Süleyman Nazif:Tarihi Bir Müsamere!

TARİHİ BİR MÜSAMERE

Tam onüç sene evveldi.

İkisi kurun-ı vustanın edvar-ı müdhişesine mensup olmak üzere –yine tam- altı asır birbirine sarılmış,birbirine sığınmış,seyl-i peyapey vürud-ı havadise karşı birbirine tavdi’-i kuva ve mukadderat etmiş olan Osmanlı anasır-ı mühimmesinden ikisi:Müslümanlar ve Ermeniler arasında bir gayz-ı nagehani feveran ediyordu.Saha-i mesaide biraz evvel elele çalışanlar pençe pençeye yaka yakaya gelmişlerdi.Marmara’dan Van Gölüne kadar cabeca kan selleri akıyor,burada bir intirak-ı mühib ile Babıali sarsılıyor,birkaç sahib-i azm,Osmanlı Bankası’nı sallıyor,ötede bir şehir yanıyor,bir kasaba yıkılıyor,bir köy bilumum sekenesiyle beraber bir anda safha-i alemden harita-i ademe intikal ediyordu.

Ekser safahatının bir şahid-i giryanı olduğun o vakayi-i tarih ne suretle muhakeme ederse etsin,hakikatte öldürülenler de ölenler kadar bigünah idi.Nasıl ki zaman ahval-i taliye bunu isbat etti.

-Ermeniler maksad-ı umumide bizimle itilaf edecek mi?..

Bu sual Berlin Muahedesi’nin an-ı in’ikadından beri efkar-ı umumiye karşısında bir heyulayı tereddüd gibi duruyordu.Kemal-i hüzn ü hicab itiraf ederiz ki biz yegane ve kıskanç bir millet-i hakime geçindiğimiz zamanlar bu meseleyi,diğer birçok mesail-i siyaiye gibi,kılıçla –daha doğrusu sopa,bıçak,satırla- halletmek istedik.Biz gerek ilca-yı tesadüf,gerek sevk-i ihtiyaç veya zor-ı bazu ile heyet-i içtimaiyemize iltihak etmiş olan akvamın fikr-i sakin ve itilafhahına daima kasden bir şaibe düşürür ve bunu yaşatırdık.Bu tereddüd o kadar kuvvetle yaşardı ki çok geçmeden endişeye,endişe iğbirara,iğbirar yeise,yeis galeyana inkılab ederdi.Biz bunu kerrat ile ve hemen her yerde gördük.Makedonya’nın avaze-i şikayetine San’a’nın tarraka-i sukutu cevap verir,Dürzilerin sada-yı isyanı Ermenilerin velvele-i kıyamı içinde kaybolurdu.

“Kıyam” dedik.Evet,biz Ermenilerin isti’taf-ı giryanına kıyam manasını,kıyam şeklini vermiştik.Öyle bir zaman oldu ki hükümetimizin kapısına silah ile değil,gözyaşlarıyla yazılmış bir arzıhal ile gelen Ermenilere karşı serapa gayz ve intikam ile titrerdik.Bunlar ihtilafçılık etmiyorlar,adalet dileniyorlardı.Fakat gayz u garaz bizim akıl ve mantığımızı şaşırtmıştı.Biz yalnız asab ile hareket ediyorduk.Anasır-ı muhtelife arasına ilka-ı nüfik etmeyi en büyük lazime-i siyaset addedenler bu ihtilaf-ı huninden kendi hesap ve maksatları namına ümidvar-ı temettu olmuşlardı.

Bereket versin ki bu ümid onları daha ziyade şaşırtıp aldatamadı.İnkılab-ı hir-i Osmani defter-i a’mal-i millimize hakku adl ile müzeyyen bir ahife-i nevin ilave ettiği gün Türklerle Ermeniler sahne-i tarihe dest-be-dest-i muvahat olarak çıkmışlar,infialat-ı güzeşteyi müebbeden setretmek isteyen bir ibtisam-ı itminan ile insaniyeti ve istikbali selamlıyorlardı.

Burada hiç kimseyi rencide-i hatır etmek istemediğimiz için esma-i hasseyi zikr ve tadad etmekten tevakki ile yalnız nakl-ı macera edeceğiz.

