Ahmed Refik:Eskişehir Ermenileri!

Eskişehir Ermenileri...

Trenler birbirini takip ediyordu.Her trenden binlerce aile,binlerce köy halkı çıkıyordu.O derecede ki,gelenlerin Eskişehir'den sevki mümkün değildi.Gitmekten ümitlerini kesenler,istasyon bahçesinde,yol üzerinde birleşiyorlardı.Birkaç gün içinde Eskişehir istasyonunun civarı onbinden yirmibinden ziyade aileyle dolmuştu.Trenle sevk edilemeyen çoluk çocuk,kadın erkek,ayakları kanlar içinde,etraflarında birkaç fakir jandarma,karadan gelmişlerdi.Bu manzara pek acı idi.Bedbaht aileler nereye gideceklerdi?Kimsenin bildiği yoktu.Tren yarım biletle taşımaya bile razı olmuyordu.Artık hiçbir ümit kalmamıştı.Birçok aile babaları,çocuklarını soğuktan korumak için çadırlar yapmaya başlamışlardı.Çarşıdan tanıdıklarından tahtalar ve direkler getiriyorlar,kilimlerini pırtılarını üzerlerine örtüyorlar,bağlarını bahçelerini bırakan zengin aileler bile,geceyi topraklar üzerinde geçiriyorlardı.Artık Eskişehir civarında yirmibin kişiden ibaret bir ordugah vücuda gelmişti.Çadırlar arasında sokaklar açılmış,pazarlar kurulmuştu.Gece dağlar kararıyor,Porsuk suyunun hazin uğultusu tepelere aksediyor,bedbaht Ermenilerin perişan bir halde yattıkları ovalardaki sönük ışıkları görülüyordu.Bazen bu çadırlar altında birbirine sarılıp yatan masumların kalbi üzüntü ve heyecanlar içinde en tatlı emel ve saadetini mahvolmuş gören,sabahtan beri ağzına bir lokma ekmek koymayan,çadırın bir köşesinde uyuyan zavallı bir kızın sarı saçları,zayıf bir mum ışığı altında parlıyordu.

Eskişehir Ermenileri,bu manzaradan dilhun oluyorlardı.Fakat ne yapabilirlerdi?En zenginleri birkaç ailenin nakli için aralarında para toplamışlar,kendilerine yardımdan geri durmamışlardı.Acaba aynı felaket onların,kendilerinin de başına gelmeyecek miydi?Fakat onlar biraz emin gibi görünüyorlardı.Adapazarı'ndan ve çevresinden gelen Ermenilerle görüştükleri zaman,haber almışlardı:Adapazarı'nda birçok silah bulunmuştu.Fakat Adapazarlılar bu silahların kendilerine evvelce İbrahim Bey tarafından verildiğini,kendilerinin tamamen suçsuz olduklarını iddia ediyorlardı.Mamafih her ne surette olursa olsun,oralarda silah çıktığı için kendileri tehcir edilmişler demekti.Eskişehir'de ise Ermeni meselesiyle alakadar olanlar yoktu.Halk ticaret ve ziraatla meşguldü.Tüfek ve bomba Eskişehir bölgesine uğramamıştı.Fakat onun da Eskişehir merkez memurunun marifeti olduğundan hiç şüphe yoktu.Bu herif Eskişehir'in en menhus simasıydı.İttihat ve Terakki'ye intisap ederek rezalet ve külhanbeylikle temayüz eden birisiydi.Eskişehir Ermenileri,tehcir edilmeyeceklerinden emin,arada sırada istasyon civarına geliyorlar,soydaşlarına yardım ediyorlardı.

Artık bütün Ermeniler,çadırlar içinde Eskişehir'e yerleşmişlerdi.Kendilerine hiç tecavüz eden yoktu.Onların en gaddar düşmanı merkez memuru idi.Zaman oluyor aralarından erkeklerini toplatıyor,ceplerinden paralarını aldırıyordu.Kadınların feryat ve çığlığı üzerine istasyon zabitleri erkekleri kurtarıyorlar,merkez memurunu tehdit ederek aldıkları paraları sahiplerine iade ettiriyorlardı.

