Ermenileri imhâ belgeleri Osmanlı Arşivleri'nde mevcut/Prof.Dr.Taner Akçam*

"'Yabancı ülke parlamentoları karar alamazlar,' diye bağırıp çağırmak yerine,kendi arşiv belgelerimiz üzerinde konuşmayı öğrenmemiz gerekir."

ABD Kongresi'nin alt meclisi Temsilciler Meclisi'nin 1915 "Ermeni Soykırımı"nı resmen tanıyan yasa tasarısını 11 red,3 çekinser oya karşın,405 oy ile kabul etmesi ve tasarının ABD Senatosu'na gönderilecek olması üzerine,Türkiye'den bildik resmî tepkiler gelmeye başladı.

AKP grup toplantısında konuşan Cumhurbaşkanı ve AKP Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan;kabul edilen tasarı ile ilgili olarak,"ABD kamuoyunda ülkemiz aleyhine oluşan hava kullanılarak geçirildi.Fırsatçılık yapıldı" dedi.Ayrıca,Erdoğan parlamentoda yaptığı değerlendirmedesoykırım tasarısının kabulünü "iftira" olarak değerlendirerek;"Tüm dünyaya sesleniyorum bu atılan adımın hiçbir kıymeti harbiyesi yok,bunu tanımıyoruz.Kendileri çalıp,kendileri oynuyorlar.Buna rağmen ülkemize atılan iftiranın bir ülke parlamentosunda kabul edilmesinden üzüntülüyüz" ifadelerini kullandı.

CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu da partisinin grup toplantısında konuya ilişkin yaptığı değerlendirmede;"Tarihteki olayları günümüze taşıyıp intikam alma işine dönüştürürseniz bu doğru olmaz.Bizim tarihçilerimiz ve onların tarihçileri biraraya gelip incelesinler.Gelelim biraraya hep beraber arşivlere bakalım.Ama bunu alıp da 'ben egemen gücüm intikam alırım' derseniz bu doğru değildir" şeklinde konuştu.

Tarihte ne olduğu ve ABD'nin bu kararının ne anlama geldiğini ABD'nde,Clark Üniversitesi Tarih Bölümü Holokost ve Soykırım Çalışmaları Merkezi'nde bulunan Kaloosdian/Mugar kürsüsünde çalışmalarını sürdüren tarihçi,sosyolog Prof.Dr. Taner Akçam'a sorduk.

Taner Akçam,"Artı Gerçek" için yaptığı değerlendirmede kararı;"Bayram değil seyran değil,o hâlde ABD Temsilciler Meclisi'nin bu soykırım kararı niye?Elbette,kararın alınma nedeni doğrudan Soykırım meselesi ile ilgili değil.Türkiye'nin Suriye'ye yönelik askerî harekâtına sinirlenen ABD,bir nevi intikam alma yoluna gidiyor.Hem de böylece kendisinin Suriye'de yaptığı büyük hataların üstünü örtmüş olacak" şeklinde yorumladı.

Bu vesile ile yıllardır üzerinde çalıştığı "Ermeni Soykırımı" üzerine,"Artı Gerçek" okurları için meselenin özü hakkında bilgi veren Taner Akçam şunları söyledi:

"Elbette yabancı parlamentolarda,1915 konusunda karar alınmasından hoşnut olmayabiliriz.

Rahmetli Hrant da hoşlanmazdı.Ne zaman böyle bir konu gündeme gelse:'Soykırım Anadolu topraklarında oldu,çözümü de Anadolu topraklarında olacaktır' derdi.

Demek ki,çözümü yabancı parlamentolarda aramayacağız!Kabul...

Bunun için ne yapmak lâzım?Çok basit.Konuyu dış parlamentoların konusu olmaktan çıkartmak ve bu toprakların bir sorunu hâline getirmek gerek.

Yani,konuyu önce kendimiz tartışmalıyız.

'Soykırım' kelimesini kullananlar hakkında soruşturma açmaktan,hapse tıkmaktan,24 Nisan Soykırım anması yapanları gözaltına almaktan vazgeçmeliyiz.

Kafayı kuma gömüp,'1915'te bir şey olmadı,' diye bağırmanın anlamı yok.İnananı da yok zaten.

Ben burada çok basit bir soru sorayım.

Ve kendi arşivlerimize bakarak bu sorunun cevabını arayayım.

Kavga konusu nedir?1915'te Osmanlı hükûmeti Ermenileri imhâ kararı almış mıdır?

Almışsa ne zaman almıştır?

'Ermenilerin imhâ kararı:1 Aralık 1914'

Cevap çok basit.Eldeki Osmanlı arşiv belgelerine göre,Osmanlı hükûmeti,Ermenilerin imhâ edilmesi doğrultusunda ilk kararı 1 Aralık 1914 tarihinde almıştır.Belgesi Osmanlı Arşivi'nde.

Kararı alan,belgedeki ifadeyle:Erzurum 'Merkez Komitesi'.

Karar hemen aynı gün 'gizli' notuyla İstanbul'a iletilmiş.Ve özel olarak,'telgrafın telgrafhânedeki kopyası(nın)' imhâ edilmesi istenmiş.

İlk imhâ kararı Van ve Bitlis vilâyetlerindeki Ermenilere ilişkin.

Alınan karardaki ifade aynen şöyle:'[Madde] 4.Gerek merkezde ve gerek mülhakâtta rehber-ihtilâl [ihtilâl önderi] olacak veyahut İslâmlara tasallut edecekleri [saldıracakları] maznun [şüpheli] Ermenilerin şimdiden bi't-tevkif [önceden tutuklanarak] İslâmlara tasallutları görüldüğü takdirde imhâ edilmek üzere hemen Bitlis'e sevkleri.'

Karar,bir ihtilâle önderlik veya Müslümanlara saldırı zanlısı olabileceklerin toplanması ve imhâ edilmesini istiyor.

Yani,esas olarak erkek nüfusa ilişkin.Bir nevi bir ön tedbir.

İmhâ etmek kavramının belgede kullanılması son derece önemli.

1 Aralık 1914'te alınan bu kararın uygulamaya konduğunu ve sadece erkek nüfusla sınırlı kalmadığını ve kadın ve çocukları da kapsadığını başka kaynaklardan da biliyoruz.

Potansiyel bir tehdidi ortadan kaldırmak amacıyla imhâ hemen birçok soykırımda gözlenen ortak bir özelliktir.

En bilinen örneği Nazilerin Yahudileri imhâsıdır.

Yahudilerin ilk kitlesel imhâsı 'Einsatztruppen' olarak bilinen özel birlikler tarafından 1941 yaz aylarında uygulamaya kondu.

Amaç,Rusya içlerine ilerleyen Alman birliklerinin arkasında ayaklanma ihtimâlini ortadan kaldırmak idi.Aynı Osmanlı örneğinde olduğu gibi,ilk önce erkek nüfusa yönelik olan imhâ uygulaması kısa sürede kadın ve çocukları da kapsayacaktı.

1 Aralık 1914 kararı bir bölge ile sınırlıdır.

Burada ikinci bir soru akla geliyor.Peki alınmış nihâî bir karar var mıdır,varsa ne zaman alınmıştır?

'Nihâî imhâ kararı 15 Şubat/3 Mart 1915'

Bu soruya da artık kesinliğe yakın bir tarzda cevap verebiliyoruz.

Ermenilerin imhâsı için nihâî bir karar vardır ve bu karar 15 Şubat ile 3 Mart 1915 arasında alınmıştır.

Böylesi bir kararın alındığını bize söyleyen İttihat ve Terakki Merkez Komitesi üyesi ve Teşkilât-ı Mahsusa'nın reisi Bahaeddin Şakir'dir.

Şakir,3 Mart 1915'te İttihat ve Terakki Adana görevlisine yazdığı bir mektupta,'Cemiyet,vatanı bu lânetlenmiş kavmin [Ermenilerin] ihtirasından kurtarmaya... [ve] Türkiye'de yaşayan bütün Ermenileri,bir tanesi kalmayıncaya kadar mahvetmeye karar,bu hususta da hükûmete geniş yetki vermiştir.Hükûmet katledip yok etmenin nasıl gerçekleşeceği konusunda,vali ve ordu kumandanlarına gerekli izâhâtı verecektir.'

Mektubun altında Bahaeddin Şakir'in imzası vardır.

Bu imzanın Şakir'e ait olduğunu da artık kolaylıkla gösterebiliyoruz.

'Belgeler kütüphanelerimizde mevcut'

Elimizde Bahaeddin Şakir'e ait yüzün üzerinde imza örneği var.Bunlar,İttihat ve Terakki Partisi'nin bölgelerle yaptığı yazışmaların tutulduğu 1905-1907 yıllarına ait 'Paris Defterleri' içerisinde.Bu defterler,hem kütüphanelerimizde mevcut hem de orijinal hâlleri ile yeniden basılmışlardır.

Osmanlı Arşivi'nde,Ermenilerin imhâ edilmesinden söz eden birçok başka belge daha var.

Özellikle Erzurum,Sivas,Bitlis,Diyarbakır ve Van valileri telgraflarında imhâdan açık olarak söz ederler.

Örneğin,Kasım 1914 tarihinde Erzurum ve Van valileri,'Ermeniler hakkında karâr-ı kat'î ve ta'lîmât verilmesi zamanı gelmiştir,' diyerek İstanbul'u nihâî bir karar almaya zorlarlar.

İstanbul başta temkinlidir ve 'Ermeniler hakkında bir kat'i ta'lîmât verinceye kadar' valilerin,bölgenin ihtiyaçlarına göre davranmalarını ister.

Ama valiler,kendi yerel tedbirlerinin yeterli olmadığını ve kendilerine merkezce alınmış nihâî bir kararın tebliğ edilmesini isterler.

Sivas Valisi'nin Ermenilerin imhâsı için karar alınmış ise kendisine gönderilmesini isteyen Mart 1915'e ait şu sözleri iyi bir örnek teşkil eder:'Ermenilerin 'imhâ ve tenkilleri kararlaştırılmış ise',elde yeteri kadar askerî kuvvet varolduğu için 'şu sıranın icraata pek müsait olduğu...'

Bitlis Valisi için,Ermenilerin imhâsı vatanını selâmeti için kaçınılmazdır:İstanbul'a yazdığı bir telde,'mevcudiyetleri bünye-i vatan... için daima muzırr görülen bu unsurun [Ermenilerin] kuvva-yı maddiye ve mânevîyesiyle imkân mertebesinde imhâsı selâmet-i vataniye icabâtına göredir' demektedir.

Yine Bitlis Valisi'ne göre,'İmhâ tedbirlerinin tatbik zamanı ve icraatı' ise 'savaşın durumuna ve devletin siyâsetine göre tayin' edilmelidir.

'Dileyen alıp okuyabilir,belgeler Osmanlı Arşivi'nde...'

Bu belgelerin önemi,sadece açık olarak Ermenilerin imhâ edilmesinden söz ediyor olmaları değildir.

Bu belgeler şu anda Osmanlı Arşivi'nde mevcutturlar.Ve isteyen araştırmacılar bunları alıp okuyabilirler.

Osmanlı Arşivi'ndeki mevcut bu belgelerin bize gösterdiği basit bir gerçek vardır.

Artık kafamızı kuma sokarak gidebileceğimiz bir yer yok.

'Yabancı ülke parlamentoları karar alamazlar,' diye bağırıp çağırmak yerine,kendi arşiv belgelerimiz üzerinde konuşmayı öğrenmemiz gerekir.

Eğer siz,tarihle yüzleşmez,hakikatleri kabul etmekte direnirseniz,başkaları bunu size karşı bir silâh olarak kullanmaktan çekinmezler.

Hrant haklı idi:Soykırım Anadolu topraklarında oldu,çözümü de bu topraklarda bulunmalıdır...'"

*Prof.Dr.Taner Akçam,Ermenileri imhâ belgeleri Osmanlı Arşivleri'nde mevcut,Artı Gerçek,30 Ekim 2019.

https://www.artigercek.com/haberler/taner-akcam-ermeniler-imha-belgeleri-osmanli-arsivlerinde-mevcut

15 soruda Suriye ve Kürt meselesi/Prof.Dr.Taner Akçam*

Aslında birkaç yıldır,neredeyse davul-zurna eşliğinde geleceği ilân edilen savaş başladı,olan,ölecek yüzlerce insâna olacak.Yazık...çok yazık.

Oysa ölmeden ve öldürmeden,savaşla elde edileceği ilân edilen şeylerin daha iyi ve daha güzellerini barış ile elde etmek mümkündü.

Bunun için ama Türkiye'de radikal bir düşünce değişimi gerekiyor.

Görülmesi gereken,bugün iktidara ve muhalefete egemen olan zihniyet dünyası ve kalıpları içinde savaştan başka bir seçeneğin olmadığıdır.

Muhalefetin,hızla savaşı destekler tutum takınması bu zihniyet dünyası nedeniyledir.

Eğer savaşa karşı bir siyâset geliştirilmek isteniyorsa,mevcut zihniyet kalıpları dışında düşünebilmek ve radikal bir düşünce değişimi gerçekleştirilmek zorunda.

Radikal düşünmenin iki önemli ayağı var.Birincisi tarihle yüzleşmek;ikincisi buna bağlı ve bunun bir parçası olarak Kürt sorununda Türkiye'nin yapması zorunlu radikal düşünce değişikliği...

Birisi olmadan diğer olamaz.

Türkiye'de kendisine ilerici aydın diyen çevrelerin göremediği,yüzleşme ve Kürt sorunu arasındaki muhteşem bağdır.

Birisini (yüzleşme) hiç düşünmedikleri ve bilmedikleri için öbüründe (Kürt sorununda) çamura batmaktadırlar.Bu Kürt hareketinin de gerçekliğidir maalesef.

Savaşın duygularımızda yarattığı ve yaratacağı büyük insânî fırtınalardan kendimizi bir ân için uzaklaştırırsak şu "soğuk" tespitleri yapabiliriz.

1-Konunun uzmanları üç-dört yıldır yazıyor ve söylüyorlar.ABD Ortadoğu'dan çekiliyor ve çekilecek.Uzakdoğu ABD'nin yeni ana yoğunlaşma alanı oluyor,olacak.Uzmanlara göre,Çin ile yöresel savaşlar yakın bir gelecekte ufuktadır.Hong Kong olayları bu nedenle tesadüf değil.Konuyu bilenler açısından,ABD'nin Ortadoğu'dan çekiliyor olmasında şaşılacak bir husus yoktur.Hattâ geç kalmış bir karardır.Meseleyi Trump'un kişiliği ile açıklayanlar büyük bir yanılgı içindedirler.

2-Türkiye,PKK'yi savaşacağı bir düşmân olarak tanımladığı müddetçe Suriye'de savaş kaçınılmazdır.Hiçbir ulus-devlet,savaştığı bir başka gücün sınırında bir devlet veya benzeri bir idârî yapı kurmasına müsaade etmez.Elindeki tüm imkânlarla bunu engellemeye çalışır ve konuyu er veya geç bir "varlık-yokluk" konusu hâline sokar.Türkiye,zaten konuyu böyle ele aldığını ve alacağını yıllar önce ABD,YPG'yi silâhlandırmaya başladığı ânda ilân etmişti.Bile bile lades diyen ABD idi.ABD,ya attığı adımın mantıkî sonuçlarını muhtemel hesap etti ve doğrudan desteği ile Suriye'nin kuzeyinde bir Kürt yapılanmasına yeşil ışık yaktı ve sonra ama bu politikalarında radikal bir değişikliğe gitti ya da yaptığının ne anlama geldiğini bilmeyecek kadar büyük bir körlük ve aymazlık içindeydi.Daha kuvvetli bir başka seçenek daha var tabiî...ABD'ni,attığı adımın yöre halkları açısından mantıkî-olası sonuçları çok ilgilendirmiyordu.Başından beri basitçe,"bana ne" çizgisi izledi...Seçmesi size ait.

3-PKK,Türkiye ile savaşan bir güç olarak,dış güçlerden destek de alarak,Suriye'de siyâsî bir otorite tesis edemeyeceğini bilecek kadar siyâset ve savaş tecrübesine sahiptir,diye düşünürüm.Eğer,dışarıdan alınacak sürekli bir destekle,Türkiye'nin askerî ve siyâsî olarak yenilebileceği veya Türkiye'ye rağmen Suriye'de sürekli bir siyâsî yapılanma oluşturulabileceği düşünülmüş ise çok şaşırırım.Bunu düşünmüş olanlar elbette olabilir.Fakat ondokuzuncu yüzyılın toprak kayıpları travmasını yaşamış Osmanlı yöneticilerinin,benzeri bir sonuçla karşılaşmamak için 1913-1918 yılları arasında 2,5 milyonu aşkın Hristiyan Osmanlı vatandaşının varlık koşullarını ortadan kaldırdığı gerçeği hatırlanırsa,bu tür bir seçeneğin çok gerçekçi olmadığını görmek gerekir.Ya da böyle bir seçeneği düşünenlerin,bölgenin büyük bir kan gölüne çevrilmesini göze almaları gerekir.Türkiye konuyu "varlık-yokluk" ikileminde ele alarak,"kan gölü" dâhil her türlü seçeneğe hazır olduğunu zaten ilân etmişti.

