü ziyaret edin.Karış karış kazılmış,talan edilmiş kiliselerin bahçesinde,kemiklerin üzerinde yürüyün.Yürüyün ve diasporanın kim olduğunu kendinize tekrar sorun.Düşünmek söylediğiniz gibi taraf olmaksa,düşünün biraz..."
*Talin Suciyan,Taraf,20 Ekim 2009
http://www.taraf.com.tr/haber/diaspora-kim.htm
Ahmed Rıza Bey...
***
"Beni kolumdan tut,köyümden dışarı at,malımı mülkümü de sonra sat,bu hiçbir vakitte caiz değildir.Bunu ne Osmanlı vicdanı kabul eder ne de kanun.Ermenilerin malı kısmen yağma edildi.Kuvve-i Teşriiye kanunu reddedinceye kadar elde bir şey kalmayacak.Yapılmış şeylerin hepsi yapılmış olacak..."*Ahmed Rıza Bey (Yusuf Hikmet Bayur,Türk İnkılabı Tarihi,Cilt III,Kısım III,s.48-49'dan aktaran Prof.Dr.Taner Akçam,Türk Ulusal Kimliği ve Sorunu,5. bs.,İstanbul:Su Yayınları,2001,s.179.)
***
"21 Kasım 1918 günü toplanan Meclis-i Ayan'da,Jön Türk hareketinin en kıdemli mensubu ve yıllarca İkinci Abdülhamid'in baskı rejimine karşı Paris'ten muhalefet etmiş olan Ahmed Rıza Bey'in önergesi okunur.(1) Önergede Ahmed Rıza Bey Birinci Dünya Savaşı'na girilmesi ile ilgili kararın sorumlularının bir an önce tahkikat komisyonu kurularak tespit edilmesini isteyerek konunun genel hatları ile tartışılmasından öte somut olarak araştırılmasını ve sorumlularının Yüce Divan'a sevkedilmesini talep etmektedir.Önergede,'tehcir namı altında yapılan mezalimin' araştırılması ve memlekette yaratmış olduğu kötü tesirlerin belirlenerek bu işlere karışanların yargılanması talep edilmektedir.Aynı önergenin son kısmında 'bilcümle Osmanlılar hakkında birçok ef'al [fiiller] ve cinayat dahi irtikab edilmiş ve bilhassa Arap,Ermeni,Rum vatandaşlarıma şimdiye kadar tarih-i Osmanide emsali görülmedik mezalim icra olunmuştur' denilerek bunların Yüce Divan'da araştırılıp,bu işleri gerçekleştiren siyasi ekibin yargılanmasından önce,yapılan mezalimin bireysel suç olarak kabul edilerek savcılık yolu ile kovuşturulması ve sorumluların 'pençe-i adalete teslim edilmeleri' hükümetten istenmektedir.(2)
(...)
2 Aralık 1918 tarihli celsede Meclis-i Ayan reisliğine yine Ahmed Rıza Bey tarafından tekrar bir soru önergesi verilir.Bu önergede 25 Kasım 1918 günü hükümete yapılan müracaatta Birinci Dünya Savaşı'na girildiği günden 8 Ekim 1918 tarihinde Talat Paşa kabinesinin istifasına kadar geçen süre içinde 'hükümet tarafından intisab edilen hatiat ve ceraim meyanında [hatalar ve cürümler bağlamında] katliam,aleni şekavet [düpedüz eşkiyalık],masuniyeti şahsiyeye [kişisel dokunulmazlığa] ve emval ve mesakine [mallar ve meskenlere] tecavüz gibi bilumum Osmanlılar hakkında vukua gelen mezalim ve cinayattan dolayı' savcılık marifeti ile hangi işlemlerin yapıldığı sorulmaktadır.(3)"
1-1876 Anayasası'nın 60. maddesine göre,üyeleri doğrudan doğruya padişah tarafından atanan ve toplam sayısı Meclis-i Mebusan'ın üye tam sayısının üçte birini geçmemek üzere oluşturulan Meclis-i Ayan bir üst meclis işlevini görür.Senato gibi çalışır.
2-Meclis-i Ayan Zabıt Ceridesi.Devre 3,İçtima senesi 5,cilt 1.Ankara:TBMM Basımevi,1990,s.117.
3-Meclis-i Ayan Zabıt Ceridesi.a.g.e.,s. 151.
*Prof.Dr.Ayhan Aktar,Osmanlı Meclisi Ermeni Meselesini Tartışıyor:Kasım-Aralık 1918;içinde Prof.Dr.Ayhan Aktar,Türk Milliyetçiliği,Gayrimüslimler ve Ekonomik Dönüşüm,İstanbul:İletişim Yayınları,2006,s.53-98.
***
"Tehcir karşıtı" bir İttihatçının portresi/Ümit Kurt*
Erdem Sönmez'in yazdığı "Ahmed Rıza:Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi"(1) kitabını tarihçi Ümit Kurt kitapkirk okurları için değerlendiriyor.
Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde II. Abdülhamid rejimine dönük muhalefeti tanımlamak için kullanılan "Young Turks" Türkçe ifadesiyle "Jön Türk" muhalif hareketi kendi içinde barındırdığı birçok farklı siyasi kanada rağmen Abdülhamid tarafından kapatılan Meclis'in açılması ve askıya alınan Kanun-i Esasi'nin yeniden yürürlüğe girmesi gibi unsurlarda birleşen;modern Türk siyasi tarihinin de temel dinamiklerinin şekillenmesinde önemli rol oynayan bir siyasi hareketti.
1908'den önce
Başta Şerif Mardin ve Şükrü Hanioğlu olmak üzere önemli tarihçilerimiz tarafından etrafıca analiz edilen kelimenin sahih anlamıyla bu "siyasi hareket" yukarıda bahsi geçen ortak idealler haricinde içinde farklı politik görüşler ve stratejiler barındırmıştır.Bu farklılık gerek 1902-1907'deki Jön Türk kongrelerinde Abdülhamid'e dönük şiddetli muhalefeti temsil eden örgütlü yapının parçalanmasını da beraberinde getirmiştir.Temmuz 1908'de Meşrutiyet'in ikinci kez ilan edilmesiyle birlikte bu parçalanış,bir nebze de olsa ivmesini düşürmekle birlikte Meclis'in yeninden açılması sonrasında İttihat ve Terakki'nin siyaset sahnesine alenen bir parti olarak çıkması sonucunda artık siyaseten ve partisel olarak kendini iyiden iyiye kristalize etmiştir.