Ermeniler,Berlin Muahedesi’nin bir maddesine istinad ile –hatta müsavat talebinden de vazgeçerek- yalnız ıslahat istediler.Ekseri mevaddı birer ukde-i elime gibi hatıra-i ümmeti ilelebed tazib edecek olan o muahedename-i meş’umun ihtimal ki en muhik,en lazım,en bitaraf,en insani maddesi “Ermeni sakin bulunan vilayetlerde ıslahat icrası” lüzum ve vaadini taammun edeni idi.Bu madde henüz Ermenilerin ümidini okşamaya başlamadan evvel zimamdaran-ı umuru meyus etti.Halbuki o ıslahata her vilayetin,her yerin ve her kavim ve ferdin aynı derecede ve aynı şiddetle ihtiyacı vardı.Ermeniler müsavatı,ıslahatı her şeyi bırakarak yalnız adalet istediler.Bir Ermeni her adımda bir varta-i helake düşmek tehlikesiyle didişmeksizin tarlasını sürsün ve ırk-ı mutasallıb-ı cebini olan tanelerin bir kısmıyla çoluk çocuğunun devam-ı zindeganisini temin edebilsin.Bundan o zamanki zimamdaran-ı umur pek manasız manalar çıkardılar.İcra-yı adalet taassür etmiş,ihkak-ı hak müstahil olmuştu.Zavallı Ermeniler bir zaman oldu ki adalet talebinden de vazgeçtiler.

“Zulm etmeyin!” Diye yalvarıyorlardı!..

Otuz kadar Ermeni köyünü bir kısım sekenesiyle beraber yakmış olan –Kürtlerce de menfur ve müştekanah- bir Kürt beyini bilumum sefaret tercümanlarının da hazır bulunduğu bir cinayet mahkemesinde ve yüzlerce şühud ve delail-i mutebere karşısında bir müddeiumumi atanmadan masum add u ilan ediyordu.Ondokuz sene evvelki bu macera hala her iki tarafın hatıra-i infi’alinde bir ceriha gibi kanıyor.Ermeniler şedid ve mutedil ne kadar mutalib ve müddeiyat dermeyan ettilerse de hepsi bililtizam ihmal veya paymal edilmiş olan bu hakk ve davaya istinad ediyordu.Bundan Müslümanların ekseriyetle bigünah olduğuna şu da delildir ki o müddeiumumi bilahare valiliklerine tasallut ettiği vilayetlerden ahrar-ı Türk ü Kürd’ü Jön Türk ve efkar-ı muzırra sahibi namlarıyla jurnal ederek zindanlara,sakallı canavarlara atardı.

Ermeniler tecarib-dide ve akil ve muhtedil bir kavimdir:Emsaline her kavimde az tesadüf olunan bazı efkar-ı müfrite ashabı istisna edildiği takdirde,hiçbirisi altı vilayeti ayırarak ve bizden büsbütün ayrılarak münferid bir heyet-i içtimaiye teşkil etmek hayal-i hamına hadim olmak istemez zannederim.Ermenilerin ekseriyetle meskun olan yerlerde bile ekseriyet kendilerinde değildir.Ermeniler yalnız altı vilayet dahilinde değil,her yerde az çok sakin bulunuyorlar.

Ermeniler akil bir kavimdir:Yirmiyedi vilayetteki menafiine taalluk eden hisse-i istifadeyi bir daire-i mahdude dahilinde kıvranan bir hayal-i müşkilü’t-tatmine feda etmek istemezler.

Ermeniler mutedil bir kavimdir:Seylab-ı havadisin emvac-ı peyapey-i hücumuna karşı kuvvetli bir heyet-i içtimaiyenin anasır-ı mühimmesinde bulunmayı mevhum bir izzet-i nefs-i millinin hadim-i hayalperesti olmaya herhalde tercih ederler.

Ermeniler bizim minelezel toprak kardeşlerimizdir.Ezmine-i kable’t-trihiyeden beri aynı havayı teneffüs ettik ve aynı topraktan gıda-cuy-i hayat olduk.Geçen onbeş senelik hatıra-i müelleme-i kadim ve müstedim hatıralara tahakküm edemez.O onbeş senelik elvah-ı mesaib karşısında biz de kendileri kadar meyus ve fazla olarak mahçubuz.Fakat bir hatıra-i elime müebbeden tehyiç olunmakla tesliye olunmaz.Bir cerihanın daima kanatmakla tedavisi mümkün olmadığı gibi!..