4-Türkiye'nin mevcut Kürt politikalarında radikal bir düşünce değişimi yaratılmadan,savaşa yol açan durum ve tablo değişmez.Bu radikal düşünce değişimi bir tek Türkiye ile sınırlı değildir.PKK'yi de kapsar.PKK'nin,Türkiye ile savaşı sürdürerek Suriye'de kendisi için olumu bir sonuç elde etmesi çok zordur.Elbette,zayıf bir ihtimâl de olsa Suriye rejimi ile anlaşma şansına hâlâ sahiptir ama Suriye Kürtlerinin seçeneklerini kendilerinin belirleme şansının fazla olmadığını görmek gerekiyor.Hemen hemen imkânsız bir olasılık dahi olsa Türkiye'nin girdiği bu savaşı,kısa dönemde kazanır görünse bile uzun dönemde kaybedebileceği seçeneğini de tabloya ekleyelim.Sonuçta,teorik olasılıklar üzerine konuşuyoruz.

5-Suriye Kürtlerinin asıl sorunu,nüfusça az ve güçsüz ulus-gruplarının çok fazla seçeneğe sahip olmamaları gerçeğidir.PYD,Suriye'de öyle değil de böyle yapsaydı tartışmasının ne kadar anlamı var bilemiyorum?Ben çok olmadığı kanaatindeyim.Onların neyi seçip seçmeyeceklerinin ötesinde bazı seçenekler kendilerine zaten zorla dayatıldı ve dayatılıyor.Bu nedenle,ABD yerine ısrarla Rusya ve Suriye rejimi ile uzlaşmaya çalışsaydı veya- zaten pratikte hiçbir anlamı olmayan,"devlete karşıyız" gibi fantastik tezlerini bir kenara bırakırsak- klâsik bir "uluslaşma" ve "ulus-devlet kurma" sürecine girmek ve bölgedeki Hristiyanların kaçmalarının koşullarını hızlandırmak yerine onlarla birlikte varolma koşullarını zorlasalardı durum başka olur muydu,gibi tartışmalar belki önemlidir ama ben gelinen noktada çok anlamlı olmadığını düşünenlerdenim.

Ana sorun,Suriye Kürtlerinin bölgedeki diğer aktörlerle kıyaslandığında son derece az bir nüfusa ve buna bağlı olarak da son derece sınırlı seçeneklere sahip olmalarıdır.Ellerindeki seçenekler bile bir nevi seçeneksizlik gibidir.Savaşı kendileri istemediler.Kendilerini istemedikleri bir savaşın içinde buldular.Assad rejimi,Kürtleri ISİD saldırıları ile baş başa bırakarak çekilmişti.Kürtlerin esas sorunu,yaşam alanlarını korumaktır.Yaşam alanları saldırı altındadır.Ve çevresi,kendisine fazla bir yaşam alanı tanımak istemeyen rejimlerce kuşatılmıştır.Epey bir zamandır çaresizlik en derinden hissettikleri duygu olmalıdır.

6-Tekrar edeyim,temel sorun Türkiye'nin PKK'yi savaşılması gereken bir düşmân güç olarak görmesi ve Kürt sorununu savaşarak çözmek istemesidir.PKK de,Türkiye'yi kendisi ile sıcak savaş içinde olduğu bir kuvvet olarak gördüğü ve buna uygun stratejiler geliştirdiği müddetçe taraflar arasında savaştan başka seçenek yoktur.

Çıkış elbette Türkiye'nin Kürt konusunda radikal bir düşünce değişikliğine gitmesinde yatmaktadır.Ama aynı değişikliği PKK'nin de yapması gerekiyor.Türkiye'ye yönelik silâhlı mücadeleyi tek yanlı bırakması bu radikal düşünce değişikliğinin başında geliyor.Aslında bu konuda,başta Öcalan olmak üzere yapılmış önerilerin varlığı biliniyor.

Oldukça geniş bir çevre,Tayyip Erdoğan'ın,iç politika sıkışmış olduğu için savaşı tercih ettiğini söylüyor.Ana tez basitçe şöyle:"Erdoğan seçimleri kaybetti,ekonomi kötüye gidiyor,iktidarı zayıflıyor ve tehlikeye giriyor,bu nedenle dikkatleri dağıtmak ve kamuoyu desteği yaratmak için savaşa giriyor."

Savaşı bu mantıkla,Erdoğan'ın içerde sıkışmışlığı ile açıklayanlar son derece yanılıyorlar.Yanılmalarının nedeni yüzleşme konusunu bilmemeleri ve öneminin farkında bile olmamalarıdır.

7-Savaş,"dikkati iç politikadan dışarıya çekmek" amacıyla yapılmıyor.Mevcut koşulların,Türkiye'ye sınırlarını "Misâk-ı Millî"ye göre yeniden düzenleme imkânı verdiğine inanıldığı için yapılıyor.Türkiye yönetici elitleri uzun zamandır,1918-1923 arası yaşanan döneme benzer bir dönemden geçildiğine inanmaktadırlar.Misâk-ı Millî o dönemin en önemli siyâsî hedefi olarak tespit edilmişti.Ama o hedeflere tam olarak ulaşılamadı.Tayyip Erdoğan,Misâk-ı Millî'nin tam olarak gerçekleştirilememiş olmasını Mustafa Kemal'in yaptığı hatalara bağlamaktadır.Ve şimdi,tarihte yapılmış hatayı düzeltme şansının ortaya çıktığına inanmaktadır.Gerçekten de bölgede şu ânda oluşan koşullar,Erdoğan'a,"Mustafa Kemal'in yapamadığını yapan lider" olma unvânını kazandırma imkânını verebilir.

8-CHP'nin,"dikkatleri iç politikadan öteye çevirmek" tezini bile kullanmadan tam destek tutumu almasının nedeni hem 1918-1923 dönemine hem de günümüze AKP iktidarı ile aynı zihniyet kalıplarıyla bakıyor olmasıdır.CHP de Suriye Kürtleri ile savaşmayı "terörle mücadele" olarak tanımlamaktadır.Ortada ciddiye alınması gereken "ulusal bir koalisyon"un varolduğunu görmemiz gerekiyor.Geçmişte,"Misâk-ı Millî"nin karşısındaki güçler "Batılı emperyalistler" ve onlarca desteklenen Rumlar ve Ermenilerdi.Bugün de karşıdaki düşmân "Batılı emperyalistler" ve onlarca desteklenen PKK (ve Suriye Kürtleri) olarak tanımlanmaktadır.

9-Gerek savaşı "iç siyâsî nedenlerle" açıklayanların,gerekse ABD'nin tutumuna hayret edenlerin ana problemi,sadece tarih bilmiyor olmaları değildir.Türkiye'nin,daha doğrusu,Türk ulusal kimliğinin yıkıcı dinamiklerinin farkında olmamalarıdır.

Konuşmalarımıza başlangıç noktası yapmamız gereken gerçeklik şudur:Bu coğrafyada "olumlu" olarak inşâ edildiğine inandığımız Cumhuriyet,bu toprakların nüfusun yüzde 30'una yaklaşan kadim halklarının ortadan kaldırılması üzerine kurulmuştur.Bizler (Türkler,Kürtler,Müslümanlar) için büyük bir kazanım olarak sunulan Cumhuriyet,Osmanlı nüfusunun Rum'unun,Süryani'sinin Ermeni'sinin yıkımı anlamına gelmişti.

Elbette,her ulusal devletin inşâ sürecinde benzeri yıkıcılık dönemlerinden geçilmiştir,denebilir ama bu genel geçer sözün çok anlamı yok.Çünkü,tarihlerinde böyle bir geçmişe sahip olan uluslar,gelişmelerinin belli evrelerinde,şu veya bu derecede,bu yıkıcı dönemleriyle yüzleşmişler ve demokratik hukûk devletlerini bu yüzleşme ile orantılı olarak inşâ edebilmişlerdir.Yani yıkıcı bir geçmiş üzerine kurulan devletler,bu geçmişle yüzleşerek yapıcı bir gelecek inşâ ediyorlar.

Türkiye tam da bu eşikte idi ve geçmişi ile yüzleşerek hem kendi içinde demokrasiyi inşâ edebilirdi hem de bölge halkları ile barış içinde yaşamayı,bölgeyi yeniden kurmayı önünde koyabilirdi.Ama Türkiye,bu şansını kullanmak yerine,geçmişinin-kuruluş yıllarının yıkıcılığını devam ettirmeyi tercih etti.Unutmayalım ki,tarihimizdeki yıkıcılık örnekleri hâlâ büyük kahramanlık hikâyesi olarak okutuluyor ve öğretiliyor.

10-Ne Türkiye bir yere gidecek ne de onun en önemli parçası olan Kürt nüfusu...Sorunun çözümü,Kürtlerin toplumsal yaşamın (siyâsal,sosyal ve kültürel) her alanına eşit ve eşdeğer vatandaşlar olarak katılmının siyâsî-hukûkî koşullarını ve bunu imkân dâhiline sokan kültürel ortamı yaratmaktan geçer.Bunun temel ön koşulu Türklerin hem ülkede hem bölgede,Kürtlerle eşit ve eşdeğer koşullarda birarada yaşamayı kabul etmeleridir.Asıl zorlanılan husus budur.

11-Birlikte yaşamayı savunmak,geleceği birlikte inşâ etmek tarihte yaşanmış yıkıcılıklarla yüzleşmekle mümkündür.Tarihteki yıkıcılıkla yüzleşmeden Kürt meselesi çözülemez.Ortada şöyle ilginç bir tablo sözkonusudur:Kürtler,dünün kadim halklarıyla birlikte yaşama arzusunu ortadan kaldıran yıkıcı dinamiğin en önemli taşıyıcılarından birisi idiler.Bugün ama Kürtler,"dün kendi yıktıklarının" yerini almışlardır veya Türk çoğunluk tarafından o duruma itilmişlerdir.Ve ama tarihin tuhaf ironisi şudur ki,bugün Türkiye'nin baskı ve teröründen şikâyet eden birçok Kürt ileri geleni ve siyâsetçisi,yıkıcılık döneminin ortaklığına,büyük övgülerle göndermeler yaparak Kürt sorununa çözüm aramaktadırlar.

12-ABD'nin veya Rusya ve Batı'nın Kürtleri yüzüstü bırakmış olmalarına şaşıranların ana problemi tarihle yüzleşme zahmetine katlanmıyor olmalarıdır.Eğer yüzleşebilselerdi,asıl şaşıracakları şey tarihte ve günümüzde yaşananların benzerliği olacaktı.Burada bazı ufak hatırlatmalar yaparak yazıyı tamamlayalım:

-Trump (ABD),resmî bir Kürdistan devleti için harita çizmedi.Oysa ABD Başkanı Wilson 1920 Kasım'ında Ermeniler için böyle bir devlet haritası çizmişti.Ama bırakın o devletin kurulmasına yardımcı olmayı,zaten varolan küçük Ermenistan'ı bile tanımakta zorlandılar.

-İngiltere ve Fransa,bugün Suriye'de bir Kürt devleti kurulmasını destekleyeceklerini resmen ilân etmediler.Oysa bu iki devlet,1916-1917'lerden itibaren Ermenilere her türlü sözü vermişlerdi.Kafkaslar'da yaşam savaşı veren Ermeniler,Fransız ve İngilizlerin verdikleri sözleri tutmalarını boşuna beklediler.

-1914-1923 Birinci Dünya Savaşı sırası ve sonrası,Türkiye-Suriye sınırının kuzeyi esas itibariyle Türkler ve Ruslar tarafından belirlendi.ABD,Fransa ve İngiltere,bu sınırın kuzeyinde kalan topraklarda Yunan,Ermeni ve Kürt devleti projelerine sahiptiler.Ama sözlerini tutmayarak,bu halkarı yüzüstü bırakarak çekildiler.Sadece,Türkiye-Suriye sınırının güneyini istedikleri gibi şekillendirmekle yetindiler.Şimdi bölgede gene aynı blokların oluşmuş olması tesadüfî değildir.Bir tarafta Türk-Rus işbirliği sözkonusudur,diğer tarafta ise Batı ve onun destekler görüldüğü ve timsah gözyaşları döktüğü Kürtler...Maalesef değişen çok fazla bir şey yok bu tabloda.Belki en fazla Çin'in,Türkiye yanında devreye girmiş olmasını ekleyebilirsiniz.

13-Batıda şu ân akıtılan timsah gözyaşlarına inanmamakta büyük fayda vardır.Ne Amerikan Kongre kararları ne Avrupa'nın silâh satışlarını durdurma niyet veya kararlarının bir anlamı ve hükmü var.Eğer şu yakın geçmişimizde Batı'dan alacakları destekle Türkiye'de bir şeyleri düzeltebileceklerine inananlar olduysa (sol-liberal çevrelerde çok yaygın bir kanaat idi bu) bu inançlarını bir kenara bırakmalarında büyük fayda var.Suriye krizi çıktığı ândan itibaren,Tayyip Erdoğan'ın veya Türk yetkililerinin sözleriyle alay eden,Türkiye'nin gücünü ciddi biçimde hafife alan büyük bir "demokrat-sol" gelenek var...Her Suriye operasyonu öncesi,"giremezler,yapamazlar","ABD şöyle der,Batı şöyle yapar","Ruslar izin vermez" derin analizleriyle Türkiye'nin potansiyelini hafife alanlar acaba şimdi gözlerini açabilecekler mi?Tarihinde nüfusunun yüzde 30'unu ortadan kaldırmayı göze almış bir yönetici elitin nelere muktedir olduğunu bilmek için gerçekten biraz tarih bilmek ve yüzleşmenin önemini anlamak gerekir.Türkiye sol-demokrat çevrelerinin en büyük hatası buydu.Birinci Cihan Harbi ve Cumhuriyet'in kuruluş yılları yıkıcılıklarını görmezden gelerek,bu yıllara sadece büyük övgüler düzerek Suriye krizinde tutum almaya çalıştılar.

14-Bölgemizde savaşlar geçmişte büyük yıkımlara yol açtı.Günümüzde de benzeri koşulları yaşıyoruz.Birinci Cihan Harbi yıkıcılığı,üzerinde açık konuşulmadığı ve hesaplaşılmadığı için Türkiye'ye huzur gelmedi.Demokrasi ve insân haklarına ilişkin sorunların kangren hâline gelmesi bu yüzleşme eksikliği nedeniyledir.Kürt meselesi de bu nedenle çözümsüzdür.

Bölgede ama yıkmadan bir gelecek kurmak mümkündür.Geçmişin yıkıcılığı ile yüzleşmek bu nedenle yapıcı bir geleceği kurmanın ön şartıdır.

"Tayyip Erdoğan iç sıkıntılardan dikkatleri uzaklaştırmak için savaşa giriyor",gibi hatalı değerlendirmeleri bir kenara bırakmak gerekir.Ulusal kimliğimizin ve oluşan devletin yıkıcı dinamikleri ile yüzleşmeyi esas alacak yaklaşımlara ihtiyaç var.Eğer içerde ve bölgede yapıcı bir gelecek inşâ etmek istiyorsak...

15-Yazıyı Ahmet Türk'ün temennisi ile bitirmek isterim:"Bu saçma savaş bitsin." Şimdiden sonuçlarını onlarca yıl çekeceğimiz büyük insânlık dramlarını yeniden yaratmaya ve bu toprakları lânetli topraklar hâline çevirmeye hakkımız yok!..

*Prof.Dr.Taner Akçam,15 soruda Suriye ve Kürt meselesi,Ahval,13 Ekim 2019.

https://ahvalnews.com/tr/kurtler/15-soruda-suriye-ve-kurt-meselesi

Ermenilerin imhâ kararı:1 Aralık 1914/Prof.Dr.Taner Akçam*

Bugün bölgede barış ve istikrara ilişkin sorunların en temel nedenlerinden birisi,Türkiye'nin kendi tarihi üzerine konuşmuyor olmasıdır.

"Bayram değil seyran değil",o hâlde bu Soykırım yazısı niye?

Nedeni,konunun sadece Nisan ayında konuşulan bir konu olmaktan çıkartılması gerekliliği değil;Osmanlı Arşivi'nde bulduğumuz bazı yeni bilgi ve belgeler.

Bu vesile ile,Osmanlı Arşiv yetkililerine bu belgeleri araştırmacıların hizmetine sundukları için teşekkür etmek isterim.

Arşivdeki bir dizi belge ve bilgi konu hakkındaki kuşku ve tereddütleri tamamıyla ortadan kaldıracak niteliğe sahip.

Artık daha net ve kesin konuşabilme şansına sahibiz.

Soru çok basit:Ermenilerin imhâ edilmesi doğrultusunda ilk karar ne zaman alınmıştır?

Cevabı da basit:Eldeki Osmanlı arşiv belgelerine göre,ilk imhâ kararı 1 Aralık 1914 tarihinde alınmıştır.

Kararı Erzurum "Merkez Komitesi" almıştır.Karar hemen aynı gün "gizli" notuyla İstanbul'a iletilmiştir.Ve özel olarak,"telgrafın telgrafhânedeki kopyası(nın)" imhâ edilmesi istenmiştir.

Karar Van ve Bitlis vilâyetlerindeki Ermenilere ilişkindir.

Alınan karardaki ifade aynen şöyledir:"[Madde] 4. Gerek merkezde ve gerek mülhakâtta rehber-i ihtilâl [ihtilâl önderi] olacak veyahut İslâmlara tasallut edecekleri [saldıracakları] maznun [şüpheli] Ermenilerin şimdiden bi't-tevkif [önceden tutuklanarak] İslâmlara tasallutları görüldüğü takdirde imhâ edilmek üzere hemen Bitlis'e sevkleri."