Cumhuriyete geçişle birlikte modern Türk siyasi tarihindeki politik blokları ve ayrışmaları da biçimlendiren bu siyasal düşünsel hareketin içinden yetişmiş ve bahis konusu olan farklı siyasi kanatların da temsilcisi olan önemli bir siyasi entelijansiya mevcuttur.Düşünsel olarak bir hayli üretken olan ve o dönemde Abdülhamid rejimine yönelik muhalefetini çıkardıkları yayınlarla da serdeden bu aydınlar arasında en önemli şahsiyetlerden biri Ahmed Rıza Bey'dir.1902'deki I. Jön Türk Kongresi'nin önderlerinden olan ve rejime yönelik muhalefetini Paris'te 1895'te kurduğu Türkçe ve Fransızca yayımlanan "Meşveret" dergisi ekseninde dile getiren Ahmed Rıza Bey,Abdülhamid'in gazabından ve sansüründen kaçarak Paris'e sığınan Jön Türklerin lideridir.
Literatürde gerek Jön Türk hareketine gerekse de bu hareketin içinden çıkan ve hakim politik blok olan İttihat ve Terakki üzerine mebzul miktarda çalışma olmasına rağmen;bu hareketi idare eden ve onun parametrelerini belirleyen aydınların ve siyasetçilerin düşünsel ve zihinsel haritaları üzerine yazılmış aynı miktarda eser ne yazık ki yok.Bu anlamda aslında genç tarihçilere ve araştırmacılara büyük görev düşüyor.Zira,bu gibi verimli ve bakir çalışma alanlarının yeni çalışamalara da kapı arayalacağı aşikar.İşte genç tarihçi ve araştırmacı Erdem Sönmez'in geçtiğimiz günlerde Tarih Vakfı Yurt Yayınları'ndan çıkan "Ahmed Rıza:Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi" başlıklı çalışma bu bakir alanı doldurmak saikiyle yazılmış son derece önemli ve çarpıcı bir çalışma.
Özgün bir Ahmed Rıza Bey portresi
Ahmed Rıza Bey'in entelektüel portresini kendi yazdıkları orijinal metinler üzerinden irdeleyen Sönmez,bize daha özgün bir Ahmed Rıza Bey resmi sunuyor.Sönmez'in eserini özgün kılan çıkış noktası,Yeni Osmanlı,Jön Türk,İttihat ve Terakki gibi meşrutiyetçi hareketlerin ve siyasal tasarıların tek kaynağı olarak Avrupa'daki anayasal yönetimleri işaret eden yaklaşımı yapıbozuma uğratması.Zira,Sönmez'e göre Osmanlı meşrutiyetçi hareketleri,onyedinci ve onsekizinci yüzyıllardaki öncüllerinden kopartılarak ele alınmıştır.(s. 6) Dolayısıyla bu tutum,yazarın da haklı olarak işaret ettiği gibi,Yeni Osmanlı,Jön Türk ile İttihat ve Terakki hareketlerinin siyasal iktidarın paylaşılmasını kurumsallaştırmak olan nihai amacı,"ondokuzuncu yüzyılı önceleyen iki yüz yıl boyunca,Osmanlı padişahının siyasi salahiyetlerin sorgulamaya ve sınırlamaya yönelik iddia ve eylemlerden soyutlanarak" değerlendirilmiştir.
Bu bağlamda bu önemli çalışma,Ahmed Rıza Bey'in de dikkat çekici bir öznesi olduğu ondokuzuncu yüzyıldaki meşrutiyetçi hareketlerin tarihsel bağlamı olarak,onyedinci ve onsekizinci yüzyıllarda Osmanlı siyasal yapısında yer alan ve padişahın iktidar alanını sınırlama mücadelesi veren politik konfigürasyonu analiz ediyor.Kitabın ilk bölümünde onyedinci yüzyıl başlarından II. Mahmud döneminin sonuna kadar geçen süreçte,Osmanlı siyasal yapısının evrimini analitik bir izlekten sunuyor.İkinci bölümde,Ahmed Rıza Bey'in düşünsel kaynakları arasında belirleyici konumda olan Yeni Osmanlı hareketinin liderleri Şinasi ve Namık Kemal ile ondokuzuncu yüzyıl öncesinde Osmanlı padişahının iktidar alanını sınırlamak isteyen özneler arasında süreklilik ilişkisi olabileceğine dair izleri gösteriyor.Sonraki bölümde,Ahmed Rıza'nın entelektüel izlerini süren Sönmez,onun Jön Türk hareketi içerisindeki siyasi ve düşünsel aktivitelerine değiniyor.
"Kanun" adamı
Ahmed Rıza Bey'in muhalif ve istibdat karşıtı ve bu anlamda devrimci bir düşünce ve siyaset adamı olduğu kabul edilirse,onun bilhassa Anayasa'nın restorasyonuna ve Parlamento'nun hayati önemine kendi yazılarında ve yayınlarında yaptığı şiddetli vurgu kayda değer.Aynı şekilde Ahmed Rıza Bey'in "kanun" kavramına atfettiği hayati önem ve bunun o dönemin siyasi terminolojisine yerleşmesi bir Jön Türk aydını olarak Ahmed Rıza Bey'in en belirleyici karakteristik özelliğidir.Pozitivizm ve merkeziyetçilik gibi Ahmed Rıza Bey'in entelektüel bagajındaki diğer anahtar noktaları da yine onun kendi yazılarına işaret ederek ortaya koyan Sönmez,bu anlamda onu Mizancı Murad,Prens Sabahaddin vs. gibi dönemin diğer Jön Türk muhalif aydınlarından farklılaştıran ayrım noktalarını ve fay hatlarını da yine dönemin orijinal metinlerine göndermede bulunarak ele alıyor.
Ermenilerin tehcir kararının alındığı 27 Mayıs 1915 tarihinden hemen sonraki Meclis oturumunda söz alarak büyük bir cesaret ve vicdan örneği sergileyerek,İttihat ve Terakki hükümetinin verdiği bu kararın hiçbir kanun ve hukuk düzeni ile bağdaşmadığını anlatan Ahmed Rıza Bey'in,Meclis'teki şu sözleri hatırlamaya değer:"Beni kolumdan tut,köyümden dışarı at,malımı mülkümü de sonra sat,bu hiçbir vakitte caiz değildir.Bunu ne Osmanlı vicdanı kabul eder ne de kanun." Kanuna ve hukuka verdiği önemi burada da gösteren Ahmed Rıza Bey'i etraflıca ele alan ve bunu yaparken onu tarihsel bağlamına da oturtarak önemli bir tarihçilik işçiliği gösteren Erdem Sönmez'in bu dikkate şayan çalışması,bu muhalif harekete dahil olan diğer siyasi entelektüel aktörlerin de fikriyatının araştırılması açısından tarihçilere iştah açıcı bir patika da açıyor...
1-Erdem Sönmez,Ahmed Rıza:Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi,1. bs.,İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları,2012.