Gerek vilayet-i sitede,gerek diğer vilayetlerde a’sar-ı mütekaddimenin hiçbir surette haleldar etmemiş olduğu bir sükun-i tam ve emniyet-i mütekabile içinde mevcudiyet-i faniyelerini imrar ve itmam etmiş olan aba ve ecdadımız bir şehirde,bir köyde yatıyor.Bu maziye ait vesika-i emniyet,istikbal ise daha büyük bir hüccet-i itimad hazırlıyor:

Osmanlı menafiini her ne nam ve sebeple olursa olsun,cür’etyab-ı ihlal olacak kuva-yı mütecavire ve mütecavize o habgah-ı müşterekin üzerinde ve aynı toprağın altında Müslümanlarla Ermenileri diğer akvam-ı Osmaniye ile birlikte hem-dest-i azm ü vifak bir müdafi’-i metin bulacaktır.

O hatırat-ı elimenin burada tekrarı lüzumsuz olsa bile münasebetsiz değildir.Dün gece her iki taraf için bir leyle-i tesliyet ve ümid oldu.Pera Palas müsamere-i mes’udesine takaddüm eden ahval ve eshabın bu tarihçe-i yetimi lutufkar-i nisyan olan bu encümen-i sebbanenin sima-yı besiminde bir ismizaz-ı teellüm gibi görülse bile,yine yazılmalıdır.Pera Palas’ın münevver ve müzeyyen salonlarına ne kadar ve ne kadar karanlık dehlizlerden geçilerek girilmiş olduğunu bilmek ve tahattur etmek müsamerenin kıymetini tenkis değil,tezyid eder.

O vakayı ve mesaib-i medidenin netayc-i tabiiyesinden olarak bugün Anadolu’da,kıht,derd,fakr u sefalet var.Ocaklar dumansız,tarlalar ekinsiz duruyor.Hanümanının kütle-i enkazı önünde mütehayyir duran biçareler mesud ve müreffeh olmadıkça ne o maziyi unutabilirler,ne de mevaid-i istikbalin ciddiyetine itimad ederler.O ihtiyacata bir imkan-ı taklil ihzar etmek emelile bazı zevat-ı muhterem Şehzade-i alibaht Abdülmecid Efendi Hazretlerinin himayet-i bülendinde mükellef bir balo tertib ettiler.Eğlencenin,debdebenin,zevk u ihtişamın derde,fakre,ihtiyaca bir ianesi,bir zekatı,bir şükranesi olan bu gibi muavenat-i insaniyetkarane her hayuhuy-ı tarabın muvacehe-i hodkamında kendi yoksulluklarına ağlayanları bile gayz u hasedden tecrid ile müteşekkir eder.

İstanbul’un her mezheb ve mesleğinden güzide bir halk dün akşam Pera Palas Oteline şitab etti.

İtikadımca bu müsamereyi Abdülmecid Efendi Hazretlerinin himayelerinde tertib etmekten musib bir teşebbüs olamazdı.Felaket-i idarenin mütevaliyen ağlatmış olduğu fakr u sefalet bucaklarının enin-i devradevrine muhteşem saraylarından mütemadiyen sada-yı teessür iade eden,ikametgahının pencereleri önünde otuz sene reşaşe-i efganını dinlediği sakit veya mütehevvir dalgalardan ıssız sahillerimizin zemzeme-i telehhüfatını işiten bu –nesebi kadar ruhu da asil- şehzadeden münasib reis nadir bulunur.Abdülmecid Efendi baloya ferzend-i yeganesi Ömer Faruk Efendi Hazretleriyle birlikte geldiler.Şu iki necib Osmanlı’nın orada vücudu bilumum Osmanlılar için bir timsal-i itilaf ve uhuvvet olacağından şüphe yoktur.

Mızıka ahenk ve elhanını o mehasin ve bedayi’e serperken müessis-i saltanatın –Bursa’da onbir sene bila-fasıla mücaviri bulunmuş olduğum –merkad-ı mübareki nazar-ı tahatturum önünde tecessüm ettim.Sultan Osman’ın ruh-i cinan-güzini serapa elektrik ziyalarıyla münevver olan o cesim salonun sakf-ı refi’nde bir zıll-i şeffaf gibi durarak,oradaki iki hafidiyle müsamerenin kendi ismini taşıyan mürettib ve med’üvcleri üstüne şefkat ve dua ile titriyor ve hanümanlarının kütle-i enkazı önünde mütehayyir duran Anadolu biçarelerinin şükranını getiriyor zannettim.

*Süleyman Nazif,Yeni Gazete,İstanbul,25 Kanun-ı sani 1324 (7 Şubat 1909).

saygılarımla