Karar,bir ihtilâle önderlik veya Müslümanlara saldırı zanlısı olabileceklerin toplanması ve imhâ edilmesini istiyor.Yani,esas olarak erkek nüfusa ilişkin.Bir nevi bir ön tedbir.

İmhâ etmek kavramının belgede kullanılması son derece önemli.

1 Aralık 1914'te alınan bu kararın uygulamaya konduğunu ve sadece erkek nüfusla sınırlı kalmadığını ve kadın ve çocukları da kapsadığını başka kaynaklardan da biliyoruz.

Potansiyel bir tehdidi ortadan kaldırmak amacıyla imhâ hemen birçok soykırımda gözlenen ortak bir özelliktir.

En bilinen örneği Nazilerin Yahudileri imhâsıdır.

Yahudilerin ilk kitlesele imhâsı "Einsatztruppen" olarak bilinen özel birlikler tarafından 1942 yaz aylarında uygulamaya kondu.

Amaç,Rusya içlerine ilerleyen Alman birliklerinin arkasında ayaklanma ihtimâlini ortadan kaldırmak idi.Aynı Osmanlı örneğinde olduğu gibi,ilk önce erkek nüfusa yönelik olan imhâ uygulaması kısa sürede kadın ve çocukları da kapsayacaktı.

1 Aralık 1914 kararı bir bölge ile sınırlıdır.

Burada ikinci bir soru akla geliyor.Peki alınmış nihâî bir karar var mıdır,varsa ne zaman alınmıştır?

Bu soruya da artık kesinliğe yakın bir tarzda cevap verebiliyoruz.

Ermenilerin imhâsı için nihâî bir karar vardır ve bu karar 15 Şubat ile 3 Mart 1915 arasında alınmıştır.

Böylesi bir kararın alındığını bize söyleyen İttihat ve Terakki Merkez Komitesi üyesi ve Teşkilât-ı Mahsusa'nın reisi Bahaeddin Şakir'dir.

Şakir,3 Mart 1915'te İttihat ve Terakki Adana görevlisine yazdığı bir mektupta,"Cemiyet,vatanı bu lânetlenmiş kavmin [Ermenilerin] ihtirasından kurtarmaya... [ve] Türkiye'de yaşayan bütün Ermenileri,bir tanesi kalmayıncaya kadar mahvetmeye karar,bu hususta da hükûmete geniş yetki vermiştir.Hükûmet katledip yok etmenin nasıl gerçekleşeceği konusunda,vali ve ordu kumandanlarına gerekli izâhâtı verecektir."

Mektubun altında Bahaeddin Şakir'in imzası vardır.

Bu imzanın Şakir'e ait olduğunu da artık kolaylıkla gösterebiliyoruz.

Elimizde Bahaeddin Şakir'e ait yüzün üzerinde imza örneği vardır.Bunlar,İttihat ve Terakki Partisi'nin bölgelerle yaptığı yazışmaların tutulduğu 1905-1907 yıllarına ait "Paris Defterleri" içerisindedir.Hem kütüphânelerimizde mevcuttur hem de orijinal halleri ile yeniden basılmışlardır.

Burada akla çok önemli bir başka soru daha geliyor.

1 Aralık 1914'te bir bölge için alınan imhâ kararından,Şubat sonlarındaki nihâî imhâ kararına nasıl geçilmiştir?

Arada hangi aşamalardan geçilmiştir?

Gözlemlediğimiz,ortada bir radikalleşme süreci olduğudur.

Bu radikalleşmeyi Osmanlı Arşivi'ndeki belgelerden takip etmek mümkündür.

Arşiv'de mevcut birçok belge,1 Aralık 1914 kararından sonra,özellikle Bitlis,Van,Erzurum,Ma'müretü'l-aziz ve Diyarbakır valilerinin İstanbul'daki merkezi Ermenilerin imhâsı konusunda radikal bir karar için zorladıklarını gösteriyor.Yani valiler,İstanbul'da alınmış kararların basit uygulayıcısı değiller,aksine,bu karar sürecinin önemli bir parçasıdırlar.Hattâ İstanbul'u nihâî bir imhâ kararı için en çok sıkıştıran onlardır,diyebiliriz.

Valilerin İstanbul'a gönderdikleri telgrafların bir başka önemli özelliği daha var.

Valiler,imhâ kavramını kullanmaktan asla çekinmiyorlar.Son derece açık ve net,Ermenilerin imhâ edilmesinden söz ediyorlar."Ermeniler hakkında karâr-ı kat'î ve ta'lîmât verilmesi zamanı gelmiştir," diyerek İstanbul'u nihâî bir karar almaya zorluyorlar.

İstanbul başta temkinlidir ve "Ermeniler hakkında bir kat'i ta'lîmât verinceye kadar" valilerin,bölgenin ihtiyaçlarına göre davranmalarını istemektedir.

Ama valiler,birbiri ardı sıra çektikleri telgraflarda kendi yerel tedbirlerinin yeterli olmadığını ve kendilerine merkezce alınmış nihâî bir kararın tebliğ edilmesini istemektedirler.

Sivas Valisi Muammer'in Ermenilerin imhâsı için karar alınmasını isteyen şu sözleri iyi bir örnek teşkil eder:"Ermenilerin 'imhâ ve tenkilleri kararlaştırılmış ise',elde yeteri kadar askerî kuvvet varolduğu için 'şu sıranın icraata pek müsait olduğu...'"

Bitlis Valisi için,Ermenilerin imhâsı vatanını selâmeti için kaçınılmazdır:İstanbul'a yazdığı bir telde,"mevcudiyetleri bünye-i vatan... için daima muzırr görülen bu unsurun [Ermenilerin] kuvva-yı maddiye ve maneviyesiyle imkân mertebesinde imhâsı selâmet-i vataniye icabâtına göredir," demektedir.

Yine Bitlis Valisi'ne göre,"İmha tedbirlerinin tatbik zamanı ve icraatı" ise "savaşın durumuna ve devletin siyâsetine göre tayin" edilmelidir.

Bu belgelerin önemi,sadece açık olarak Ermenilerin imhâ edilmesinden söz ediyor olmaları değildir.

Bu belgeler şu ânda Osmanlı Arşivi'nde mevcutturlar.Ve isteyen araştırmacılar bunları alıp okuyabilirler.

Belgeler 1915 konusundaki birçok lüzumsuz ve gereksiz tartışmaya son verdiği için son derece önemlidirler.

Ve Arşiv yetkilileri bu belgeleri bizlerin hizmetine sundukları için özel bir teşekkürü hak etmektedirler.

Keşke bu belgeleri daha önce koymuş olsalardı,keşke hâlâ saklı tutulmakta olduğunu bildiğimiz diğer belgeler de kısa sürede bizlere sunsalar...Gereksiz bir sürü boş gevezelikten ve zaman kaybından kurtulmuş olurduk.

Osmanlı Arşivi'ndeki mevcut bu belgelerin bize gösterdiği basit bir gerçek vardır.

Artık kafamızı kuma sokarak gidebileceğimiz bir yer yoktur.

"Ermenilere yönelik imhâ kararı yoktur","Ermeniler sistematik olarak imhâ edilmemişlerdir","konu hakkındaki belgeler sahte ve uygdurmadır","Arşivlerimiz açıktır,isteyenler gelip bakabilirler,orada imhâya ilişkin tek bir belge bulamazsınız",gibi tezlerin bir kenara bırakılmasında fayda vardır.

Yüzyıla yakın sürdürülen ve artık iyice anlamsızlaşmış iddiaları bir kenara bırakmak ve gerçekle yüzleşmekte fayda vardır.

Aslında çok basit bir gerçekliğimiz var.

Ve bu gerçekliğin tüm siyâsî partilerce görülmesi ve anlaşılması gerekir.

Tarihle yüzleşmez ve tarih üzerine konuşmazsak bugünkü problemelerimiz çözemeyiz.

Bugünkü problemlerin çözümü büyük ölçüde tarih üzerine dürüst ve samimi bir konuşma yapmaktan geçiyor.

Eğer Osmanlı'nın son döneminde,İttihat ve Terakki yöneticilerinin başta Ermeniler tüm Hristiyan vatandaşlarına yönelik katliamları üzerine konuşmayı başarabilseydik,bugün karşılaşılan bir sürü sorunla karşılaşmazdık.

Bugün,Kürt meselesi başta,etnik-kültürel kimliklere ilişkin sorunlara,demokrasi ve insan haklarına ilişkin sorunlara sahip olmamızın nedeni tarihle yüzleşmiyor olmamızdır.

Bugünün kangrenleşmiş birçok sorunun nedeni,tarihî gerçeklerin halı altına süpürülmesi,karanlıkta tutulmuş olmasıdır.

Geçmişini karartan geleceğini aydınlatamaz.

Sorun bir tek Türkiye ile de sınırlı değildir.Bugün bölgede barış ve istikrara ilişkin sorunların en temel nedenlerinden birisi,Türkiye'nin kendi tarihi üzerine konuşmuyor olmasıdır.

Bölge halklarının,devlet ve milletlerinin Türkiye'ye yönelik büyük bir güvensizlik taşıyor olmalarının nedeni tarihimizdir.

Eğer tarihimiz üzerine açık ve dürüst konuşabilirsek,bölgede barış ve istikrarın temellerini atabiliriz.

Sağcı,solcu,İslâmcı,lâik,muhafazakâr,ilerici vb. önemli değil,siyâsetin tüm aktörlerinin,tarih ile bugün arasındaki bu kuvvetli bağı görmesinde ve tarih üzerine konuşmayı gündeme almasında fayda vardır.

Son bir sözüm de şu:Bu yazıyı okuyacak birilerinin,bahsettiğim Osmanlı belgelerini Sn. Tayyip Erdoğan'ın dikkatine sunmalarında büyük fayda vardır.Cumhurbaşkanımızın lüzumsuz yere mahçup olmasına gerek yoktur...

Not:Bu yazıda sözü edilen Osmanlı belgeleri ve arşiv kayıtları hakkında bakınız:Taner Akçam,"Ermenilerin imhâsı kararı ne zaman alındı?",Birikim,Sayı:364,Ağustos 2019,s.90-106.

*Prof.Dr.Taner Akçam,Ermenilerin imhâ kararı:1 Aralık 1914,T24,21 Ağustos 2019.

https://t24.com.tr/yazarlar/taner-akcam/ermenilerin-imha-karari-1-aralik-1914,23500

Ermenilerin imhâsı kararı ne zaman alındı?/Prof.Dr.Taner Akçam*

Bu makalede oldukça sınırlı bir soruya cevap aranacaktır;İttihat ve Terakki Partisi Ermenilerin imhâ edilmesi için bir karar veya kararlar aldı mı;aldı ise bu karar veya kararlar ne zaman alındı?Tek bir karardan mı yoksa zamana yayılmış değişik kararlardan mı söz ediyoruz?Konu hakkında bugüne kadar net bir cevap verilebildiğini söyleyemeyiz.Ana neden,bilgi ve belge eksikliğidir.Bu nedenle olgu ve belgenin yerini daha çok spekülasyonun doldurduğu bir tablo var karşımızda.Bu yazıda bazı yeni belgeler tanıtılacak ve bu belgeler ışığında bazı yeni fikirler ileri sürülecektir.

Ana tezlerden bir tanesi,Ermenilerin imhâsına yönelik merkezî kararın,bu yazarın da aralarında bulunduğu,daha önceki bazı çalışmalarda ileri sürüldüğü gibi Mart sonlarında veya Nisan'ın ilk günlerinde değil,Mart öncesi (muhtemel Şubat 15 ile Mart 3 arası) bir tarihte alınmış olduğudur.Bu iddiayı,Bahaeddin Şakir'e ait,3 Mart 1915 tarihli bir mektuba dayandırmaktayız.(1)

İkinci önemli ana tez,Ermenilerin imhâsına ilişkin ilk kararın önce İstanbul merkezde (ne İttihat ve Terakki Merkez Komitesi'nce ne de hükûmetçe) değil,çevrede,[Erzurum,Van,Bitlis ve Ma'müretü'l-aziz] şekillendiği ve alındığı yolunda olacaktır.Kararlar,bölgenin "ihtiyaçları"na uygun olarak,belli [bir ayaklanmaya önderlik edeceği ve Müslüman halka saldıracağı düşünülen] bir grup Ermeni için Erzurum Teşkilât-ı Mahsusa Merkez Komitesi tarafından 1 Aralık 1914 tarihinde alınmıştır.Yazışmalardan,bu kararın İstanbul hükûmetince de onaylanmış olduğu anlaşılmaktadır.

Üçüncü önemli ana tez,gerek bölgede gerekse merkezî olarak alınmış olan imhâ kararında bölge valilerinin özel bir rol oynadıklarıdır.Valiler,özellikle 1 Aralık kararı sonrası kendi bölgelerinde kısmi imhâ eylemleri organize etmenin ötesinde,merkezî hükûmeti imhâ kararını tüm ülke sathına yaygınlaştırılması için zorlamışlardır.Yani,imhâya yönelik radikalleşmenin önce çevrede yaşandığı ve merkezin daha sonra bu radikalleşmeye uygun adımlar attığı ana tezimiz olacaktır.

Bazı genel gözlemler

Geçmiş yıllarda,Ermenilere yönelik bir imhâ kararının hangi tarihte alınmış olabileceği,konu hakkındaki belge ve bilgi yokluğu nedeniyle fazla tartışılmadı.Bu nedenle,Vahakn N. Dadrian ve benim tarafımdan ileri sürülen 1915 Mart ayının son günleri veya Nisan başı tarihi genel kabul gördü.(2) Tarihin genel kabul görmüş olmasına rağmen,bu tarihin nasıl yorumlanması gerektiği ve hangi sürecin sonucunda bu karara ulaşılmış olduğu ciddi bir tartışma konusuydu.Tartışma daha çok "önceden tasarlanma-taammüd" ile "koşullara bağlılık" tezleri etrafında idi.Bir tarafta,özellikle Vahakn N. Dadrian'ın temsil ettiği "önceden tasarlanma" tezini savunanlar vardı.Buna göre,imhâ kararı Birinci Dünya Savaşı öncesinde alınmıştı ve savaş daha önce alınmış olan bu karar için sadece uygun koşullar yaratmıştı (ayrıntılı bilgi aşağıda.) Bunun karşısında ise,Ronald Suny ve Donald Bloxham gibi bir grup başka tarihçi ise Birinci Dünya Savaşı ile Soykırım kararı arasında bir illiyet-nedensellik bağı olduğunu savunmaktaydı.Buna göre,kararın alınması savaşın gelişim seyri ile doğrudan bağlantılı idi.(3) Donald Bloxham'ın sözleriyle,"Soykırım'ın,olay öncesine giden (a priori) bir tasarısı yoktu,daha çok bir dizi daha sınırlı bölgesel tedbirin ürünü olarak biriken-yığılan politikaların radikalleşmesi sürecinde doğmuştur."(4) Bloxham'a göre "İmparatorluk sathında öldürme politikalarının kristalleşmesi ancak 1915'in erken yaz aylarında,"(5) sözkonusudur.

Bu makalenin amacı bu eski tartışmayı özetlemek değildir.Bunun bir nedeni,bu tartışmalarda,eldeki bilgi ve belge eksikliği nedeniyle boşlukların spekülasyonlarla doldurulmaya çalışılmasıydı.Burada yapılmak istenen ise,böylesi bir tartışmanın spekülatif karakterini de azaltacak ve süreci anlamamızı kolaylaştıracak yeni belgeler sunmaktır.

Vahakn N. Dadrian'ın yaklaşımı

Soykırım karar veya kararlarının ne zaman alınmış olduğu konusunda en çok yazan Vahakn N. Dadrian idi.Diğer çalışmalar daha çok Dadrian'ın görüşlerinin eleştirisi ekseninde şekilleniyor idi.Bu nedenle onun görüşlerinin genel bir çerçevesini çizmekte yarar vardır.Dadrian "niyetçi (intentionalist)" diyebileceğimiz bir açıklama tarzına çok yakın yerde duruyordu.(6) Ona göre Soykırım'ın ana nedeni imhâcı bir kültürün varlığı idi.Türklerde,Osmanlı Ermeni nüfusunu imhâ etme niyeti veya Dadrian'ın ifadesiyle "Soykırım dürtüsü","eğilimler,taslak plânlar olarak" daima mevcuttu ve kendisini ortaya çıkartacak kriz ânına ihtiyaç duymaktaydı.(7) Bu nedenle,savaş sadece,sürekli varolan imhâ dürtüsü için bir bahane bir örtü hizmeti görmüştür,o kadar.(8)

Önemli bir alt-kültür olarak "Soykırım dürtüsü" İslâmî teolojik köklere dayanmakla birlikte(9) daha çok "kısmen veya tamamen imhâsı hedeflenen kurbân nüfuslara karşı neredeyse sınırsız ölçekte eylemler yürütülmesine imkân veren gizli askerî etikler"den oluşmaktaydı.(10) Osmanlı-Türk askerine egemen "toptan harp" doktrini,bu alt-kültürün önemli bir unsurudur."Toptan harp" doktrinin altını dolduran ve "Türk devlet adamlarının bazılarının düşüncelerinde belirgin olan" ise "vahşilik rûhu"dur.(11)

Dadrian,Soykırımı yapan İttihat ve Terakki Partisi'ne,özellikle Balkanlar'da Bulgar ve Rum çeteleriyle çatışma sürecinde oluşmuş,"harp kahramanları,semboller ve terminolojiyle tamamlanan şiddet kültürü(nün)" egemen olduğunu söyler.(12) "İmparatorluğun muhalif milliyetlerine yönelik Jön-Türk/İttihatçı düzen,"militarist bir siyâset...bir terör saltanatı" anlamına gelmekteydi "ve bu 'siyâsî hayatın vahşileşmesini' meşrû kılan bir şiddet kültürüdür."(13)

İşte bu nedenle Soykırım,"ne savaş sırasındaki aşırı bir sapma ne de katliamlarla sonuçlanan kazâ veya geçici bir kötülüktür",Soykırım "Osmanlı siyâsî alt-kültürünü modern vakayinâmesinin açık bir özelliğidir".Bu militarist değerlerce beslenmiş alt-kültür,"neredeyse rutin bir şekilde,muhalif uyruklara ve azınlıklara karşı resmî bir baskı ve zulüm aracı olarak katliama başvurma iznini vermiştir."(14)

Dadrian bu yaklaşımı ile,Soykırım için gerekli "niyet" ve "imhâ kastı"nın varlığını ispatlamış olduğuna inanmaktadır.Şimdi sorun,zaten potansiyel olarak varolan bu imhâ kültürünün ne zaman açığa çıktığını bulmaya kalmıştır.Dadrian'ın modeline göre,Soykırımı bir çocuğun doğum süreci gibi düşünebilirsiniz.İmhânın bir fikir olarak doğması,ilk gündeme gelişi ana rahminde ilk ceninin oluşması gibidir.İmhâ kararınını alınması ve uygulamaya geçiş ise çocuğun doğumuna denk düşer.Bu nedenle Ermenilerin imhâsı için,çeşitli aşamalarda alınmış,farklı karar ve plânlar sözkonusudur.