*Ümit Kurt,"Tehcir karşıtı" bir İttihatçının portresi,Agos,15 Şubat 2013.
http://www.agos.com.tr/haber.php?seo=tehcir-karsiti-bir-ittihatcinin-portresi&haberid=4393
Ahmed Refik:Cemal Paşa'nın Telgrafı;Çerkez Ahmed'in İzalesi Vacip Olmakla...
Cemal Paşa'nın Telgrafı:Çerkez Ahmed'in İzalesi Vacip Olmakla...
Çerkez Ahmed'i getiren tren geldiği zaman,her taraf inzibat altına alınmıştı.Ahmed,esasen Afyon'da tevkif edilmiş Eskişehir'e muhafaza altında getiriliyordu.Trenden uzun boylu,kalpaklı,İttihatçı murahhasların ve valilerin seyahat kıyafetinde palabıyıklı,zayıf yüzlü biri çıktı.Arkasından kadife pantolonlu,esmer,orta boylu biri daha geliyordu.Uzunu Çerkez Ahmed,ötekisi mülazım Halil idi.Bunlar Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle gönderilen çete reisleriydi.Özellikle Halil'in gazası daha büyüktü.Bu mücahid,mebus Suudi Bey'in çetesi Ardahan'a girdiği sırada o da Artvin'e gitmiş,bu güzel beldede yaşayan Ermenileri perişan eylemişti.Bu felaketi daha Ulukışla'da bulunduğum zaman işitmiştim.Bir Alman gazetesinin muhabiri menfur çetelerin cinayetlerinden nefret ediyordu:
-Görseniz,ne zalim hareketlerde bulundular!Lanet olsun,bir daha bu adamlarla yola çıkmaya!Ne İslam ne Hristiyan hiçbir şey tanımıyorlar.Şimdi orada İslam İslamla çarpışıyor.
Alman gazetesi muhabirinin bu sözleri birer gerçekti.Üç sene sonra Artvin'e gittiğim zaman,bunun ne derece doğru olduğunu gördüm.Zavallı Ermeni kadınları,Türk üniforması gördükleri zaman,ezile büzüle duvar diplerine sokuluyordu.Cennetten numune olan güller çiçekler meyve ağaçlarıyla ruhlara şevk ve serinlik veren güzel belde bomboştu.Halil ve avanesi Artvin halkına o kadar zulüm etmişlerdi ki,Ermenilerin teşviki üzerine,Rus hükümeti tarafından Sibirya'ya sürülen İsmail Ağa,bu bedbaht halkın çektiklerine dilhun olmuş,Rus Ordusu'nun geri çekilmesinden sonra Ermenileri tecavüzden vikaye eylemişti.
Çerkez Ahmed,Ermeni fecayii için mühim bir vesika idi.Bu kanlı olayın safahatını bizzat failinden dinlemek istedim.Çerkez Ahmed'e vilayat-ı şarkiye'de neler yaptığını sordum.Çizmeli ayaklarını birbirinin üzerine attı,sigarasının dumanını karşıya doğru savurarak:
-Bey birader dedi,şu durum namusuma dokunuyor.Ben bu vatana hizmet ettim.Gidin,görün,Van ve çevresini Kabe toprağına çevirdim.Bugün orada bir tek Ermeniye tesadüf edemezsiniz.Vatana bu kadar hizmet ettim,sonra o Talat gibi hergeleler İstanbul'da buzlu bira içsinler,beni de böyle muhafaza altında getirtsinler,yok,bu haysiyetime dokunuyor!
Fakat onun bir arkadaşı vardı,kendisiyle beraber Zeki Bey'i öldüren Nazım!Çerkez Ahmed'e Nazım'ı sordum:
-Sus bey birader.Zavallı şehit oldu dedi.
Çerkez Ahmed'den daha fazla malumat almak istiyordum:
-Pekiyi bu Zöhrab falan ne oldular?
-Aaa... duymadınız mı?Hepsini geberttim.
Sigarasının dumanını havaya doğru savurdu,sol eliyle bıyıklarını düzelterek sözüne devam etti.
-Halep'ten çıkmışlardı.Yolda rastgeldik.Derhal arabalarını kuşattım.Gebereceklerini anladılar.Varteks dedi ki:
-"Pekiyi Ahmed Bey,bize bunu yapıyorsunuz,fakat Araplara ne yapacaksınız?Sizden onlar da memnun değiller."
-O senin bileceğin iş değil kerata dedim.Bir mavzer kurşunuyla beynini patlattım.Sonra Zöhrab'ı yakaladım.Ayağımın altına aldım,kafasını ezdim.
Çerkez Ahmed,o sabahki trenle İstanbul'a gitmişti.Ahmed'in dönüşü,arkadaşlarını pek mütehayyir ediyordu.Bu haber Merkez kumandanı Cevad Bey'le beraber kumandanlık odasında bir şeyler muayene eden Bedri'nin de hayretini mucip olmuştu.Fakat bunda herhalde bir yanlışlık vardı:Çerkez Ahmed Halep'e gidecekti.İki sene evvel izzet ve ikramla büyük bir mücahid sıfatıyla çete reisliğini üzerine alan Çerkez Ahmed,Merkez Kumandanlığına nasıl olur da mevkufen getirilebilirdi?İnzibat kumandanı bunu haber aldığı zaman hakikaten şaşırdı,mebhut bir halde:
-İçeri gelsin! dedi.
Çerkez Ahmed elinde sigara,vakur endamıyla kollarını sallayarak içeri girdi.O zaman odada samimi bir sohbet başladı,Yüzbaşı ayağa kalkmış:
-Vay kardeşim,Ahmed'ciğim,nereden böyle diye,koca katili kucaklıyor,Çerkez Ahmed peltek lisanıyla:
-Azizim bunda bir yanlışlık olacak,fakat bu bir edepsizlik diyordu.
Birkaç hafta sonra haber alındı:Çerkez Ahmed Şam'a gönderilmiş,"izalesi vacip olmakla!!!" Cemal Paşa tarafından kaydı görülmüştü.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.174-177.
saygılarımla
Çerkez Ahmed'i getiren tren geldiği zaman,her taraf inzibat altına alınmıştı.Ahmed,esasen Afyon'da tevkif edilmiş Eskişehir'e muhafaza altında getiriliyordu.Trenden uzun boylu,kalpaklı,İttihatçı murahhasların ve valilerin seyahat kıyafetinde palabıyıklı,zayıf yüzlü biri çıktı.Arkasından kadife pantolonlu,esmer,orta boylu biri daha geliyordu.Uzunu Çerkez Ahmed,ötekisi mülazım Halil idi.Bunlar Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle gönderilen çete reisleriydi.Özellikle Halil'in gazası daha büyüktü.Bu mücahid,mebus Suudi Bey'in çetesi Ardahan'a girdiği sırada o da Artvin'e gitmiş,bu güzel beldede yaşayan Ermenileri perişan eylemişti.Bu felaketi daha Ulukışla'da bulunduğum zaman işitmiştim.Bir Alman gazetesinin muhabiri menfur çetelerin cinayetlerinden nefret ediyordu:
-Görseniz,ne zalim hareketlerde bulundular!Lanet olsun,bir daha bu adamlarla yola çıkmaya!Ne İslam ne Hristiyan hiçbir şey tanımıyorlar.Şimdi orada İslam İslamla çarpışıyor.
Alman gazetesi muhabirinin bu sözleri birer gerçekti.Üç sene sonra Artvin'e gittiğim zaman,bunun ne derece doğru olduğunu gördüm.Zavallı Ermeni kadınları,Türk üniforması gördükleri zaman,ezile büzüle duvar diplerine sokuluyordu.Cennetten numune olan güller çiçekler meyve ağaçlarıyla ruhlara şevk ve serinlik veren güzel belde bomboştu.Halil ve avanesi Artvin halkına o kadar zulüm etmişlerdi ki,Ermenilerin teşviki üzerine,Rus hükümeti tarafından Sibirya'ya sürülen İsmail Ağa,bu bedbaht halkın çektiklerine dilhun olmuş,Rus Ordusu'nun geri çekilmesinden sonra Ermenileri tecavüzden vikaye eylemişti.
Çerkez Ahmed,Ermeni fecayii için mühim bir vesika idi.Bu kanlı olayın safahatını bizzat failinden dinlemek istedim.Çerkez Ahmed'e vilayat-ı şarkiye'de neler yaptığını sordum.Çizmeli ayaklarını birbirinin üzerine attı,sigarasının dumanını karşıya doğru savurarak:
-Bey birader dedi,şu durum namusuma dokunuyor.Ben bu vatana hizmet ettim.Gidin,görün,Van ve çevresini Kabe toprağına çevirdim.Bugün orada bir tek Ermeniye tesadüf edemezsiniz.Vatana bu kadar hizmet ettim,sonra o Talat gibi hergeleler İstanbul'da buzlu bira içsinler,beni de böyle muhafaza altında getirtsinler,yok,bu haysiyetime dokunuyor!
Fakat onun bir arkadaşı vardı,kendisiyle beraber Zeki Bey'i öldüren Nazım!Çerkez Ahmed'e Nazım'ı sordum:
-Sus bey birader.Zavallı şehit oldu dedi.
Çerkez Ahmed'den daha fazla malumat almak istiyordum:
-Pekiyi bu Zöhrab falan ne oldular?
-Aaa... duymadınız mı?Hepsini geberttim.
Sigarasının dumanını havaya doğru savurdu,sol eliyle bıyıklarını düzelterek sözüne devam etti.
-Halep'ten çıkmışlardı.Yolda rastgeldik.Derhal arabalarını kuşattım.Gebereceklerini anladılar.Varteks dedi ki:
-"Pekiyi Ahmed Bey,bize bunu yapıyorsunuz,fakat Araplara ne yapacaksınız?Sizden onlar da memnun değiller."
-O senin bileceğin iş değil kerata dedim.Bir mavzer kurşunuyla beynini patlattım.Sonra Zöhrab'ı yakaladım.Ayağımın altına aldım,kafasını ezdim.
Çerkez Ahmed,o sabahki trenle İstanbul'a gitmişti.Ahmed'in dönüşü,arkadaşlarını pek mütehayyir ediyordu.Bu haber Merkez kumandanı Cevad Bey'le beraber kumandanlık odasında bir şeyler muayene eden Bedri'nin de hayretini mucip olmuştu.Fakat bunda herhalde bir yanlışlık vardı:Çerkez Ahmed Halep'e gidecekti.İki sene evvel izzet ve ikramla büyük bir mücahid sıfatıyla çete reisliğini üzerine alan Çerkez Ahmed,Merkez Kumandanlığına nasıl olur da mevkufen getirilebilirdi?İnzibat kumandanı bunu haber aldığı zaman hakikaten şaşırdı,mebhut bir halde:
-İçeri gelsin! dedi.
Çerkez Ahmed elinde sigara,vakur endamıyla kollarını sallayarak içeri girdi.O zaman odada samimi bir sohbet başladı,Yüzbaşı ayağa kalkmış:
-Vay kardeşim,Ahmed'ciğim,nereden böyle diye,koca katili kucaklıyor,Çerkez Ahmed peltek lisanıyla:
-Azizim bunda bir yanlışlık olacak,fakat bu bir edepsizlik diyordu.
Birkaç hafta sonra haber alındı:Çerkez Ahmed Şam'a gönderilmiş,"izalesi vacip olmakla!!!" Cemal Paşa tarafından kaydı görülmüştü.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.174-177.
saygılarımla
Ahmed Refik:Matmazel Liman Von Sanders
Matmazel Liman Von Sanders...
Gece gündüz istasyonda müthiş bir faaliyet vardı.Bir akşam zarif bir madam,bir paşa ile beraber trenden çıktı.Salona girdi.Bu felaket manzarası kalbinde derin bir üzüntü doğurmuştu.Görüştüm:Matmazel,Liman Von Sanders Paşa'nın hanımı imiş,Cemal Paşa'nın yanından Suriye'den geliyormuş.Üzüntümü o da anladı,derhal bu muhacerat kurbanlarına nakli kelam etti:
-Ah ne yazık! dedi.Bu yavrulardan bu masumlardan,bu biçare kadınlardan bilmem ne istiyorlar.Kimler cinayet yapmışsa onları tecziye etsinler.
Sanki İstanbul'dakiler bunlardan daha az mı suçlu?Asıl kafaları kesilecekler o Talat,o Enver,o zalim kabine.Dereler insan gövdeleri,çocuk başları taşıyor.Bu manzara yürekleri parçalıyor.Fakat bir gün bunların hesabı sorulmayacak mı?Alman zabitleri hep bu kesilen başların,parçalanan cesetlerin fotoğraflarını aldılar.Zaten bu zulmü lanetlemek için çeteci zihniyeti ile malül olmak lazımdı.Almanların kalpleri insaniyet hisleriyle dolu,bu cinayetlerden nefret ettiklerine hiç şüphe yoktu.Fakat Almanya resmen istese,bu kıt'ale mani olurdu.Said Halim Paşa,İttihat ve Terakki'nin kör bir aletiydi.Talat ve Enver Almanların sözünden bir adım dışarı çıkamazlardı.Bu cinayetleri kuvvetlerine güvenerek icra etmeleri imkan haricinde idi.Hiç şüphesiz Almanya'nın zaferine güveniyorlar,bu muazzam faciayı Almanya'nın kuvvetiyle,bu masumlar feryadını Almanların zafer teraneleriyle bastırmak ümidine kapılmışlardı.Almanya,Anadolu'da kazanacağı menfaatlerle sermest,Ortaçağ'da bile görülmeyen bu cinayetlere kayıtsız ve seyirci kalıyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-171.