Eğer bu süreci tarihlerle ifade etmek gerekirse,Dadrian için 1915 Soykırım kararı,sözünü ettiğimiz "Soykırım dürtüsü" alt-kültürünün varlığında,bir fikir olarak 1910-1911 yıllarında ortaya çıkmıştır.Bu tarihlerde düzenlenen İttihat ve Terakki kongrelerinde konu ilk defa dillendirilmiştir.Dadrian,1910 Kongresi hazırlıkları sırasında Talat'ın yaptığı bir konuşmaya atfen,bu tarihte "Fırka'nın gizli tasarıları"nın varolduğundan söz eder.(15) İttihat ve Terakki Partisi,kökleri 1910'a giden bu gizli tasarılarına uygun olarak,savaş yıllarında üst düzey askerî ve sivil kadroları "büyük bir titizlikle seçmiş" onları bu "gizli tasarıları hayata geçirecek angaryacılar olarak" İmparatorluğun çeşitli bölgelerine yollamıştır.(16)

Dadrian için ikinci önemli aşama 1912-1913 yıllarıdır.1912 Balkan yenilgisinin,"Ermeni Soykırımı fikrinin doğuşunda büyük bir rol oynadığını" savunur.Dadrian'a göre,"1912-1913 arasında İttihatçı Fırka programının temel noktalarından biri olarak gizlice onaylanan" bir fikir vardır ve bu "şiddet yoluyla Türkiye'yi 'temizleme' fikri"dir.(17) Bu "gizli plân",daha önce varolan bir niyetin billurlaşmasıdır.Dadrian,"şimdiye kadar (1913 -T.A.) olgunlaşmamış biçimde varolan Ermeni karşıtı eğilimlerin" bu tarihle birlikte "billurlaşmaya" ve "hükûmet politikası alanına kök salmaya başladığından" söz eder.(18)

Dadrian'a göre,Şubat 1914 Osmanlı-Rus Reform Antlaşması,2 Ağustos 1914 genel seferberlik ilânı ve Birinci Cihan Harbi toptan imhâ kararına giden süreçteki diğer ara aşamalardır.Reform tasarısı,"Osmanlı İmparatorluğu'nun Ermeni nüfusu ortadan kaldırma tasarısının billurlaşması"na yol açmıştır ve savaş,Ermenileri imhâya yönelik zaten varolan "olgunlaşmamış bir plânın"(19) olgunlaşmasını sağlamıştır.(20) 2 Ağustos 1914 Alman-Türk Gizli Antlaşması ve genel seferberlik kararı Soykırım'ın ilk adımıdır.Ermeni askerlerin silâhsızlandırılarak ortadan kaldırılmaları ise Soykırım'ın başlangıcıdır.(21) Savaş sırasında yaşananlar ise,Dadrian için,"Türklerin...Osmanlı Ermeni nüfusunu imhâ etmek niyetlerini hızlandıran 'mekanik' faktörlerdir" sadece.(22)

Dadrian'ın burada çok genel hatları ile özetlemeye çalıştığımız yaklaşımı teleolojik tarihyazımının iyi bir örneği olarak okunabilir.1915-1918 imhâ süreci (veya onun sembolü olan Der-Zor çölleri) anlatımın başlangıç noktası olarak alınmakta,buradan geriye bakılarak,geçmişte yaşanmışlar içinde imhânın izleri bulunmaya çalışılmaktadır.Tarihi süreç,son istasyona ulaşmak zorunda olan bir trenin,bazı ara istasyonlardan geçmesi gibidir.(23)

1914 Şubat Reform Antlaşması'nın anahtar rolü

Eğer teleolojik izâh denemelerini bir kenara bırakırsak,daha önceki çeşitli çalışmalarımda dile getirdiğim gibi,İttihatçıların "Ermeni Reform Meselesi" olarak tanımladıkları Ermeni sorununu kesin olarak çözmek gerektiği fikrine Şubat 1914 Refom Antlaşması ile ulaştıklarını söylemek mümkün.(24) Gerek önceki çalışmalarda sunulan ve gerekse burada ilk defa tanıtılan birçok Osmanlı belgesi ışığında ileri sürebiliriz ki,Soykırım kararı ile savaşın seyri arasında doğrudan bir nedensellik bağı olduğu iddiasını savunmak oldukça zordur.Burada ileri sürülen savaşın seyrinin imhâ kararının alınmasında hiçbir etkisi olmadığı tezi değildir.Elbette özellikle Sarıkamış yenilgisinin ve Çanakkale'de her gün "ölüm-kalım savaşı" olarak tanımlanan çatışmalarının nihâî imhâ kararının alınmasında önemli bir etkisi olmuştur.Fakat İttihatçılar,savaşın seyrinden bağımsız olarak,"Ermeni Reform Problemi" olarak adlandırdıkları "büyük belâyı" kesin ve nihâî olarak çözmeyi savaşın seyrinden bağımsız olarak ele alıyorlar ve bu konuda kafa yoruyorlardı.Hattâ iddia edebiliriz ki,savaş başlangıçta,böylesi nihâî bir kararın alınmasının ertelenmesi işlevini de görmüştür.

Bunları söyleyen doğrudan Talat Paşa'nın kendisidir.26 Mayıs 1915 tarihinde Sadrazamlık makâmına yazdığı bir yazıda Talat Paşa,Reform Antlaşması ile birlikte,"Osmanlı Devleti'nin hayâtî sorunlarının içinde önemli bir bölüm olarak yer tutan bu derdin [Ermeni meselesinin] esaslı bir şekilde sona erdirilmesi ve tamamen yok edilmesine yönelik araçların hazırlanması ve ortaya konulması düşünülmekte" iken savaşa girildiğini ve bu nedenle meselenin kesin çözümü doğrultusunda bir adım atılamadığını söyler.Talat Paşa'ya göre,savaşın ilk aylarında alınan tedbirler,sorunu kökten çözmeye değil,savaşın ihtiyaçlarına bağlı alınan tedbirlerdi ve artık bu geçici tedbirleri kalıcı ve sistematik bir hâle sokmak gerekiyordu.(25)

Talat Paşa'nın yazısında dile getirdikleri iki açıdan önemlidir.Birincisi,bu sözler Ermenilerin Der-Zor Çölü'nde imhâları senaryosunun 1914 yılında yazılmış olduğu biçimindeki bir "niyetçi" ve teleolojik tarihyazımının anlamsızlığını göstermektedir.İkincisi,ama öte yandan bu söylenenler bize imhâ kararının,savaşın yarattığı bazı ihtiyaçlara bir cevap olarak gündeme gelmediğini de gösterir.İmhâ,"Ermeni reform meselesi" gibi yapısal bir sorunu kesin olarak ortadan kaldırma fikri ile Cihan Harbi'nin yarattığı koşulların ilginç bir amalgamı olarak ortaya çıkmıştır.Yani ne çok daha önceden alınmış bir imhâ kararının,uygulanabileceği en uygun ân ortaya çıkıncaya kadar bir sır gibi saklı tutulması sözkonusudur ne de tamamıyla savaşın gelişmesi ve ihtiyaçlarına göre alınmış bir karar sözkonusudur.Talat Paşa'nın 26 Mayıs 1915 tarihli mektubu bu iki bileşeni açık bir biçimde gösterdiği için oldukça önemlidir.(26)

Nihâî imhâ kararı Mart 1915 sonunda mı alındı?

Bu makalede oldukça sınırlı bir soruya,İttihat ve Terakki Partisi'nin nihâî bir imhâ kararı (final solution-decision) alıp almadığı ve almış ise ne zaman aldığı,sorusuna cevap aramaya çalışacağım.Konu geçmiş yıllarda ayrıntılı olarak Vahakn N. Dadrian ve benim tarafımdan tartışılmıştır.Her iki yazarın da ortak fikri,İttihatçılar Ermenilerin imhâsı konusunda nihâî bir kararı almış olduklarıdır.Bu karar,muhtemelen İstanbul'da 1915 Mart sonu-Nisan başında yapılan bir dizi toplantıda alınmıştır.Bu tarih dilimini ilk ortaya atan Dadrian'dır.Benim katkım,bu tarihe ilişkin ek yeni bilgi ve bulgular eklemekten ibaret olmuştur.

İmhâ için bir karar olduğu ve bunun da Mart sonu-Nisan başı alındığı tezi şu olgu ve bilgilere dayanılarak ileri sürüldü:(27)

a) İttihat ve Terakki Kâtib-i Mesulü Arif Cemil'in anılarında verdiği bilgilere göre,Teşkilât-ı Mahsusa Reisi Bahaeddin Şakir,Ermeni meselesini görüşmek üzere Mart ortalarında İstanbul'a gitmiştir.(28) Ali İhsan Sabis anılarında,Şakir'in,"Teşkilât-ı Mahsusa işlerini görüşmek için" İstanbul'a gittiğini söyler.(29) Nisan başında Erzurum'a geri dönen Şakir beraberinde "tehcir kararını" da getirmişti.Arif Cemil'e göre,"Doktor Bahaeddin Şakir Bey bir müddet sonra Kafkas Cephesine avdet ettiği zaman yeni vaziyet tamamıyla taayyün etmiş [belirlenmiş] bulunuyordu."(30)

b) İttihat ve Terakki Merkez Komite üyesi Doktor Nâzım,herhangi özel bir tarih vermeden,Ermenilerin imhâsının İttihat ve Terakki Merkezi Umûmîsi'nde uzun görüşmeler sonunda karara bağlandığını söyler.Doktor Nâzım'a ait bu sözler,1919-1922 yıllarındaki İstanbul yargılamalarında,İttihat ve Terakki yöneticilerine karşı açılan davânın iddianâmesinde yer almıştır.(31)

c) Teşkilât-ı Mahsusa'nın yapısında 1915 Mart ayında yapılan önemli bir değişiklik olmuştur:Buna göre,Teşkilât-ı Mahsusa Savunma Bakanlığı-Ordu bünyesinden alınıp,İttihat ve Terakki Partisi denetimine verilmiş ve ana görevi "iç düşmânlarla uğraşmak"(32) olarak belirlenmiştir.Ana davâ duruşmaları sırasında,İstanbul Teşkilât-ı Mahsusa sorumlularından Cevad'ın mahkeme heyetine sunduğu 3 Şubat 1915 tarihli bir belgeye göre Ordu ile Teşkilât-ı Mahsusa birlikleri arasındaki ilişki Şubat başı ile koparılmaya başlamıştı.(33) Osmanlı arşivinde bulunan bazı belgeler,Cevad'ın sunduğu belgedeki ifadelerin doğruluğunu teyit etmektedir.Kayseri'den Dâhiliye Nezâreti'ne çekilen bir tele göre,Savunma Bakanlığı,Teşkilât-ı Mahsusa için gönüllü toplama işini durdurduğunu bildirmiştir.(34) Aynı davânın 14 Mayıs 1919 tarihli beşinci oturumunda Cevad,"10.2.1331 [1915];Nisan demek olacak",diyerek,bu tarihle birlikte,"bizde [Harbiye Nezâreti'nde] bir muamele kalmadı" der.(35)

Bu tarihle birlikte,Teşkilât-ı Mahsusa,İttihat ve Terakki Partisi denetimine geçer.Başında da Bahaeddin Şakir bulunuyordu."Doktor Bahaeddin Şakir Bey,İstanbul'da artık Teşkilât-ı Mahsusa'nın harici düşmânlarla taalluk eden işlerinden sarfınazar ederek memleketin dâhili düşmânlarıyla meşgûl olmaya karar vermişti."(36) Aşağıda da göreceğimiz gibi Şakir,yazışmalarda "Teşkilât-ı Mahsusa Reisi" ifadesini kullanmaya devam etmiştir.(37)

d) Meclis-i Mebusan'ın 1 Mart 1915'te oturumlarına son vermesi ve tatile girmesi:Meclis'in tatile girmesi ile yeniden açılmamasının Ermeni Tehciri ile ilgili olduğunu,Talat Paşa anılarında söyler;"Teşkilât-ı Mahsusa,Mebusan ve Ayan meclislerinde Türk olmayan bazı kimselerin,patrikhânelerden başlayarak sefaretlere kadar hayâtî karar ve haberleri sızdırdığını tesbit...etmişti...Meclisler faaliyette bulunduğu müddetçe milleti temsil vasfına sahip olan bu insanların faaliyetlerine mâni olmak asla mümkün değildi."(38)

e) Dönemin Dışişleri Bakanı Halil Menteşe,Mart ortasında Berlin'e gider.Aynı tarihlerde Maliye Bakanı Cavid Bey de Berlin'dedir ve kredi almak için görüşmeler yapmaktadır.18-23 Mart tarihleri arasında Halil Menteşe'ye bir telgraf çeken Talat,"Cavid'in konuşmasının uygun görülmediği" bir hususta Almanlarla görüşme yapması için direktif verir.Menteşe anılarında,Türkiye'ye döndüğünde Talat'ın kendisini,"anlat bakalım...şu Ermeni Tehciri için Berlin'de neler konuştun," diyerek karşıladığını aktarır.(39)

İmhâ kararının Mart sonu-Nisan'ın ilk günlerinde alınmış olduğu bugüne kadar kabul gören tezdir.Burada bu tezin gözden geçirilmesi gerektiğini ileri sürüyorum.İddiam,Mart sonunda toplantılar yapılmadığı ve/veya bazı kararlar alınmamış olduğu değildir.Eldeki belge ve bilgilerden bu toplantıların yapıldığı,birtakım kararların alındığı açıkça anlaşılmaktadır.Fakat Mart sonu toplantı ve kararları daha önce alınmış karar veya kararların uygulamaya konmaya başlaması ile ilgili olma ihtimâli oldukça kuvvetlidir.Burada cevap aramaya çalışacağımız soru,acaba Mart 1915 öncesi alınmış bir imhâ kararı veya kararları var mıdır?

Bahaeddin Şakir mektupları ve imhâ kararı

Ana iddiam,Ermenilerin imhâsına yönelik nihâî bir imhâ kararının varolduğu ve bu kararın Mart ayından önce alınmış olduğudur.Ve hattâ bu nihâî imhâ kararını önceleyen başka kararlar da vardır.Gerek "nihâî karar" gerekse de onu önceleyen farklı kararlar silsilesine ilişkin kesin cevaplar vermekten oldukça uzağım.Yapmaya çalışacağım yeni bilgi ve belgeler ışığında yeni bazı sorular sormak ve araştırmaların yönelmesi gereken istikameti konusunda bazı ön tespitlerde bulunmaktır.