Gece gündüz istasyonda müthiş bir faaliyet vardı.Bir akşam zarif bir madam,bir paşa ile beraber trenden çıktı.Salona girdi.Bu felaket manzarası kalbinde derin bir üzüntü doğurmuştu.Görüştüm:Matmazel,Liman Von Sanders Paşa'nın hanımı imiş,Cemal Paşa'nın yanından Suriye'den geliyormuş.Üzüntümü o da anladı,derhal bu muhacerat kurbanlarına nakli kelam etti:
-Ah ne yazık! dedi.Bu yavrulardan bu masumlardan,bu biçare kadınlardan bilmem ne istiyorlar.Kimler cinayet yapmışsa onları tecziye etsinler.
Sanki İstanbul'dakiler bunlardan daha az mı suçlu?Asıl kafaları kesilecekler o Talat,o Enver,o zalim kabine.Dereler insan gövdeleri,çocuk başları taşıyor.Bu manzara yürekleri parçalıyor.Fakat bir gün bunların hesabı sorulmayacak mı?Alman zabitleri hep bu kesilen başların,parçalanan cesetlerin fotoğraflarını aldılar.Zaten bu zulmü lanetlemek için çeteci zihniyeti ile malül olmak lazımdı.Almanların kalpleri insaniyet hisleriyle dolu,bu cinayetlerden nefret ettiklerine hiç şüphe yoktu.Fakat Almanya resmen istese,bu kıt'ale mani olurdu.Said Halim Paşa,İttihat ve Terakki'nin kör bir aletiydi.Talat ve Enver Almanların sözünden bir adım dışarı çıkamazlardı.Bu cinayetleri kuvvetlerine güvenerek icra etmeleri imkan haricinde idi.Hiç şüphesiz Almanya'nın zaferine güveniyorlar,bu muazzam faciayı Almanya'nın kuvvetiyle,bu masumlar feryadını Almanların zafer teraneleriyle bastırmak ümidine kapılmışlardı.Almanya,Anadolu'da kazanacağı menfaatlerle sermest,Ortaçağ'da bile görülmeyen bu cinayetlere kayıtsız ve seyirci kalıyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-171.
Ahmed Refik:Gesi Bağlarında Bir Tek Gülüm Var!
Gesi Bağlarında Bir Tek Gülüm Var...
.....................................
Nihayet İstanbul'dan emir geldi.Eskişehir'e Muhacirin Memurları gönderilmişti.Bütün Ermeniler Konya'ya Pozantı'ya ve Halep ovalarına gideceklerdi.
Siranuş'u merak ettim.Mini mini yavruyu görmek istedim.Binlerce Ermeni'nin içinde,o sarışın masum öksüz yavruyu aradım.Nihayet buldum.Büyükanasına yalvardım:
-Bırak bu çocukları,bu felaket geçer,sonra gel burada beni bul,dedim.
-İhtiyar kadın yaşlı gözlerini semaya dikerek:
-Hayır,dedi.Hayır efendi sağol.Biz hep gideceğiz,beraber öleceğiz,hem ben onları nasıl taşıyacağım?Yapacağım şey pek basit:Yolda önce onları sonra kendimi dereye atacağım.
Kalbim sızladı.Eskişehir kafile kafile,katar katar boşalıyordu.Bu trenler,kapalı yük vagonları bile değildi,kafes şeklinde her tarafı açık,hayvan vagonlarıydı.Muhacirler İdaresinden gelen memura:
-Bari kapalı vagonlarla gönderin,dedim.Hiç tavrını bozmadan lakayt bir sesle,
-Daha iyi ya,hava alırlar.
Cevabını verdi.Bu zavallıların hava almaya değil,artık yaşamaya bile ihtiyaçları kalmamıştı.Bir gün,yine bir tren,fakat muntazam ve muhteşem bir tren,bu sefalet kafilesi arasından geçti.Enver Paşa ailesiyle,şevket ve ihtişamıyla,İzmir'e gidiyordu.Sabahın sisleri arasında aç halkı tiz bir ses uykudan uyandırdı.Birkaç dakika sonra,İttihatçıların hürriyet kahramanı,elleri cebinde,başı açık,trenin ön tarafına çıkmış,gözleri yüksek ufuklarda,yıldırım gibi geçip gitti.Yerlere serilen,açlıktan ilen bedbaht tebaya başını bile çevirip bakmaya tenezzül etmedi.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-169.
.....................................
Nihayet İstanbul'dan emir geldi.Eskişehir'e Muhacirin Memurları gönderilmişti.Bütün Ermeniler Konya'ya Pozantı'ya ve Halep ovalarına gideceklerdi.
Siranuş'u merak ettim.Mini mini yavruyu görmek istedim.Binlerce Ermeni'nin içinde,o sarışın masum öksüz yavruyu aradım.Nihayet buldum.Büyükanasına yalvardım:
-Bırak bu çocukları,bu felaket geçer,sonra gel burada beni bul,dedim.
-İhtiyar kadın yaşlı gözlerini semaya dikerek:
-Hayır,dedi.Hayır efendi sağol.Biz hep gideceğiz,beraber öleceğiz,hem ben onları nasıl taşıyacağım?Yapacağım şey pek basit:Yolda önce onları sonra kendimi dereye atacağım.
Kalbim sızladı.Eskişehir kafile kafile,katar katar boşalıyordu.Bu trenler,kapalı yük vagonları bile değildi,kafes şeklinde her tarafı açık,hayvan vagonlarıydı.Muhacirler İdaresinden gelen memura:
-Bari kapalı vagonlarla gönderin,dedim.Hiç tavrını bozmadan lakayt bir sesle,
-Daha iyi ya,hava alırlar.
Cevabını verdi.Bu zavallıların hava almaya değil,artık yaşamaya bile ihtiyaçları kalmamıştı.Bir gün,yine bir tren,fakat muntazam ve muhteşem bir tren,bu sefalet kafilesi arasından geçti.Enver Paşa ailesiyle,şevket ve ihtişamıyla,İzmir'e gidiyordu.Sabahın sisleri arasında aç halkı tiz bir ses uykudan uyandırdı.Birkaç dakika sonra,İttihatçıların hürriyet kahramanı,elleri cebinde,başı açık,trenin ön tarafına çıkmış,gözleri yüksek ufuklarda,yıldırım gibi geçip gitti.Yerlere serilen,açlıktan ilen bedbaht tebaya başını bile çevirip bakmaya tenezzül etmedi.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.168-169.
Ahmed Refik:Eskişehir Ermenileri!
Eskişehir Ermenileri...
Trenler birbirini takip ediyordu.Her trenden binlerce aile,binlerce köy halkı çıkıyordu.O derecede ki,gelenlerin Eskişehir'den sevki mümkün değildi.Gitmekten ümitlerini kesenler,istasyon bahçesinde,yol üzerinde birleşiyorlardı.Birkaç gün içinde Eskişehir istasyonunun civarı onbinden yirmibinden ziyade aileyle dolmuştu.Trenle sevk edilemeyen çoluk çocuk,kadın erkek,ayakları kanlar içinde,etraflarında birkaç fakir jandarma,karadan gelmişlerdi.Bu manzara pek acı idi.Bedbaht aileler nereye gideceklerdi?Kimsenin bildiği yoktu.Tren yarım biletle taşımaya bile razı olmuyordu.Artık hiçbir ümit kalmamıştı.Birçok aile babaları,çocuklarını soğuktan korumak için çadırlar yapmaya başlamışlardı.Çarşıdan tanıdıklarından tahtalar ve direkler getiriyorlar,kilimlerini pırtılarını üzerlerine örtüyorlar,bağlarını bahçelerini bırakan zengin aileler bile,geceyi topraklar üzerinde geçiriyorlardı.Artık Eskişehir civarında yirmibin kişiden ibaret bir ordugah vücuda gelmişti.Çadırlar arasında sokaklar açılmış,pazarlar kurulmuştu.Gece dağlar kararıyor,Porsuk suyunun hazin uğultusu tepelere aksediyor,bedbaht Ermenilerin perişan bir halde yattıkları ovalardaki sönük ışıkları görülüyordu.Bazen bu çadırlar altında birbirine sarılıp yatan masumların kalbi üzüntü ve heyecanlar içinde en tatlı emel ve saadetini mahvolmuş gören,sabahtan beri ağzına bir lokma ekmek koymayan,çadırın bir köşesinde uyuyan zavallı bir kızın sarı saçları,zayıf bir mum ışığı altında parlıyordu.
Eskişehir Ermenileri,bu manzaradan dilhun oluyorlardı.Fakat ne yapabilirlerdi?En zenginleri birkaç ailenin nakli için aralarında para toplamışlar,kendilerine yardımdan geri durmamışlardı.Acaba aynı felaket onların,kendilerinin de başına gelmeyecek miydi?Fakat onlar biraz emin gibi görünüyorlardı.Adapazarı'ndan ve çevresinden gelen Ermenilerle görüştükleri zaman,haber almışlardı:Adapazarı'nda birçok silah bulunmuştu.Fakat Adapazarlılar bu silahların kendilerine evvelce İbrahim Bey tarafından verildiğini,kendilerinin tamamen suçsuz olduklarını iddia ediyorlardı.Mamafih her ne surette olursa olsun,oralarda silah çıktığı için kendileri tehcir edilmişler demekti.Eskişehir'de ise Ermeni meselesiyle alakadar olanlar yoktu.Halk ticaret ve ziraatla meşguldü.Tüfek ve bomba Eskişehir bölgesine uğramamıştı.Fakat onun da Eskişehir merkez memurunun marifeti olduğundan hiç şüphe yoktu.Bu herif Eskişehir'in en menhus simasıydı.İttihat ve Terakki'ye intisap ederek rezalet ve külhanbeylikle temayüz eden birisiydi.Eskişehir Ermenileri,tehcir edilmeyeceklerinden emin,arada sırada istasyon civarına geliyorlar,soydaşlarına yardım ediyorlardı.
Artık bütün Ermeniler,çadırlar içinde Eskişehir'e yerleşmişlerdi.Kendilerine hiç tecavüz eden yoktu.Onların en gaddar düşmanı merkez memuru idi.Zaman oluyor aralarından erkeklerini toplatıyor,ceplerinden paralarını aldırıyordu.Kadınların feryat ve çığlığı üzerine istasyon zabitleri erkekleri kurtarıyorlar,merkez memurunu tehdit ederek aldıkları paraları sahiplerine iade ettiriyorlardı.
Haftalar geçtiği halde Ermenilerin nakledildikleri görülmüyordu.Bir kısmı karadan Kütahya'ya sevkedilmişti.Fakat bunlar kasabaya girmemişler,(Alayunt) istasyonunda ikinci bir karargah tesis etmişlerdi.Bu binlerce aileler içinde artık açlık da başgöstermişti.Yiyecek,içecek,para,bir şeyleri yoktu.Nihayet eşyalarını satmaya karar verdiler.Bu karar pek kötüydü.Eskişehir sokaklarında istasyon meydanlarında gelinlik ve genç kızların göz nuru dökerek masum kalplerinde tatlı emeller besleyerek ördükleri dantellerini ipekli yatak çarşaflarını,özene bezene yaptıkları gelinlik esvaplarını kollarına atmışlar,kırmızı çarşaflı kadınlara yok pahasına sattıkları,sokak sokak dolaştırdıkları görülüyordu.Ne feci haldi!Bu felaketten cahil halk,Eskişehir'in Almanları ve Rumları istifade ediyorlardı.Satacak eşyası olmayanlar için dilenmekten başka çare yoktu.Ekseriya perişan kıyafetli ailelerin kapı diplerinde oturdukları,boyunlarını bükerek dilendikleri görülüyordu.Açlık gittikçe çoğalıyor,soğuk gittikçe şiddetini artırıyordu.Kendilerine çadır yapmayanlar istasyon civarındaki evlerin duvar diplerine yataklarını sermişler,çoluk çocuklarıyla beraber geceyi soğukta geçiriyorlardı.İstasyon civarında,sokakta yatan aileler içinde hırçın bir kız vardı.Her sabah başını taratmaz,anasına devamlı eziyet ederdi.Bir sabah,zavallı kadın aç ve biilaç kızının saçını taramakla meşguldü.Felaket kalbinde büyük bir üzüntü doğurmuştu.Çocuğun hırçınlığı ise büsbütün üzüntüsünü artırıyordu.Kız ağlıyor,bağırıyor biçare kadına bir türlü rahat tarattırmıyordu.Nihayet o kadar müteessir oldu ki,eline bir makas aldı kızının saçlarını kesmeye karar verdi,fakat üzüntüsünden elleri titredi,makas hırçın yavrunun derisini de beraber kesti,çocuğun başından çıkan kanlar bedbaht annenin kalbine döküldü,yavrusunun başını elleri içine aldı,öptü,üzerine kapanarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.