İmhâya ilişkin nihâî bir kararın Mart sonlarından çok daha önce,muhtemelen Şubat 1915'te alındığı konusunda ileri süreceğim en büyük kanıt Bahaeddin Şakir tarafından Adana Murahhası Cemal Bey'e Mart ve Nisan 1915 aylarında yazılmış iki adet mektuptur.Bu mektuplar,Aram Andonian tarafından 1921 yılında "Great Crime (Medz Vojirı)" adlı kitapta yayınlanmıştır.Birinci mektup 3 Mart 1915 tarihlidir.Şakir mektubunda şöyle demektedir:

"Cemiyet,vatanı bu lânetlenmiş kavmin [Ermenilerin] ihtirasından kurtarmaya ve bu konuda Osmanlı tarihine sürülecek lekenin sorumluluğunu millî onura sahip omuzlarına almaya karar vermiştir.Birbiri ardı sıra gelen intikam duygusu ile ağzına kadar dolu,uğursuz ve acı geçmişi unutamayan Cemiyet,gelecekten ümitli olarak Türkiye'de yaşayan bütün Ermenileri,bir tanesi kalmayıncaya kadar mahvetmeye karar,bu hususta da hükûmete geniş yetki vermiştir.Hükûmet katledip yok etmenin nasıl gerçekleşeceği konusunda,vali ve ordu kumandanlarına gerekli izâhâtı verecektir.İttihat ve Terakki'nin bütün delegeleri bulundukları yerlerde bu konunun takibiyle ilgilenecek,hiçbir Ermeni'nin korunmasına ve yardım görmesine meydan vermeyeceklerdir."(40)

İkinci mektup 7 Nisan 1915 tarihlidir ve Bahaeddin Şakir aynı ifadeyi tekrar edecektir:

"18 Şubat 330 [3 Mart 1915] tarihli mektupta da yazıldığı üzere Cemiyet,çalışmalarında bundan sonra izleyeceği yol ile yıllardan beri çarpıştığı çeşitli güçleri bugün artık temelinden söküp imhâya karar vermiş ve yazık ki bu konuda çok kanlı tedbirler almaya mecbur kalmıştır.Emin olunuz ki bu tedbirlerin korkunç olmasından biz de üzgünüz.Fakat Cemiyet varlık göstermek için bundan başka çare göremiyor."(41)

Andonian mektupları yayımladığında,bunların Bahaeddin Şakir'e ait olduklarını bilmiyordu.Bu nedenle kitabında mektuplar hakkında,"basma kalıp bir rumuzla (muhtemelen komitenin İstanbul merkezinden birinin rumûzu ile) imzalanmıştı",(42) diye yazacaktır.İsviçre'de yaşayan Mary Terzian isimli bir Ermeni arkadaşına 1937'de yazdığı bir mektuptan anlıyoruz ki,Andonian,mektuptaki imzanın Bahaeddin Şakir'e ait olduğunu ilk defa 1921 yılında Berlin'de öğrenecektir.Terzian,Andonian'a "Cemal Bey'e yazılmış iki mektupta imzası bulunan kişi olarak Bahaeddin Şakir Bey'in adını" niye belirtmediğini sorar.Andonian,"Kitabımın yayınlanması esnasında bu mektupların Bahaeddin Şakir Bey'e ait olduklarını bilmiyordum," der ve imzanın Şakir'e ait olduğunu,kitabın yayımlanmasından aylar sonra,Berlin'e Talat Paşa cinayeti davâsına gittiğinde öğrendiğini söyler.(43) Berlin'de arkadaşları,kendisine okuması için İstanbul'da basılan Ermenice gazetelerden küpürler vermişlerdir.Gazetelerden birisi "Joghovurti Tzaine" gazetesidir.Andonian bu gazetede,kendi yayınladığı mektubun Bahaeddin Şakir imzası ile yayınlandığını görür.Bu haber "Sabah" gazetesinden yapılmış bir çeviridir.İstanbul'a "Sabah" gazetesine mektup yazan Andonian,onlardan mektup altındaki imzanın Şakir'e ait olduğu bilgisini elde edecektir.(44)

Şakir'in mektupları,Naim Efendi adlı Osmanlı bürokratı tarafından Andonian'a verilen kendi el yazması (bir kısmı orijinal) toplam 50 küsur belgenin arasındaydı ve bu belgelerin orijinal olup olmadıkları konusunda büyük kuşkular vardı.Türk Tarih Kurumu 1983 yılında yayınladığı bir kitapta,ilk bakışta oldukça inandırıcı gözüken bazı argümanlarla tüm belgelerin sahte olduklarını ileri sürmüştü.(45) Şakir'in mektuplarının sahte oldukları konusunda ileri sürülen tezlerin içinde en önemli olanı ise,Adana'ya yazılmış bir mektubun Halep'te Naim Efendi'nin çalıştığı iddia edilen bir ofiste ne aradığı idi.(46) Yapılan itirazların ilk bakışta mantıkî ve inandırıcı gözüküyor olmaları nedeniyle araştırmacılar ne Şakir'in mektuplarını ne de diğer belgeleri kullanmamayı tercih ettiler.Şakir'in,3 Mart 1915 tarihinde "Ermenilerin imhâsı kararlaştırılmıştır," ifadesi yok sayıldı.

Bugün artık başka bir gerçeklikle karşı karşıyayız.Ve Şakir'in mektuplarına yeni bir gözle bakmak gerekmektedir.Ben son çalışmamla Andonian tarafından yayınlan "Naim Efendi Hatıratı"nın ve de belgelerin orijinal olduğu göstermiş bulunuyorum.(47) Araştırmalarım sırasında bulduğum fakat bugüne kadar yayınlamadığım bir başka bulgu,mektuplardaki Bahaeddin Şakir imzalarının orijinal olduklarıdır.Bu imzaların Bahaeddin Şakir'e ait olduğunu üç ayrı kaynaktan kanıtlamak mümkündür.Birincisi "Şûrâyı Ümmet" gazetesidir.Şakir'in gazetede yayınlanan köşe yazıları altında imzası vardır ve bu imzalar,mektuplardaki imzalar ile aynıdır.(48) İkinci önemli kaynak,"İttihat ve Terakki Paris Defterleri"dir.Bu defterler 2017 yılında Türkçeleştirdi ve mektupların orijinalleri kitaba ek CD olarak kondu.(49) Defterlerde,Bahaeddin Şakir'e ait yüzün üzerinde imza bulunmaktadır.Bu imzalar arasındaki benzersizlikler oldukça dikkat çekici olmasına rağmen,birçok imza ile mektuptaki imzalar aynıdır.Üçüncü kaynak,Türk Tarih Kurumu arşivinde bulunan,"İttihatçı liderlere ait mektuplar"dır.Bu mektuplardan bazıları Şakir tarafından yazılmıştır altında Şakir'in imzası vardır.Aradaki benzerlik kuşkuya yer bırakmayacak derecede açıktır.(50)

İmzaların orijinal olduklarının kanıtlamanın ötesinde,mektupların orijinal olmadıkları konusunda ileri sürülen en önemli tezlerden birisinin,(Adana Murahhası Cemal'e ait bir mektubun Halep'te ne aradığı iddiasının) geçersizliğini de artık göstermemiz mümkün.Andonian kitabında,murahhas Cemal Bey'in mektupları aldıktan sonra Adana'dan Halep'e gittiğini ve orada Ermeni Kırımları plânının uygulanması için büyük bir gayretle çalıştığını söylemektedir.Andonian'a göre Cemal Bey,İstanbul'dan sürgün ve imhâları organize etmek için gönderilen ve Halep İskân-ı Aşâir ve Muhâcirîn Müdürü olarak görev yapan Şükrü Bey'in en büyük destekçisidir.(51)

Elimizdeki bir Osmanlı arşiv belgesi bize Andonian'ın verdiği bu bilginin doğru olduğunu gösteriyor.Cemal Bey,gerçekten de Halep'e İttihat ve Terakki Murahhası olarak atanmıştır.Cemal Bey hakkında Ermeni sürgün ve imhâlarında oynadığı rol nedeniyle savaştan sonra soruşturma açılmıştır.(52)

Bahaeddin Şakir'in mektubunda önemli bir bilgi daha vardır.Şakir,hükûmetin ordu komutanları ve valilere katledip yok etmenin nasıl gerçekleşeceği konusunda gerekli açıklamayı yapacağını söylemektedir.Başbakanlık Arşivi'nde,Şakir'in mektubundan 11 gün sonra Erzurum,Van,Bitlis,Elazığ ve Diyarbakır vilâyetlerine çekilen iki ayrı telgrafta bu bilginin gerçeğe tekabül ettiğini gösterir bazı ifadeler yer almaktadır.Telgrafta "Ermeni harekâtına ve alınması gereken acil tedbirler hususunda Üçüncü Ordu Kumandanlığı'na müracaat edilmesi" gerektiği bildirilmektedir.(53)

Eğer mektuplar orijinal ise,birincisi,İttihat ve Terakki Merkez Komitesi'nin Ermenilerin imhâsına ilişkin kesin bir karar aldığını ve ikincisi bu kararın 3 Mart 1915 tarihinden önce alınmış olduğunu kabul etmek gerekmektedir.Bahaeddin Şakir,mektubunu alındığını söylediği karardan kaç gün sonra yazmıştır,bilemiyoruz ama aradaki gün farkının çok olmadığını tahmin edebiliriz.Eğer 3 Mart 1915 öncesi alınmış bir imhâ kararının olduğu doğru bir bilgi ise,cevap verilmesi gereken bir dizi soru ortaya çıkmaktadır.

Sorulardan bir tanesi kararın ne zaman alınmış olduğu bir diğeri ise Bahaeddin Şakir'in,sözünü ettiği kararın alındığı Merkez Komitesi toplantısına katılıp katılmadığıdır.Elimizdeki bilgilerden kararın 15 Şubat ile 3 Mart arasında alınmış olunduğu tahmininde bulunabiliriz ama konu hakkında herhangi bir spekülasyon yapmak istemeyiz.Kesin olan,Bahaeddin Şakir'in,1914 Ağustos başından beri İstanbul'da olmadığıdır.Eğer İstanbul'da bir Merkez Komitesi toplantısı yapılmış ve imhâ kararı alınmış ise Şakir bu toplantıya muhtemelen Erzurum'dan telgraf başından katılmıştır.

Şakir,Teşkilât-ı Mahsusa eylemlerini koordine etmek üzere Erzurum'a gitmiş ve ama orada da kalmayarak Kafkaslar'daki askerî harekâtların başında,bölgeyi gezerek görev yapmaktadır.(54) Fakat,kendi ifadesiyle,lüzum gördükçe Erzurum'a gidip gelmektedir.11 Kasım 1914'te Talat Paşa'ya çektiği bir telgrafta,"Karârgâhla Hasan Kal'adayım.Buradan idâre ediyorum.Vali Bey merâkizce olan husûsâtı icrâ ediyor.Lüzûm gördükçe Erzurum'a gidip geliyorum," demektedir.(55) İttihat ve Terakki'nin Merkez Komitesi İstanbul'da toplanmış olduğuna göre,3 Mart 1915 öncesi Şakir'in böylesi bir karar toplantısına katılmış olması mümkün değil.

Gerçi Şakir,çeşitli dönemlerde İstanbul'a gelmek ve bazı konuları yüz yüze tartışmak arzusunu dile getirmiştir.Örneğin 7 Ekim 1914 tarihinde Erzurum'dan çektiği bir telgrafta,"Kâğıt üzerinde 'arz imkânı olmayan mütâla'a ve mutâlebemizin daha fâ'ideli sûretde takrîri için zaman müsâ'id ise on beş günde 'azîmet ve 'avdet etmek üzere İstanbul'a gelmemizi ihtiyâc-ı kat'î görüyoruz," demektedir.(56) Aynı isteği 24 Ocak 1915'te de tekrar edecektir;"Birçok hususata dair görüşmek üzere Trabzon'a gelecek,gidecek bir torpido,istimbot ve bir vapurla hafta içinde İstanbul'a gelmekliğime muvafakat bildiriniz."(57) Şakir'in bu isteklerine rağmen,elimizde onun 1914 Aralık ortasından 1915 Şubat ortasına kadar Kafkasya'da,Artvin-Ardahan bölgesinde olduğu ve Teşkilât-ı Mahsusa birlikleri başında çatışmaları doğrudan yönettiğini gösterir yeteri kadar belge vardır.(58)

O hâlde,Şakir'in Merkez Komite toplantısına telgraf başında katılmış olması oldukça kuvvetli bir ihtimâldir.İstanbul Merkez Komitesi'nin Erzurum'da bulunan Şakir ile bu tür telgraf başı görüşmeler yaptığına ilişin elimizde kanıtlar var.Örneğin Talat Paşa,26 Kasım 1914'te Erzurum'a "mahrem" koduyla çektiği bir telgrafta,"Merkez-i Umûmî ile ... muhabere etmek üzere Bahaeddin Şakir Bey'in karargâhından Erzurum'a" çağrılmasını istemektedir.(59) Vali Tahsin,istenirse sorulacak soruları Şakir'e aktararak cevapların iletilebileceği cevabını verir,(60) fakat Talat,Şakir'in bizzat gelmesini ister.Şakir,bu istek üzerine 29 Kasım 1914'te Erzurum'a gelmiş ve emre hazır olduğunu bildirmiştir.(61)

Yukarıda da aktardığımız gibi Şakir,Şubat ayı ortalarına kadar Artvin ve civarında bulunuyordu(62) ve Üçüncü Ordu Komutanı Hafız Hakkı Paşa'nın tifüsten ölmesi üzerine ise Erzurum Valisi Tahsin tarafından 14 Şubat tarihinde çok acele Erzurum'a çağrılacaktır.Bu bilgiyi Şakir'in kendisi vermektedir.(63) Yani,mektubun yazıldığı 3 Mart 1915 tarihinde Şakir Erzurum'da bulunuyordu.Bu nedenle,imhâ kararının Şakir Erzurum'a döndükten sonra yapılan görüşmelerin birisinde alınmış olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

Erzurum'da Merkez Komite

Kesin tarih konusunda fazla spekülasyon yapmadan,çalışma sırasında karşılaştığımız bir başka bilgiyi daha paylaşmak isteriz.İttiahat ve Terakki adına Ermeni sorunu konusunda,lokal düzeyde de olsa karar alma yetkisine sahip bir başka bir Merkez Komite daha vardır.Ermenilere yönelik ilk imhâ kararı,merkezi Erzurum'da olan bu Merkez Komite tarafından alınmış ve bilgi için İstanbul'a sunulmuştur.Sözünü ettiğimiz Merkez Komite,Eylül 1914'te Bayburt'ta Bahaeddin Şakir ve Kara Kemal tarafından kurulan Kafkasya İhtilâl Cemiyeti Merkez Komitesi'dir.(64) Bahaeddin Şakir'in bazı telgraflarda "Teşkilât-ı Mahsusa Reisi" ifadesini de kullandığını biliyoruz,bu nedenle Kafkasya İhtilâl Cemiyeti ile Erzurum merkezli Teşkilât-ı Mahsusa'nın bir ve aynı örgüt olduğunu iddia etmek yanlış olmaz.Ayrıca,Bahaeddin Şakir'in Kafkas İhtilâl Cemiyet Merkez Komite üyeleri olarak tanıttığı isimler,Erzurum'da Teşkilât-ı Mahsusa merkezinde de görev yapan isimlerdir.

Bahaeddin Şakir,7 Ekim 1914'te İstanbul'a çektiği bir telgrafta Kafkas İhtilâl Cemiyeti Merkez Komitesi içinde görev alan kişilerden bazılarının isimlerini verir:

"Cem'iyyetin bir Merkez-i ‘Umûmî'ye rabtını Kemal ile Bayburd'da kararlaştırdık.Muhiddin Bey çok münâsib Bekir Bey'in 'asabiyyet-i fevka'l-'âdesini tanzîm mesâîde müşkilâta bâdî olacağı tahmîn ediliyorsa da bir refîk sıfatıyla berâberimde bulunmasında bir be's göremiyorum. ... Diğer iki zât için Hilmi ve Tahsin beyleri münâsib görüyorum."(65)

Örgütün diğer üyeleri kimlerdir,bilemiyoruz.Bazı belgelerden Trabzon,Bitlis,Elazığ,Van ve Sivas valilerinin de bu örgüte dâhil olduklarını çıkartmak mümkündür.Örneğin,16 Ekim tarihinde,Erzurum'dan bir telgraf çeken Sivas Valisi Muammer,"Merkez-i Umûmîye (umûmice?) Karahisar mebusluğuna Ali Muammer Bey intihap edilmiş ve mazbatası postaya verilmiştir," demektedir.(66) Elimizde diğer valilerin de Erzurum'a geldikleri ve buradan İstanbul ile haberleştiklerini gösterir belgeler mevcuttur.Van Valisi Cevdet'in 17 Kasım 1914'te,Erzurum'dan İstanbul'a çektiği bir telgraf buna bir örnek olarak verilebilir.(67)

Osmanlı Arşivi'nde mevcut bazı belgelerden bu Merkez Komite'nin,Ermeni sorunu etrafında birçok önemli karar aldığını ve kararları Üçüncü Ordu bünyesindeki ordu birliklerine ve idârî amirlere bildirmiş olduğunu anlıyoruz.Yani,Erzurum Merkez Komitesi'nin aldığı kararlar sadece İstanbul'a onay için gönderilen tavsiye niteliğinde kararlar değildir.Merkez Komite'nin bir yaptırım gücü vardır ve bağlayıcı kararlar alabilmektedir.

Örgüt sadece Ermenilere yönelik alınan kararlarda etkileyici ve belirleyici olmamıştır.Askerî konulara da karışmış,birçok durumda askeri kararları Üçüncü Ordu'ya dikte ettirmiştir.22 Kasım 1914 tarihli bir rapordan,Bahaeddin Şakir'in "Ordu Kumandanı'yla bir odada yatıp kalkmakta" olduğunu;(68) bir başka raporda ise,Ordu Komutanı'nın aldığı ricat kararını durdurduğunu öğreniyoruz.(69) Kafkas İhtilâl Cemiyeti'nin (veya Teşkilât-ı Mahsusa'nın) askerî operasyonlara bu denli karışması ve bazı kararları dikte ettirmesi Enver Paşa'yı çok rahatsız etmiş ve Enver,Bahaeddin Şakir'e "karargâhtan müfarekatı [uzaklaşması]" gerektiğini yazmıştır.Enver,Ordu Komutanı'na da Şakir'in "karargâhtan ayrılması" için çalışması emrini vermiştir.(70)

Elimizde İstanbul İttihat ve Terakki Merkezi ile Erzurum'daki Teşkilât-ı Mahsusa veya Kafkas İhtilâl Cemiyeti Merkezi Umûmîsi arasındaki ilişkiyi açığa çıkartacak yeteri kadar belge yok.Bunda mevcut belgelerin araştırmacılara sunulmuyor olması kadar,bu iki kurum arasında birçok konunun kâğıda dökülmeden halledilmeye çalışılmasının da etkisi var.Örneğin Bahaeddin Şakir,yukarıda da aktardığımız 7 Ekim 1914 tarihinde Erzurum'dan çektiği bir telgrafta,yüz yüze gelerek görüşme istediğinde bulunurken,bunun "kâğıt üzerinde 'arz imkânı olmayan mütâla'a ve mutâlebemizin daha fâ'ideli sûretde takrîri için" gerekli olduğunu söyleyecektir.(71) Şakir 24 Aralık'ta benzeri bir yüz yüze görüşme talebinde bulunacaktır.(72)

Talat Paşa'nın yukarıda bahsettiğimiz 26 Kasım 1914 tarihli telgrafından anladığımız gibi,telgraf makinası başında görüşmeler yapılmaktadır.Bu görüşmelere ve içeriklerine ilişkin maalesef elimizde hiçbir kayıt yoktur.Bazı haberleşmelerin yazılı veya telgrafla bildirilmek zorunda kalındığı durumlarda ise "Buraca telgraf kopyası ihrak edilmiştir [yakılmıştır.] İstanbul'ca da kopyasının ihrakı [yakılması] müsterhimdir [istirham etmek]"(73) veya "bu telgrafın telgrafhânedeki kopyasıyla imhâsı," gibi notlar düşülmektedir.(74)

Erzurum'daki Merkez Komite'nin 1 Aralık 1914 kararları

Elimizde Erzurum Merkez Komitesi'nin aldığı kararlara örnek teşkil edecek bir belge mevcuttur.1 Aralık 1914 tarihli belge,İstanbul'a "Dâhiliye Nâzırı Talat Beyefendi'ye,müstacel ve mahremdir,bizzat açılacaktır," notuyla gönderilmiştir.Telgrafta,"Merkez-i Umûmî'nin bu gece ittihâz ve Van ile Bitlis vilâyetlerine tebliğ ettiği mukarrerât [kararlar] aynen arz olunuyor," denir.(75) Belgeden,Erzurum Merkez Komitesi'nin aldığı kararları Van ve Bitlis'e doğrudan tebliğ ettiğini anlıyoruz.Alınan kararlardan birisi doğrudan askerî hareketle ilgilidir,"Musul'dan Şünu'ya ilerleyen kuvva-yı askeriyesinin Basra'ya(?) ilerlemesi ve bu suretle Van tehlikesinin izalesi lüzumu Hasan İzzed Paşa'ya da yazıldı."(76) Görüldüğü gibi karar ile askerî operasyonlara doğrudan müdahale edilmektedir ve Enver Paşa'nın niçin kızdığını anlamak mümkündür.

Alınan kararda,"Van ile Bitlis'in "aynı mahiyet-i siyasiyeyi haiz olduğu" söylenir ve önemli sorun,Van ve civarındaki "ihtilâl-i dâhilînin önü almak" olarak tanımlanır.Bunun için Van ve Bitlis valilerinin birbiri ile irtibatlı hareket etmeleri gerektiğinin altı çizilir.Yapılması gereken ise,sorun olacağı düşünülen Ermenilerin tutuklanarak imhâ edilmeleridir.Söylenen aynen şudur:"Gerek merkezde ve gerek mülhakâtta [çevre yörelerde] rehber-i ihtilâl olacak veyahut İslâmlara tasallut edecekleri maznun [şüpheli olan] Ermenilerin şimdiden bi't-tevkif İslâmlara tasallutları görüldüğü takdirde imhâ edilmek üzere hemen Bitlis'e sevkleri." Jandarmadaki Ermeni askerlerin derhal silâhsızlandırılarak başka görevlere atanması ve Müslüman milis kuvvetlerinin oluşturulması verilen diğer emirler arasındadır.(77) Bu belgeye dayanarak,Bitlis ve Van civarındaki bazı Ermenilerin imhâ edilmelerine ilişkin bir kararın 1 Aralık 1914 tarihinde Teşkilât-ı Mahsusa Erzurum Merkez Komitesi tarafından alınmış olduğunu söyleyebiliriz.

Vali Tahsin tarafından,20 Aralık 1914'te "bizzat halli pek mahremdir" notuyla Dâhiliye Nâzırı Talat'a çekilen bir başka telgrafta,Van ve civarında,"telgraf tellerinin kesilmesi,bir onbaşının öldürülmesi ve kaymakam ile ma'iyyetine ateş açılması gibi olayların meydana geldiğinin" öğrenildiği aktarılır ve bunun açık bir isyân başlangıcı olduğu söylenir;["mes'elenin bu şekli bir mukaddime-i 'isyândır".](78) İstanbul'a önerilen ve istenen,Erzurum Merkezi olarak daha önce alınan kararların bir ân önce hayata geçirilmesidir;["Merkez-i 'Umûmî'nin efendimize de éarz edilen mukarrerâtının tatbîki bi'l-hâssa şiddet ve sür'at gösterilmesi farzdır."] Fakat Erzurum Merkezi'nin İstanbul'dan istediği sadece kendi aldıkları kararların hızla hayata geçirilmesi için ilgili yerlere emirler gönderilmesi ile sınırlı değildir.Bunun da ötesinde Ermeni meselesinin hallinin genel bir siyâset hâline getirilerek,tüm bölgelere emirlerin gönderilmesi istenmektedir.İlgili pasaj aynen şöyledir;"bunun için Merkez-i 'Umûmî mukarrerâtının hemen icrâsı ve sür'at gösterilmesi lüzûmundan bahsle taraf-ı devletlerinden emir verilmesi ve yâhûd şu mes'elenin 'umûm şekilde idâresinin 'uhde-i 'âciz-âneme tevdî'iyle diğer vilâyâta teblîgât-ı mahremâne icrâsı takdîr-i devletlerine 'â'iddir."(79) Vali Tahsin'in aynı telgrafta,Erzurum Merkez Komitesi'nin aldığı kararların hemen uygulamaya konulmasını,iki defa üst üste tekrar ederek ısrar etmesi oldukça anlamlıdır.

Burada sadece iki örneğini sunabildiğimiz,Erzurum Merkez ile İstanbul arasındaki yazışmalarının bize gösterdiği iki önemli husus var.Birinci husus,Ermenilerin imhâsı fikri,sadece bir bölge (Van ve Bitlis) ile ve de sınırları çok geniş tanımlanmış olsa da [bir ayaklanmaya önderlik edeceği ve Müslüman halka saldıracağı düşünülen] bir grup Ermeni ile ilgili olsa bile ilk defa açıktan telaffuz edilmekte olduğudur.Karar bölgede alınmış ve İstanbul durumdan haberdar edilerek,bir ân önce kararı onaylaması istenmiştir.İkinci husus,anlaşılacağı üzere sözkonusu karar ve/veya politika henüz tüm ülke sathına ilişkin değildir ve ama İstanbul'a bunun genel bir politika hâline getirilmesi önerilmektedir.Yani,Kafkas İhtilâl Cemiyeti Merkez Komitesi,sadece bölgede Ermenilere yönelik izlenecek politikalara ilişkin birtakım kararlar almamakta,ayrıca,hükûmeti Ermenilere yönelik daha radikal kararlar almaya zorlamaktadır.

Van ve civarındaki gelişmelere yakından bakıldığında alınan kararların hayata geçirilmiş olduklarını söylemek yanlış olmayacaktır.Hovannes Ter Martirosian'ın Van ve civarına ilişkin tuttuğu ayrıntılı kayıtlardan,Başkale ve civarında özellikle erkek nüfusu yönelik sistematik öldürmelerin Aralık 1914'te başlamış olduğunu öğreniyoruz.Başkale'de tanınmış 11 Ermeni,Van'a götürülme gerekçesi ile tutuklanmış,yolda öldürülmüşlerdir.Bazı köylerde on yaş üstü erkek nüfus toplanmış öldürülmüştür.Özalp ve Saray kazalarında da aynı metotlarla,ya tanınmış Ermeniler "Van'a götüreceğiz" diye tutuklanıp yolda öldürülmüş ya da belli yaş grubundaki erkekler toplu olarak imhâ edilmiştir.(80) 18 Şubat 1915'te Talat Paşa'ya uzun bir rapor yazan Van milletvekili Vramian da bölgedeki sistematik öldürmelere dikkat çekmektedir:"4. Silâhları alınan Ermenilerin mevâki-i meçhule teb'îd ve iskânı 10. Başkale ve Saray civarında bazı kurada katliam icrası."(81)

Bu bilgiler,Ermeni Soykırımı'nda nihâî karar veya kararların İstanbul merkezde alındığı ve daha sonra çevreye iletildiği biçiminde varolan anlayışımızı önemli ölçüde değiştirecek mahiyettedir.Belgelerden anlaşıldığı gibi,sadece merkezin belirleyici olduğu ve merkezden çevreye emirlerin gönderildiği bir mekanizma sözkonusu değildir.Çevrede de kararlar alınmakta ve bu ilgili birimlere gönderilirken aynı zamanda merkezden de bu kararları onaylaması istenmektedir.Oldukça dinamik bir merkez-çevre ilişkisi ve karar verme sürecinin varolduğunu gözlüyoruz.

Aşağıda özellikle bölgedeki (Van,Bitlis,Erzurum,Elazığ ve Diyarbakır) valilerin rolü ile ilgili olarak yapacağımız birkaç gözlemle birlikte ileri süreceğim tez şu olcaktır:Ermenilere ilişkin radikal kararlar,bölgesel mahiyette de olsa,ilk önce çevrede alınmış ve İstanbul merkez baskı altında tutularak benzeri radikal kararları almaya zorlanmıştır.

Valiler karar için zorluyorlar

Erzurum Teşkilât-ı Mahsusa Merkezi ile İstanbul Merkez arasındaki bu dinamik ilişkiyi daha iyi anlamak için bölge valilerini de sürece dâhil etmek gerekir.(82) Bazı belgelerden anladığımız,Erzurum Merkez Komitesi'nin 1 Aralık 1914 kararlarını tek başına almamış olduğudur.Kararların,özellikle Van,Bitlis,Sivas ve Ma'müretü'l-aziz valilerinin ya doğrudan katıldıkları toplantılarda ya da bir dizi yazışma ve tartışmalar sonucu alınmış olma ihtimâli oldukça kuvvetlidir.Yukarıda,Sivas Valisi Muammer ve Van Valisi Cevdet'e ait aktardığımız belgelerin de gösterdiği gibi,Valiler sıkça Erzurum'a gitmekte ve toplantılara katılmaktadılar.Bazı belgelerden ise Erzurum'un,diğer illerin valileri ile sürekli haberleşme içinde olduğunu ve onlarla ortak görüş oluşturduklarını anlıyoruz.

Erzurum Valisi Tahsin,Erzurum Teşkilât-ı Mahsusa Merkez Komitesi üyesi sıfatıyla bu süreçte oldukça aktif görev almaktadır.Örneğin,3 Mart 1915'te çektiği bir başka telgrafta,merkezî hükûmete yaptığı birtakım önerileri,"biz civar vilâyetlerle muhâbere ve ittihâz-ı mukarrerât [kararlar alıyoruz] ediyoruz" diyerek bildirmektedir.(83) 19 Nisan 1915'te,Talat Paşa'ya "bizzat halli" notuyla gönderdiğ bir başka telgrafta,"Bitlis valisi ile de muhâbere ediyoruz.Şatak merkez-i ihtilâl olduğundan Behtan(?) cihetinden Kürtleri sevketmesini yazdım,"(84) demektedir.Valiler makine başında ortak toplantılar da yapmaktadırlar,Van olayları nedeniyle 22 Nisan 1915'te "bizzat halli" notuyla bir telgraf gönderen Vali Tahsin,"Cevdet Bey ve Mustafa Bey'le makine başında teması kaybetmiyoruz," diyerek bu sürekli haberleşmenin bilgisini geçer.(85)

Sivas Valisi Muammer de bu haberleşmeler ağında etkin rol oynayan valilerden birisidir;23 Mart 1915 tarihli bir telgrafında,"Ma'muretü'l-aziz vilâyetiyle muhâbere edilmekte olup netice peyderpey arz olunacaktır," demektedir.(86) İki gün sonra,benzeri bir telgrafı Elaziz Valisi Sabit gönderecektir;"Sivas vilâyetiyle muhâbere edilmekte olduğu gibi mutasarrıf beyle de her gün muhâbere edildiği ve neticenin yine arz olunacağı marûzdur."(87)

Valilerin merkeze yolladıkları raporların önemli bir özelliği,Ermenilere yapılacaklar konusunda oldukça radikal öneriler içeriyor olmalarıdır.(88) Valiler,Ermenilerin imhâsı konusunda kesin bir kararın verilmesini istemektedirler.Ekim-Aralık aylarındaki bazı yazışmaları bu konuda bir örnek olarak verebiliriz.İlk dikkatimizi çeken 28 Ekim 1914 tarihinde Bitlis Valisi Mustafa tarafından çekilen telgraftır.(89) Telgrafa Vali,Sason yolu üzerinde üç jandarmanın öldürüldüğünü ve sorumlu olan (asker kaçağı) 21 kişinin tesbit edildiğini altısının yakalanıp Divan-ı Harbi Örfi'ye verildiğini aktarmaktadır.Firarilerin evleri yakılmıştır ve köylülere "kalan canilerin teslimi için... bir hafta mühlet" verilmiştir.Vali sert önlemlere devam edeceğini bildirmektedir.İstanbul,hemen ertesi günü verdiği cevapta,yakalananlara yönelik yapılan cezâlandırmayı uygun görmüş ve hattâ cezâlandırmanın yaygınlaştırılmasını istemiştir.(90)

7 Kasım 1914'te Van Valisi Cevdet,İran ve Kafkasya'da Ermeni çetelerinin Ruslarla birlikte savaşmakta olduğunun anlaşıldığını,bunun "Ermenilerin genel bir ayaklanması" anlamına geldiğini yazar.Bu durumda,Müslümanların kendilerini savunmalarının bir zorunluluk hâline geldiğini söyleyen Vali,Van'da oluşturulmaya başlanan milis kuvvetlerinin Diyarbakır,Harput,Sivas ve Adana gibi Ermenilerin yoğun yaşadığı vilâyetlere de yaygınlaştırılmasını önerir.(91)

Erzurum Valisi Tahsin,17 Kasım 1914'te Talat Paşa'ya "pek mahremdir,mutlaka bizzat halli" notuyla bir telgraf yollar;telgrafta,"Ermeniler hakkında karâr-ı kat'î ve ta'lîmât verilmesi zamanı gelmiştir,"(92) der.Talat Paşa buna hemen ertesi gün,18 Kasım'da cevap verir ve "Ermeniler hakkında bir kat'i talîmât verinceye kadar siz muhitin icabatını fakat hâkimane tedbirlerinizle icra ediniz," der.(93) İstanbul,Erzurum'a uygulayacağı şiddet eylemleri için yeşil ışık yakmaktadır.

Benzeri bir yazışma 28/29 Kasım 1914'te Van Valisi Cevdet ile de yapılır.Cevdet,Ermeni eylemlerini kastederek,"göz göre göre ateşin saçağı sarmasını beklemek ... kendimize sû-i kasd olur," der.Cevdet'e göre,"Rumeli ahvâli göz önündedir." Bu nedenle "Ermenilerin yapacakları isyâna meydan kalmadan" hareket etmek ve "mümkün olduğu derecede şiddetli davranarak" herhangi bir fesatın oluşmasına meydan vermemek gerekmektedir.(94) Talat,hemen aynı gün verdiği cevabında,"Ermeniler hakkında kat'i ta'lîmât verilinceye kadar muhitin icabatını fakat hâkimane bir sûretle tatbik ve icra olunmalıdır," der.(95) Gerek 17 Kasım gerekse 28/29 Kasım 1914 belgelerinden anladığımız,İstanbul Merkez,Erzurum,Van ve Bitlis bölgesinin isteklerini anlamış ve onların bölgede yaptıklarına ve yapmak istediklerine onay vermektedir.Henüz ama tüm ülke sathında bağlayıcı bir karar verilmiş değildir.

Valilerin,İstanbul'u karar almaya zorlayan benzeri telgrafları 1 Aralık'tan sonra devam edecektir.Burada bunlara birkaç örnek vermek dönemin havasını anlamak açısından önemlidir.23 Aralık 1914 tarihli telgrafında Van Valisi Cevdet,"Gevaş ve Reşadiye taraflarında telgraf tellerini tahrip ve jandarmalarla müsademeye cüret eden Ermeniler Van'dan ve Bitlis'ten sevkolunan jandarma ve milis kuvvetleriyle takip olunmaktadırlar," havadisini verdikten sonra telgrafını,"Ermeniler... melânetlerini icra ettiler ve ediyorlar... Şüphesiz Ermenilerle hesap göreceğiz efendim," diye bitirmektedir.(96) 31 Aralık'ta ise,"Kafkasya'da ilerleyen ordumuza karşı alacakları vaz'iyyete göre [Ermenilerin] haklarında 'umûmî bir hüküm ve karâr" alınmasını ister.Ve "fırsat düşünce ona göre hareket edilmek üzere hafî ta'lîmât [gizli emir] şarttır," der.(97)

Mart sonu Nisan başı telgrafları:Alınmış karar nasıl uygulanmalı?