Bu gibi manzaralar bir değildi.Köylerinde verem döşeğinde yatan,ihtizar halde bulunan hastalar alil ve mecnun,yarı belinden aşağısı tutmayan dilenciler bile çıkarılmıştı.Hemen her gün Eskişehir Ermeni mezarlığına,önde papaz arkada birkaç fakir aile ya çocuklarından birini,ya analarını veya ihtiyar babalarını gömüyorlardı.Fakat bu merasim sessiz ve sade oluyordu.Ne bir çan sedası dostlarını topluyor,ne bir ilahi zemzemesi ruhları huşuya davet ediyordu.Bu felaket kalpleri yaralıyordu.Bir gün karı koca iki Ermeni konuşarak gidiyorlardı.İkisi de üzgündü.Fakat erkeğin üzüntüsü daha fazlaydı.Kadın,kocasını teselliye çalıştı.
-Ne yapalım,Allah büyük elbette bizi gözetir.
Dedi.Erkek birdenbire kızdı.Karısına sert nazarla baktı.
-Hala Allah mı diyorsun?Allah nerede?Allah var mı?Varsa bu hal ne?
Diye bağırdı.Dereye doğru ilerliyor,yırtık kolunun yeniyle gözlerini siliyordu.
Nihayet bir gün,meş'um bir emir geldi.Eskişehir de tahliye edilecekti.Merkez memuru için gün doğmuştu.O gece Eskişehir'de matemli bir sükun hasıl oldu.Sokağa kimse çıkmayacaktı.Ortalık karardı.Bir gece önce sükun ve huzur içinde aydınlanan evlerde bir ölüm sessizliği başladı.sokak başlarında nöbetçiler bekliyor,evlerde çekiç sesleri işitiliyordu.Demek onlar da gideceklerdi?Bir zamanlar pencerelerinin önünde mahçup tavırları,namuskar simaları,afif edalarıyla dikişlerini diken,erkek yüzü görür görmez başlarını içeri çeken masum kadınlar,genç kızlar hasta ve ihtiyarlar,talihsiz çocuklar,demek onlar da bu felakete ve ölüm seline karışacaklardı.
Filhakika öyle de oldu.Ertesi gün Eskişehir'in biçare aileleri,ellerinde birer sepet kollarında paltoları,hayvan vagonlarına bindiler,gözleri yaşlarla dolu,kalpleri heyecanlı,asırlardan beri sevip oturdukları,yaşadıkları evlerini,çiçekli bahçelerini aziz hatıralarını bıraktılar,Eskişehir'in güzel ufuklarına,yiğit Osman'ın adaletine makes olan tarihi şehre veda ettiler.Konya Ovası'nı kuşatan dağlara Pozantı'nın yalçın geçitlerine,El-Cezire'nin ateşli çöllerine,açlığa sefalete,perişanlığa,ölüme doğru gittiler.
Bu masum halkı kurtarmak için hiçbir vesile yok muydu?Eskişehir'deki Alman rahiple görüştüm.İstanbul'a bir telgraf çekmişti,hiç olmazsa Avusturya sefiri vasıtasıyla Katolik Ermeniler için müsaade almasını söyledim.Kabul etti.Ertesi gün,İstanbul'dan gelen bir emirde,Katolik Ermenilerin,asker ailelerinin,tren kumpanyalarında işçi olanların kalabilecekleri beyan ediliyordu.Bu emir birçok aileleri kurtardı.Genç ve kibar kızlar,normal zamanlarda kendilerine uşaklık bile edemeyecek adamlarla,kumpanyanın kardofrenleriyle (demiryolu memuru) evlenmeye başladılar.Bu evlenme canlarını kurtarmak içindi.İçlerinden bir kısmı Müslüman olmak istiyor,hükümet kabul etmiyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.161-166.
Trenler birbirini takip ediyordu.Her trenden binlerce aile,binlerce köy halkı çıkıyordu.O derecede ki,gelenlerin Eskişehir'den sevki mümkün değildi.Gitmekten ümitlerini kesenler,istasyon bahçesinde,yol üzerinde birleşiyorlardı.Birkaç gün içinde Eskişehir istasyonunun civarı onbinden yirmibinden ziyade aileyle dolmuştu.Trenle sevk edilemeyen çoluk çocuk,kadın erkek,ayakları kanlar içinde,etraflarında birkaç fakir jandarma,karadan gelmişlerdi.Bu manzara pek acı idi.Bedbaht aileler nereye gideceklerdi?Kimsenin bildiği yoktu.Tren yarım biletle taşımaya bile razı olmuyordu.Artık hiçbir ümit kalmamıştı.Birçok aile babaları,çocuklarını soğuktan korumak için çadırlar yapmaya başlamışlardı.Çarşıdan tanıdıklarından tahtalar ve direkler getiriyorlar,kilimlerini pırtılarını üzerlerine örtüyorlar,bağlarını bahçelerini bırakan zengin aileler bile,geceyi topraklar üzerinde geçiriyorlardı.Artık Eskişehir civarında yirmibin kişiden ibaret bir ordugah vücuda gelmişti.Çadırlar arasında sokaklar açılmış,pazarlar kurulmuştu.Gece dağlar kararıyor,Porsuk suyunun hazin uğultusu tepelere aksediyor,bedbaht Ermenilerin perişan bir halde yattıkları ovalardaki sönük ışıkları görülüyordu.Bazen bu çadırlar altında birbirine sarılıp yatan masumların kalbi üzüntü ve heyecanlar içinde en tatlı emel ve saadetini mahvolmuş gören,sabahtan beri ağzına bir lokma ekmek koymayan,çadırın bir köşesinde uyuyan zavallı bir kızın sarı saçları,zayıf bir mum ışığı altında parlıyordu.
Eskişehir Ermenileri,bu manzaradan dilhun oluyorlardı.Fakat ne yapabilirlerdi?En zenginleri birkaç ailenin nakli için aralarında para toplamışlar,kendilerine yardımdan geri durmamışlardı.Acaba aynı felaket onların,kendilerinin de başına gelmeyecek miydi?Fakat onlar biraz emin gibi görünüyorlardı.Adapazarı'ndan ve çevresinden gelen Ermenilerle görüştükleri zaman,haber almışlardı:Adapazarı'nda birçok silah bulunmuştu.Fakat Adapazarlılar bu silahların kendilerine evvelce İbrahim Bey tarafından verildiğini,kendilerinin tamamen suçsuz olduklarını iddia ediyorlardı.Mamafih her ne surette olursa olsun,oralarda silah çıktığı için kendileri tehcir edilmişler demekti.Eskişehir'de ise Ermeni meselesiyle alakadar olanlar yoktu.Halk ticaret ve ziraatla meşguldü.Tüfek ve bomba Eskişehir bölgesine uğramamıştı.Fakat onun da Eskişehir merkez memurunun marifeti olduğundan hiç şüphe yoktu.Bu herif Eskişehir'in en menhus simasıydı.İttihat ve Terakki'ye intisap ederek rezalet ve külhanbeylikle temayüz eden birisiydi.Eskişehir Ermenileri,tehcir edilmeyeceklerinden emin,arada sırada istasyon civarına geliyorlar,soydaşlarına yardım ediyorlardı.