Valilerin Mart sonu ve Nisan başında gönderikleri bazı telgraflardan,alınmış bir imhâ kararının varlığından haberdar oldukları sonucunu çıkartmak mümkündür.Valiler,İstanbul'dan eğer böyle bir imhâ kararı varsa,kendilerine bir ân önce gönderilmesini istemektedirler.Dikkat çeken bir husus da,Valilerin,Ermenilerin imhâsını saklı bir dil kullanmaya bile gerek görmeden açıktan dillendirmeleri ve hattâ kendilerinin imhâyı nasıl yapacaklarına ilişkin bazı somut fikirler ileri sürmeleridir.

3 Mart 1915 tarihinde yeni görev yeri olan Diyarbakır'a doğru gitmekte olan Doktor Reşid,"Bu sırada ne yapılırsa kâr sayılacağından Ermenilere karşı lüzumunda en kestirme usulü tatbik etmek fikrindeyim," diyerek Diyarbakır'da neler yapmayı plânladığını haber verir.Doktor Reşid,Bağdat'ta yanında bulunan 30 kadar jandarmanın,"en mühim hizmetlerde kullanılmak üzere Diyarbakır'a müsaade buyrulması"nı istemektedir.(98)

20/21 Mart 1915'te bölgesindeki Ermeni faaliyetleri hakkında rapor veren Sivas Valisi Muammer,"Ermenilerin ara sıra vuk'u bulan harekât ve tecavüzâtlarına nazaran bunlar hakkında tatbik olunacak" bir emrin olmamasından şikâyet eder.Çevre koşullarına ve olayların akışına göre bazı tedbirler aldıklarını söyleyen Vali,Ermeniler konusunda,"merkezce ittihâz edilmiş bir karar var ise," bunun bir ân önce kendisine bildirilmesini ister.(99)

Vali,29 Mart 1915 tarihli telgrafında,Ermenilerin imhâ edilmesi gerektiğini açıktan dile getirecektir.Vali Muammer,sanki bu doğrultuda bir kararın alındığından haberdar gibidir."Vilâyât-ı şarkiyede şu sırada Ermenilerin bazı hareketleri vuk'u buluyor," diyen Vali,her vilâyetin kendi koşullarına göre bazı tedbirler aldığını ve ama bunların yeterli olmadığını söyler.Vali,İstanbul'dan imhâ için alınmış bir karar varsa,gecikmeden kendisine gönderilmesini istemektedir:"Muamele-i takibiye ve tenkiliyenin [topluca ortadan kaldırmanın] ıttırâdını [intizamlı,uygun şekilde olmasını] teminen... merkezce ittihâz olunmuş [kabul edilmiş] bir karar var ise bilâ-tehir tebliğine müsaade buyrulmasını... arz ederim." Vali,Ermenilerin "imhâ ve tenkilleri kararlaştırılmış ise," elde yeteri kadar askeri kuvvet varolduğu için "şu sıranın icraata pek müsait olduğunu" bildirir.(100) Vali Muammer,3 Nisan 1915'te çektiği bir başka telgrafında,yine aynı konuda 28 Mart 1915'te gönderdiği telgrafını hatırlatarak,imhâ kararının kendisine bir ân önce iletilmesini isteyecektir.(101)

Bitlis Valisi,18 Nisan 1915'te yolladığı telgrafta sadece imhâyı açıkça dile getirmemekte,imhânın nasıl yapılacağını da bildirmektedir.Ermeni sorununun kendi penceresinden tarihî bir özetini yapan Vali,Ermenilerin imhâsının şart olduğunu açık açık yazmakta ve bir de zaman tablosu vermektedir.Valiye göre,"mevcudiyetleri bünye-i vatan... için daima muzırr görülen bu unsurun kuvva-yı maddiye ve maneviyesiyle imkân mertebesinde imhâsı selâmet-i vataniye icabâtına göredir." Vali,imhânın izleyeceği şemayı da bildirmekte ve "mütecâsirlerin [küstahların] te'dîb [hadlerini bildirme] ve tenkili [topluca ortadan kaldırılmaları] sırasında","vilâyetin Hizan,Sason,Talori,Gavar gibi aksam-ı cibâliyesinden başlanarak Muş ovasına yayılmayı" önermektedir."İmhâ tedbirlerinin tatbik zamanı ve icraatı" ise,"savaşın durumuna ve devletin siyâsetine göre tayin" edilmesi gerekmektedir."(102)

Nisan ayında diğer şehirlerden de gönderilen telgraflarda da konu,alınmış bir imhâ kararı doğrultusunda atılmakta olan adımlara ilişkindir.Örneğin 18 Nisan 1915'te,Talat Paşa'ya "mahrem ve hususi" notuyla bir telgraf çeken Sivas Valisi Muarrem,"Ermeniler ile bu memlekette kardeş olarak yaşayamayacağımıza kâniim," dedikten sonra,"biz onları ezmez isek onlar bizi ilk fırsatta hiç acımayarak mahva kıyam eyleyecektir," diye eklemektedir.Vali,bölgesinde yapılanları "onları [Ermenileri] kuvvetten düşürmek,unsur-ı İslâm'ı kuvvetli bulundurmak" olarak özetler.Bunun için,Ermenilerin silâhları toplanmakta ve Müslümanlar silâhlandırılmaktadır.(103)

Benzeri heyecanı Erzurum Valisinde de gözlemlemek mümkün.19 Nisan 1915 tarihli telinde,Van'da olayların başlamış olduğunu haber veren Vali,"Ermeni ihtilâli en müsait olan Van'da başlamış demektir," dedikten sonra,"artık meseleyi bihakkın [tamamıyla] halletmek zamanı geldi," diyerek bazı önerilerde bulunmaktadır.Vali'nin önerileri arasında,Bahaeddin Şakir'in Van'a gitmesi de vardır.(104) Bu telgraftan üç gün sonra,22 Nisan 1915'te ise,Talat Paşa'ya "bizzat halli" notuyla bir telgraf çeken Tahsin,"Cevdet Bey ve Mustafa Bey'le makine başında teması kaybetmiyoruz" dedikten sonra,"Ermenilerin İslâmlara taarruzuna nazaran bilmukâbele katliama marûz kalmaları tabiîdir.İşin gidişi de odur," diyerek yapılmakta olanı haber vermektedir.Ayrıca,İstanbul'da,dost devletlerle ilişkiye geçerek ileride sorun çıkarmalarının engellenmesini ister;"Bâb-ı Âlî dost devletler nezdinde şimdiden icab-ı siyâsiyeyi teemmül ederse ileride(?) belki engel olmazlar,mesele çıkarmazlar."(105)

Bitlis Valisi Mustafa Van olayları sırasında 22 Nisan 1915'te çektiği bir telde artık katliamlara başladıklarını resmen haber veriyordu:

"Van'la teması muhafazaya son derece çalışıyorum.İki istikametten kuvvetli müfrezeler sevkettim.Cevdet Bey'le kararlaştırdığımız veçhile Van'ın yol üzerindeki köyleri tarayarak Gevaş ve icabında Van'a azîmetle oradaki kuvvetler takviye edilecektir.Şimdiki hâlde telgraf hattı muntazaman işlemektedir."(106)

Telgraftan,Bitlis'ten yola çıkacak ekibin,köylerde katliamlar yaparak Van'a ulaşmaya çalışacağı anlaşılmaktadır.

Sonuç yerine

Bahaeddin Şakir'in aktardığı,İttihat ve Terakki Merkez Komitesi'nin 3 Mart 1915'te Ermenilerin imhâsına ilişkin bir karar almış olduğu bilgisi,Osmanlı Arşivi'nde bulduğumuz bir dizi başka belge ile birlikte,Ermenilerin imhâsı karar ve/veya kararlarının hangi aşamalardan geçtiği konusunda bize yeni ipuçları vermekte ve bugüne kadar varolan görüşleri gözden geçirerek,yeni değerlendirmeler yapma imkânları sunmaktadır.Belgelerin bize gösterdiği,Ermenilerin imhâsı konusunda ilk radikal adımların Erzurum,Van,Bitlis ve Elazığ (Ma'müretü'l-aziz) dörtgeninde atıldığıdır.İlk imhâ kararı,1 Aralık 1914'te Van-Bitlis bölgesi ile ilgili ve tanımlanmış [bir ayaklanmaya önderlik edeceği ve Müslüman halka saldıracağı düşünülen] bir Ermeni çevre ile sınırlı olmak üzere Erzurum Teşkilât-ı Mahsusa Merkez Komitesi tarafından alınmıştır.Karar,Van ve Bitlis'e iletilmiş,İstanbul hükûmetinin bilgisine sunulmuştur.Bu bilgi radikalleşmenin ilk önce çevrede başladığını ve sonra İstanbul'a sirayet ettiğini göstermektedir.

Yine belgelerden anladığımız,Erzurum Merkez Komitesi,sadece kendi aldığı kararların İstanbul tarafından bir ân önce onaylanmasını istememektedir.Bunun da ötesinde,Ermenilere yönelik imhâ kararının tüm ülke sathına yayılmasını istemektedir.Erzurum Merkezi'nin,bu girişim ve kararları özellikle Van,Bitlis ve Elazığ valileri ile haberleşerek almakta olduğu öğrendiğimiz bir başka yeni bilgidir.Haberleşme ağına Sivas ve Diyarbakır da dâhildir.

Bölge valileri koordineli olduğu intibası veren bir tarzda,hükûmeti (İstanbul İttihat ve Terakki Merkezi'ni) Ermenilerin imhâsı konusunda radikal kararlar almaya zorlamaktadırlar.Bu da imhâ kararının alınması sürecinde valilerin özel bir rol oynamış olduklarını gösterir.Valiler sıradan emir alanlar değildirler.İmhâ kararının alınmasında aktif rol almışlardır.İstanbul hükûmeti ise,kendisini bir karar almaya zorlayan valilere,"koşullarınıza göre uygun olan neyse öyle davranın" diyerek ellerini serbest bırakmaktadır.En azından Aralık sonuna kadar merkezî bir imhâ kararının alınmamış olduğunu ve valilerin "bölge ihtiyaçlarına göre" doğru gördükleri politikaları hayata geçirdiklerini söyleyebiliyoruz.

Aralık ayı sonlarına doğru İstanbul hükûmetince alınmış bazı kararlardan çevrenin baskılarının sonuç verdiği sonucunu çıkartabiliriz.27 Aralık 1914'te Erzurum,Van ve Bitlis'e gönderilen bir telgrafta,fesat ve münafık oldukları bilinen Ermeni polis ve memurların isim listeleri istenmiştir.Bu kişiler,bu vilâyetlerden çıkartılarak başka yerlere sürüleceklerdir.(107) Alınan karar Erzurum Merkez Komitesi'nin 1 Aralık 1914 kararlarıyla uygunluk içindedir.

Aralık ayında,Merkez'de alınan karar bir tek bununla sınırlı değildir.Enver'in çocukluk arkadaşı,Alman elçiliğinde Deniz Ataşesi görevi yapan Teğmen Hans Humann 30 Aralık 1914 tarihli raporunda,gerek müttefik kuvvetlerin Hristiyan unsurlarına gerekse muhalefete karşı harekete geçecek bir milis birliğinin oluşturulma kararının alınmış olduğunu aktarır.(108) Bu karar da,Erzurum Merkez Komitesi'nin 1 Aralık'ta aldığı kararın onaylanması anlamına gelmektedir.O hâlde Aralık ayında hem Erzurum Merkez hem de İstanbul hükûmetinin almış olduğu kararları,Ermenilerin imhâsına ilişkin nihâî kararın oluşum sürecindeki önemli bir ara aşama olarak telakki edebiliriz.

Bu kararların,henüz Çanakkale Savaşı'nın başlamadığı ve Kafkas-Sarıkamış yenilgisinin yaşanmadığı bir dönemde alınmış olması ayrı bir öneme sahiptir.Elbette Bahaeddin Şakir'in,3 Mart 1915 tarihinde bildirdiği ve muhtemelen 15 Şubat sonrası alınmış olan kararda,bu iki savaşın,özellikle kesinleşmiş Sarıkamış yenilgisinin çok önemli bir etkisi olduğu kuşku götürmez.Fakat Aralık kararlarının,henüz daha yenilgi ihtimâlinin sözkonusu olmadığı bir dönemde alınmış olması önemlidir.

Mart sonu ve Nisan başında valilerden gelen telgraflar ise esas olarak alınmış bir kararın nasıl uygulanması gerektiğine ilişkindir.Bu telgraflar,hem Bahaeddin Şakir'in 3 Mart tarihli imhâ kararının alındığı bilgisi ile uyum hâlindedir hem de Mart sonu Şakir'in de katıldığı İstanbul toplantılarına yeni bir anlam kazandırmaktadır.İstanbul toplantıları daha çok alınmış bir kararın nasıl uygulanması gerektiği ile ilgili gibi gözükmektedir...

Not:Bu makale Journal of Genocide Research,21 no:4 (2019)'da yayımlanacaktır.