Artık bütün Ermeniler,çadırlar içinde Eskişehir'e yerleşmişlerdi.Kendilerine hiç tecavüz eden yoktu.Onların en gaddar düşmanı merkez memuru idi.Zaman oluyor aralarından erkeklerini toplatıyor,ceplerinden paralarını aldırıyordu.Kadınların feryat ve çığlığı üzerine istasyon zabitleri erkekleri kurtarıyorlar,merkez memurunu tehdit ederek aldıkları paraları sahiplerine iade ettiriyorlardı.
Haftalar geçtiği halde Ermenilerin nakledildikleri görülmüyordu.Bir kısmı karadan Kütahya'ya sevkedilmişti.Fakat bunlar kasabaya girmemişler,(Alayunt) istasyonunda ikinci bir karargah tesis etmişlerdi.Bu binlerce aileler içinde artık açlık da başgöstermişti.Yiyecek,içecek,para,bir şeyleri yoktu.Nihayet eşyalarını satmaya karar verdiler.Bu karar pek kötüydü.Eskişehir sokaklarında istasyon meydanlarında gelinlik ve genç kızların göz nuru dökerek masum kalplerinde tatlı emeller besleyerek ördükleri dantellerini ipekli yatak çarşaflarını,özene bezene yaptıkları gelinlik esvaplarını kollarına atmışlar,kırmızı çarşaflı kadınlara yok pahasına sattıkları,sokak sokak dolaştırdıkları görülüyordu.Ne feci haldi!Bu felaketten cahil halk,Eskişehir'in Almanları ve Rumları istifade ediyorlardı.Satacak eşyası olmayanlar için dilenmekten başka çare yoktu.Ekseriya perişan kıyafetli ailelerin kapı diplerinde oturdukları,boyunlarını bükerek dilendikleri görülüyordu.Açlık gittikçe çoğalıyor,soğuk gittikçe şiddetini artırıyordu.Kendilerine çadır yapmayanlar istasyon civarındaki evlerin duvar diplerine yataklarını sermişler,çoluk çocuklarıyla beraber geceyi soğukta geçiriyorlardı.İstasyon civarında,sokakta yatan aileler içinde hırçın bir kız vardı.Her sabah başını taratmaz,anasına devamlı eziyet ederdi.Bir sabah,zavallı kadın aç ve biilaç kızının saçını taramakla meşguldü.Felaket kalbinde büyük bir üzüntü doğurmuştu.Çocuğun hırçınlığı ise büsbütün üzüntüsünü artırıyordu.Kız ağlıyor,bağırıyor biçare kadına bir türlü rahat tarattırmıyordu.Nihayet o kadar müteessir oldu ki,eline bir makas aldı kızının saçlarını kesmeye karar verdi,fakat üzüntüsünden elleri titredi,makas hırçın yavrunun derisini de beraber kesti,çocuğun başından çıkan kanlar bedbaht annenin kalbine döküldü,yavrusunun başını elleri içine aldı,öptü,üzerine kapanarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.
Bu gibi manzaralar bir değildi.Köylerinde verem döşeğinde yatan,ihtizar halde bulunan hastalar alil ve mecnun,yarı belinden aşağısı tutmayan dilenciler bile çıkarılmıştı.Hemen her gün Eskişehir Ermeni mezarlığına,önde papaz arkada birkaç fakir aile ya çocuklarından birini,ya analarını veya ihtiyar babalarını gömüyorlardı.Fakat bu merasim sessiz ve sade oluyordu.Ne bir çan sedası dostlarını topluyor,ne bir ilahi zemzemesi ruhları huşuya davet ediyordu.Bu felaket kalpleri yaralıyordu.Bir gün karı koca iki Ermeni konuşarak gidiyorlardı.İkisi de üzgündü.Fakat erkeğin üzüntüsü daha fazlaydı.Kadın,kocasını teselliye çalıştı.
-Ne yapalım,Allah büyük elbette bizi gözetir.
Dedi.Erkek birdenbire kızdı.Karısına sert nazarla baktı.
-Hala Allah mı diyorsun?Allah nerede?Allah var mı?Varsa bu hal ne?
Diye bağırdı.Dereye doğru ilerliyor,yırtık kolunun yeniyle gözlerini siliyordu.
Nihayet bir gün,meş'um bir emir geldi.Eskişehir de tahliye edilecekti.Merkez memuru için gün doğmuştu.O gece Eskişehir'de matemli bir sükun hasıl oldu.Sokağa kimse çıkmayacaktı.Ortalık karardı.Bir gece önce sükun ve huzur içinde aydınlanan evlerde bir ölüm sessizliği başladı.sokak başlarında nöbetçiler bekliyor,evlerde çekiç sesleri işitiliyordu.Demek onlar da gideceklerdi?Bir zamanlar pencerelerinin önünde mahçup tavırları,namuskar simaları,afif edalarıyla dikişlerini diken,erkek yüzü görür görmez başlarını içeri çeken masum kadınlar,genç kızlar hasta ve ihtiyarlar,talihsiz çocuklar,demek onlar da bu felakete ve ölüm seline karışacaklardı.
Filhakika öyle de oldu.Ertesi gün Eskişehir'in biçare aileleri,ellerinde birer sepet kollarında paltoları,hayvan vagonlarına bindiler,gözleri yaşlarla dolu,kalpleri heyecanlı,asırlardan beri sevip oturdukları,yaşadıkları evlerini,çiçekli bahçelerini aziz hatıralarını bıraktılar,Eskişehir'in güzel ufuklarına,yiğit Osman'ın adaletine makes olan tarihi şehre veda ettiler.Konya Ovası'nı kuşatan dağlara Pozantı'nın yalçın geçitlerine,El-Cezire'nin ateşli çöllerine,açlığa sefalete,perişanlığa,ölüme doğru gittiler.
Bu masum halkı kurtarmak için hiçbir vesile yok muydu?Eskişehir'deki Alman rahiple görüştüm.İstanbul'a bir telgraf çekmişti,hiç olmazsa Avusturya sefiri vasıtasıyla Katolik Ermeniler için müsaade almasını söyledim.Kabul etti.Ertesi gün,İstanbul'dan gelen bir emirde,Katolik Ermenilerin,asker ailelerinin,tren kumpanyalarında işçi olanların kalabilecekleri beyan ediliyordu.Bu emir birçok aileleri kurtardı.Genç ve kibar kızlar,normal zamanlarda kendilerine uşaklık bile edemeyecek adamlarla,kumpanyanın kardofrenleriyle (demiryolu memuru) evlenmeye başladılar.Bu evlenme canlarını kurtarmak içindi.İçlerinden bir kısmı Müslüman olmak istiyor,hükümet kabul etmiyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.161-166.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)