***

1-İttihat ve Terakki'nin Merkez Komite üyesi olan Bahaeddin Şakir 1877'de doğmuş ve 17 Nisan 1922'de Berlin'de Ermeni Devrimci Federasyonu fedaileri tarafından Nemesis adı verilen bir operasyon kapsamında öldürülmüştür.Şakir'in,İttihat ve Terakki Partisi'ndeki etkinliği ve rolü özel olarak 1905 sonrasıdır.Bu tarihten itibaren daha çok entelektüel bir akım olarak mevcut olan Parti'yi,radikal bir eylem örgütüne çeviren odur.İttihat ve Terakki'nin radikal-Türkçü kanadının temsilcisi sayılan Şakir,Ermenilerin imhâsı sürecinde çok önemli rol oynamış ve Teşkilât-ı Mahsusa örgütünün yöneticisi olarak,Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerdeki katliamları doğrudan organize ve koordine etmiştir.Bahaeddin Şakir'in çeşitli dönemlerdeki faaliyetleri hakkında bkz. Şükrü Hanioğlu,Preparation for a Revoluiton:The Young Turks,1902-1908,(Oxford&New York:Oxford University Press,2001),s.130-191;Vahakn N. Dadrian,"The Role of Turkish Physicians in the World War I Genocide of Ottoman Armenians,içinde;Holocaust and Genocide Studies,1,no.2 (1986),s.169-192;Hikmet Çiçek,Bahaettin Şakir:İttihat ve Terakki'den Teşkilat-ı Mahsusa'ya bir Türk Jakobeni,(İstanbul:Kaynak Yayınları,2004)
2-Örneğin,Raymond Kévorkian,[The Armenian Genocide:A Complete History,(London:I.B. Tauris,2011),s.222 ve 243-244] ve Hans-Lukas Kieser,[Talaat Pasha:Father of Modern Turkey,Architect of Genocide,(Princeton:Princeton University Press),s.230] çalışmalarında kararın bu tarihlerde alınmış olduğu fikrini kabul ederler.
3-Vahakn N. Dadrian ve Ronald Grigor Suny arasında yapılan etraflı bir tartışma için bkz. Armenian Froum,A Journal of Contemporary Affairs,no.2 (1998);Donald Bloxham'ın görüşleri için bkz. "The First World War and the Development of the Armenian Genocide",Ronald Grigor Suny,Fatma Müge Göçek ve Norman M. Naimark (ed.) A Question of Genocide Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire içinde;(Oxford&New York:Oxford University Press,2011),260-276.
4-Donald Bloxham,"The First World War and the Development of the Armenian Genocide",260.
5-A.g.e.
6-Dadrian'ın konu hakkında yazdıklarının genel bir değerlendirmesi için bkz. Taner Akçam,"Vahakn N. Dadrian:Ermeni Soykırımında Kurumsal Roller",(aynı yazar) 1915 Yazıları,(İstanbul:İletişim Yayınları,2010),s.299-321.
7-Vahakn N. Dadrian,Ermeni Soykırımında Kurumsal Roller,Toplu Makaleler,(İstanbul:Belge Yayınları,2004),c.1,s.104.
8-A.g.e.
9-Vahakn N. Dadrian,İslâmî teolojinin Soykırım'ın kültürel altyapısını oluşturduğu konusunu birçok eserinde işlemiştir.Bir örnek olarak bkz. V.N. Dadrian,History of Armenian Genocide,(Oxford UK,1995),s.3-7.
10-A.g.e.,s.80.
11-A.g.e.,s.63.
12-A.g.e.,s.74.
13-A.g.e.,s.75.
14-A.g.e.,s.221-222.
15-A.g.e.,s.VIII,11,77 ve 82.
16-A.g.e.,s.82.
17-A.g.e.,s.16.
18-A.g.e.,s.35.
19-A.g.e.,s.29.
20-A.g.e.,s.277.
21-A.g.e.,s.192,222.
22-A.g.e.,s.104.
23-Holokost için de yapılan benzerî değerlendirmelerin bir eleştirisi için bkz. Jacques Semelin,Purify and Destroy,the Political Uses of Massacre and Genocide,(New York:Columbia University Press,2007),s.325;Ian Kershaw,Hitler,the Germans,and the Final Solution,(London&New Haven:Yale University Press,2008),s.246.
24-Ayrıntılı bilgi için bkz. Taner Akçam,'Ermeni Meselesi Hallolunmuştur':Osmanlı Belgelerine Göre Savaş Yıllarında Ermenilere Yönelik Politikalar,(İstanbul:İletişim Yayınları,2008),s.134-139;Taner Akçam,Young Turks' Crime Against Humanity,(Princeton:Pinceton University Press,2012),s.157-203.
25-Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı,(Van:Yüzüncü Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yayını,yayın no.5,1990),s.110.
26-Talat Paşa'nın yazısı hakkında ayrıntılı bir tartışma için bkz. Taner Akçam,Young Turks' Crime Against Humanity,a.g.e.,s.132-135.
27-Ayrıca kaynak belirtilmediği durumlarda bilgiler şuradan alınmıştır;Taner Akçam,Shameful Act:The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility,(New York:Metropolitan,2006),s.159-173;Taner Akçam,Young Turks' Crime Against Humanity,a.g.e.,s.156-185.
28-Bahaeddin Şakir'in İstanbul'a gidiş tarihi konusunda kullandığımız kaynak Ali İhsan Sabis'in hatıraları idi.Sabis,hatıratında Şakir'in 13 Mart 1915'te hareket ettiğini söyler.(Ali İhsan Sabis,Harp Hatıralarım:Birinci Cihan Harbi,(İstanbul:Nehir Yayınları,1990),c.2,s.378.Bu tarihi kanıtlayan yeni bir arşiv belgesi de mevcuttur.Erzurum Valisi Tahsin,18 Mart 1915 tarihli bir telgrafında Şakir'in "Ermeni vesair mesele hakkında marâzâtta bulunmak üzere" İstanbul'a doğru yola çıkmış olduğunu bildirir.(BOA.DH.ŞFR.,465/81)
29-Ali İhsan Sabis,Harp Hatıralarım,a.g.e.,c.2,s.378.
30-Arif Cemil,I. Dünya Savaşı'nda Teşkilat-ı Mahsusa,(İstanbul:Arba Yayınları,1997),s.246.
31-Takvim-i Vekayi,3540,birinci oturum,Ana İddianâme,27 Nisan 1919.
32-Arif Cemil,I. Dünya Savaşı'nda Teşkilat-ı Mahsusa,a.g.e.,s.246.
33-Takvim-i Vekayi 3543,ikinci oturum,4 Mayıs 1335.
34-BOA.DH.ŞFR.,461/89,Kayseri Mutasarrıfı Ahmed Midhat'tan Dâhiliye Nezâreti'ne 14 Şubat 1915 tarihli şifre tel.
35-Takvim-i Vekayi 3554,beşinci oturum,14 Mayıs 1335.
36-Arif Cemil,I. Dünya Savaşı'nda Teşkilât-ı Mahsusa,a.g.e.,s.240.
37-1915 Mart sonrasında,biri Ordu'ya diğeri Parti'ye bağlı iki ayrı Teşkilât-ı Mahsusa olup olmadığı ve bunların gerçek isimlerinin ne olduğu oldukça tartışmalı bir konu olmaya devam etmektedir.Konu yakında yayımlanacak bir makalede ayrıntılı olarak tartışılmıştır.Oktay Özel,"The Role of Teşkilat-ı Mahsusa (Special Organization) in the Armenian Genocide" (yayımlanmamış makale)
38-Cemal Kutay,Talat Paşa'nın Gurbet Hatıraları,(İstanbul:Kültür Matbaası,1983),c.2,s.906-907.
39-Osmanlı Mebusan Meclisi Reisi Halil Menteşe'nin Anıları,(ed.) İsmail Arar,(İstanbul:Hürriyet Vakfı Yayınları,1986),s.213-216.
40-Aram Andonian,Medz Vocirı [Büyük Cinayet],(Boston:Bahag Printing House,1921),s.116-117.
41-A.g.e.,s.144-145.
42-A.g.e.,s.126.
43-Bkz. Taner Akçam,Naim Efendi ve Talat Paşa'nın Telgrafları,(İstanbul:İletişim Yayınları,2016),s.254.
44-A.g.e. Aram Andonian 1937 yılında Joghovurti Tzaine gazetesinin tarihini hatırlamaz ve "büyük ihtimâlle 1920'de yayımlanmış eski sayılarından biri" der.Andonian'ın sözünü ettiği gazete elimizdedir.Andonian doğru hatırlamaktadır.Gazete 19 Ağustos 1920 tarihlidir ve mektuplar Bahaeddin Şakir imzasıyla yayımlanmıştır.Gazetenin ilgili sayısını bulup bana yollayan Ani Voskanyan'a teşekkür ederim.
45-Şinasi Orel&Süreyya Yuca,Ermenilerce Talat Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü,(Ankara:Türk Tarih Kurumu,1983)
46-A.g.e.,s.34-35;40-41.
47-Taner Akçam,Naim Efendi ve Talat Paşa'nın Telgrafları,a.g.e.
48-İmzalar için bkz. Şûrâyı Ümmet,30 Ekim 1909,no:192 ve 30 Aralık 1909,no:201.Aslında Şûrâyı Ümmet'teki ve mektuplardaki imzaların aynı olduklarını 1996-1997 yıllarında bulmuştum.Fakat Naim&Andonian belgeleri üzerindeki kuşkular nedeniyle bu bilgiyi hiçbir zaman kullanmadım.
49-Kudret Emiroğlu&Çiğdem Önal Emiroğlu,Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti Paris Merkezi Yazışmaları Kopya Defterleri (1906-1908),(İstanbul:Tarih Vakfı Yayınları,2017)
50-Bir örnek:Bahaeddin Şakir'in Enver Paşa'ya 27 Mart 1921 tarihinde Berlin'den yazdığı mektup.Türk Tarih Kurumu,Enver Paşa Koleksiyonu,EP-2-17-17.
51-Aram Andonian'ın ilgili sözleri için bkz. Medz Vocirı,a.g.e.,s.144 ve 27.
52-BOA.DH.ŞFR.,98/168,Dâhiliye Nezâreti'nden Konya Vilâyeti'ne,15 Nisan 1919 tarihli şifre tel:"Vilâyet Sıhhiye Müdürü Yunus Vasfi ve Halep İttihat ve Terakki Murahhası Cemal beyler hakkında orada kaldığı anlaşılan evrak-ı tahkikiye divan-ı harpten talep ediliyor."
53-BOA.DH.ŞFR.,51/15,Dâhiliye Nâzırı Talat'tan Erzurum,Van,Bitlis ve Diyarbakır vilâyetlerine 14 Mart 1915 tarihli şifre tel.Aynı telgraf,aynı gün Ma'mûret'ül-aziz Vilâyeti'ne de gönderilecektir,(BOA.DH.ŞFR.,51/17)
54-Bahaeddin Şakir,22 Ağustos 1915 tarihinde çektiği bir telgrafla,Erzurum'a gelmiş olduğunu bildirir,(BOA.DH.ŞFR.,483/32)
55-BOA.DH.ŞFR.,447/96,Bahaeddin Şakir'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 11 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
56-BOA.DH.ŞFR.,443/77,Erzurum Vali Vekili Cemal'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 7 Ekim 1914 tarihli şifre tel.
57-BOA.DH.ŞFR.,459/4,Bahaeddin Şakir'den (Artvin) Dâhiliye Nâzırı Talat'a 24 Ocak 1915.
58-BOA.DH.ŞFR.,454/74 ve 455/12,Bahaeddin Şakir'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a Artvin ve Ardanuç'tan 20 ve 23/24 Aralık 1914 tarihli şifre teller.BOA.DH.ŞFR.,455/130 (28 Aralık 1914) ve 456/76 (4 Ocak 1915) Erzurum Valisi Tahsin,Bahaeddin Şakir'den doğrudan aldığı telgraf ve bilgileri İstanbul'a aktarıyor.BOA.DH.ŞFR.,475/16 (10 Ocak 1915),Trabzon Valisi Cemal,Ardahan'da bulunan Bahaeddin Şakir ve dağılan birliği hakkında bilgi vermektedir.BOA.DH.ŞFR.,457/62 (12 Ocak 1915) ve 457/93 (15 Ocak 1915),Ardahan'dan dönen Bahaeddin Şakir Artvin ve Borçka'dan çektiği telgraflarda asker ve silâh istemektedir.
59-BOA.DH.ŞFR.,47/187,Dâhiliye Nâzırı Talat'tan Erzurum Vilâyeti'ne 26 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
60-BOA.DH.ŞFR.,450/104,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 26/27 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
61-BOA.DH.ŞFR.,451/12,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 28/29 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
62-Artvin'de bulunan Bahaeddin Şakir'in Dâhiliye Nâzırı Talat'a gönderdiği değişik telgraflar için bkz. BOA/459/94 (1 Şubat 1915);460/78 (7 Şubat 1915) ve 461/34 (12 Şubat 1915)
63-BOA.DH.ŞFR.,461/60,Bahaeddin Şakir'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a "bizzat açılacaktır,müstaceldir",notuyla 13-14 Şubat 1915 tarihli şifre tel.
64-Kafkasya İhtilâl Cemiyeti'nin kuruluş tarihi hakkında kesin bir bilgimiz yok.Arif Cemil'in anılarından [Arif Cemil,I. Dünya Savaşı'nda Teşkilat-ı Mahsusa,a.g.e.,s.26-8] Ağustos'un son haftası gibi bir anlam çıkıyorsa da örgütün kurucularından Bahaeddin Şakir'in Erzurum'a 22 Ağustos 1914'te vardığı,diğer kurucu Kara Kemal'in ise Trabzon'a 26 Eylül'de ulaştığı düşünülürse,Eylül sonu daha doğru bir tarih olmaktadır.[Şakir'in varış tarihi için bkz. BOA.DH.ŞFR.,438/32.Kara Kemal için bkz. Mehmet Bilgin,Teşkilat-ı Mahsusa'nın Kafkasya Misyonu ve Operasyonları,(İstanbul:Ötüken Neşriyat,2017),s.168.]
65-BOA.DH.ŞFR.,443/77,Erzurum Vali Vekili Cemal'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 7 Ekim 1914 tarihli şifre tel.
66-BOA.DH.ŞFR.,493/127,Sivas Valisi Muammer'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 16 Ekim 1915 tarihli şifre tel.
67-BOA.DH.ŞFR.,498/2,Van Valisi Cevdet'ten Dâhiliye Nâzırı Talat'a Erzurum'dan çekilen 17 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
68-BOA.DH.ŞFR.,449/105,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 22 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
69-BOA.DH.ŞFR.,450/62,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 25 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
70-Mehmet Bilgin,Teşkilat-ı Mahsusa'nın Kafkasya Misyonu ve Operasyonları,a.g.e.,s.139.Benzeri bilgiler için bkz. s.184 (308 nolu dipnot)
71-BOA.DH.ŞFR.,443/77,Erzurum Vali Vekili Cemal'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 7 Ekim 1914 tarihli şifre tel.
72-BOA.DH.ŞFR.,459/4,Bahaeddin Şakir'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 24 Ocak 1915 tarihli şifre tel.
73-BOA.DH.ŞFR.,484/108,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 20 Ağustos 1915 tarihli şifre tel.
74-BOA.DH.ŞFR.,451/62,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 1 Aralık 1914 tarihli şifre tel.
75-A.g.e.
76-A.g.e.
77-A.g.e.Son derece önemli olan bu belge,aniden kesilmektedir.Önemli bir kısmının kayıp olduğunu söyleyebiliriz.
78-BOA.DH.ŞFR.,454/87,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 20 Aralık 1914 tarihli şifre tel.
79-A.g.e.
80-A-Do,Van 1915,The Great Events of Vasbouragan,(London:Gomidas Institute,2017),s.73-77.
81-BOA.DH.ŞFR.,461/115,Van Valisi adına Şükrü'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 18 Şubat 1915 tarihli şifre tel.
82-Bölgelerdeki gelişmelerin önemi ve valilerin oynadıkları role,son dönem yapılan bazı çalışmalarda da değinilmiştir.Bazıları için bkz. Yektan Türkyılmaz,"Rethinking Genocide:Violence and Victimhood in Eastern Anatolia,1913-1915" (Yayımlanmamış Doktora Tezi,Duke University,2011);Ümit Kurt,"Theatres of Violence on the Ottoman Periphery:Exploring the Local Roots of Genocidal Policies in Antep",Journal of Genocide Research içinde,DOI:10.1080/14623528.2018.1467595,https://doi.org/10.1080/14623528.2018.1467595,Online erişim:9 Mayıs 2018;Hans-Lukas Kieser,Talaat Pasha:Father of Modern Turkey,Architect of Genocide,a.g.e.
83-BOA.DH.ŞFR.,463/82,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nezâreti'ne 3 Mart 1915 tarihli şifre tel.
84-BOA.DH.ŞFR.,468/24,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 19 Nisan 1915 tarihli şifre tel.
85-BOA.DH.ŞFR.,468/66,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 22 Nisan 1915 tarihli şifre tel.
86-BOA.DH.ŞFR.,465/138,Sivas Valisi Muammer'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 23 Mart 1915 tarihli şifre tel.
87-BOA.DH.ŞFR.,466/19,Elaziz Valisi Sabit'ten Dâhiliye Nâzırı Talat'a 25 Mart 1915 tarihli şifre tel.
88-Radikal kararlar bir tek Ermenilere ilişkin değildir.Örneğin,18 Kasım 1914 tarihinde İstanbul'a bir tel gönderen Erzurum Valisi Tahsin,Hınıs'ta 11 Kürt firarinin idam edildiğini söyledikten sonra,"Kürtlerin Allah'tan evvel taptıkları kuvvettir...Kürt cezâyı görmezse vallahi her fenâlığı,denâ'eti yapar," diyerek firar eden ve yakalanan diğer Kürtlerin de toplu olarak idam edilmelerini önerir.Vali,bu karar önerisini Van Valisi Cevdet'e de ilettiğini bildirir.(BOA.DH.ŞFR.,449/26)
89-BOA.DH.ŞFR.,445/100,Bitlis Valisi Mustafa'dan Dâhiliye Nâzırı Talat'a 28 Ekim 1914 tarihli şifre tel.
90-BOA.DH.ŞFR.,46/98,Dâhiliye Nâzırı Talat'tan Bitlis Valisi Mustafa'ya 29 Ekim 1914 tarihli şifre tel.
91-BOA.DH.ŞFR.,456/97,Van Valisi Cevdet'ten Dâhiliye Nâzırı Talat'a 7 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
92-BOA.DH.ŞFR.,448/75,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 17 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
93-BOA.DH.ŞFR.,46/303.1,Dâhiliye Nâzırı Talat'tan Erzurum Vilâyeti'ne 18 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
94-BOA.DH.ŞFR.,451/19,Van Valisi Cevdet'ten Dâhiliye Nâzırı Talat'a 28/29 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
95-BOA.DH.ŞFR.,47/236,Dâhiliye Nâzırı Talat'tan Van Valiliğine 29 Kasım 1914 tarihli şifre tel.
96-BOA.DH.ŞFR.,455/45,Van Valisi Cevdet'ten Dâhiliye Nâzırı Talat'a 23 Aralık 1914 tarihli şifre tel.
97-BOA.DH.ŞFR.,456/20,Van Valisi Cevdet'ten Dâhiliye Nâzırı Talat'a 31 Aralık 1914 tarihli şifre tel.
98-BOA.DH.ŞFR.,463/80,Diyarbakır Valisi Reşid'ten Dâhiliye Nâzırı Talat'a 3 Mart 1915 tarihli şifre tel.
99-BOA.DH.ŞFR.,465/105,Sivas Valisi Muammer'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 20/21 Mart 1915 tarihli şifre tel.
100-BOA.DH.ŞFR.,466/91,Sivas Valisi Muammer'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 29 Mart 1915 tarihli şifre tel.
101-BOA.DH.ŞFR.,466/140,Sivas Valisi Muammer'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 3 Nisan 1915 tarihli şifre tel.
102-BOA.DH.ŞFR.,467/120,Bitlis Valisi Mustafa'dan Dâhiliye Nâzırı Talat'a 18 Nisan 1915 tarihli şifre tel.
103-BOA.DH.ŞFR.,467/127,Sivas Valisi Muammer'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 18 Nisan 1915 tarihli şifre tel.
104-BOA.DH.ŞFR.,468/24,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 19 Nisan 1915 tarihli şifre tel.
105-BOA.DH.ŞFR.,468/66,Erzurum Valisi Tahsin'den Dâhiliye Nâzırı Talat'a 22 Nisan 1915 tarihli tel.
106-BOA.DH.ŞFR.,468/70,Bitlis Valisi Mustafa'dan Dâhiliye Nâzırı Talat'a 22 Nisan 1915 tarihli şifre tel.
107-BOA.DH.ŞFR.,48/166,Dâhiliye Nâzırı Talat'tan Erzurum,Van ve Bitlis vilâyetlerine 27 Aralık 1914 tarihli şifre tel.
108-Almanca metin şöyledir:Wenn nötige eine Miliz zu bilden,die jeder Zeit in der lage ist gegen die christliche Elemente der Triple-Entente und auch gegen the opposition in der Türkischen politik vorzugehen.Hans Humann,Vertrauliche Mitteilung,30 Aralık 1914:Jäckh Papers,Yale University Library,Group No:467,Box 1,Folder 19.

*Prof.Dr.Taner Akçam,Ermenilerin imhâsı kararı ne zaman alındı?,Birikim,Sayı:364,Ağustos 2019,s.90-105.