Haftalar geçtiği halde Ermenilerin nakledildikleri görülmüyordu.Bir kısmı karadan Kütahya'ya sevkedilmişti.Fakat bunlar kasabaya girmemişler,(Alayunt) istasyonunda ikinci bir karargah tesis etmişlerdi.Bu binlerce aileler içinde artık açlık da başgöstermişti.Yiyecek,içecek,para,bir şeyleri yoktu.Nihayet eşyalarını satmaya karar verdiler.Bu karar pek kötüydü.Eskişehir sokaklarında istasyon meydanlarında gelinlik ve genç kızların göz nuru dökerek masum kalplerinde tatlı emeller besleyerek ördükleri dantellerini ipekli yatak çarşaflarını,özene bezene yaptıkları gelinlik esvaplarını kollarına atmışlar,kırmızı çarşaflı kadınlara yok pahasına sattıkları,sokak sokak dolaştırdıkları görülüyordu.Ne feci haldi!Bu felaketten cahil halk,Eskişehir'in Almanları ve Rumları istifade ediyorlardı.Satacak eşyası olmayanlar için dilenmekten başka çare yoktu.Ekseriya perişan kıyafetli ailelerin kapı diplerinde oturdukları,boyunlarını bükerek dilendikleri görülüyordu.Açlık gittikçe çoğalıyor,soğuk gittikçe şiddetini artırıyordu.Kendilerine çadır yapmayanlar istasyon civarındaki evlerin duvar diplerine yataklarını sermişler,çoluk çocuklarıyla beraber geceyi soğukta geçiriyorlardı.İstasyon civarında,sokakta yatan aileler içinde hırçın bir kız vardı.Her sabah başını taratmaz,anasına devamlı eziyet ederdi.Bir sabah,zavallı kadın aç ve biilaç kızının saçını taramakla meşguldü.Felaket kalbinde büyük bir üzüntü doğurmuştu.Çocuğun hırçınlığı ise büsbütün üzüntüsünü artırıyordu.Kız ağlıyor,bağırıyor biçare kadına bir türlü rahat tarattırmıyordu.Nihayet o kadar müteessir oldu ki,eline bir makas aldı kızının saçlarını kesmeye karar verdi,fakat üzüntüsünden elleri titredi,makas hırçın yavrunun derisini de beraber kesti,çocuğun başından çıkan kanlar bedbaht annenin kalbine döküldü,yavrusunun başını elleri içine aldı,öptü,üzerine kapanarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.

Bu gibi manzaralar bir değildi.Köylerinde verem döşeğinde yatan,ihtizar halde bulunan hastalar alil ve mecnun,yarı belinden aşağısı tutmayan dilenciler bile çıkarılmıştı.Hemen her gün Eskişehir Ermeni mezarlığına,önde papaz arkada birkaç fakir aile ya çocuklarından birini,ya analarını veya ihtiyar babalarını gömüyorlardı.Fakat bu merasim sessiz ve sade oluyordu.Ne bir çan sedası dostlarını topluyor,ne bir ilahi zemzemesi ruhları huşuya davet ediyordu.Bu felaket kalpleri yaralıyordu.Bir gün karı koca iki Ermeni konuşarak gidiyorlardı.İkisi de üzgündü.Fakat erkeğin üzüntüsü daha fazlaydı.Kadın,kocasını teselliye çalıştı.

-Ne yapalım,Allah büyük elbette bizi gözetir.

Dedi.Erkek birdenbire kızdı.Karısına sert nazarla baktı.

-Hala Allah mı diyorsun?Allah nerede?Allah var mı?Varsa bu hal ne?

Diye bağırdı.Dereye doğru ilerliyor,yırtık kolunun yeniyle gözlerini siliyordu.

Nihayet bir gün,meş'um bir emir geldi.Eskişehir de tahliye edilecekti.Merkez memuru için gün doğmuştu.O gece Eskişehir'de matemli bir sükun hasıl oldu.Sokağa kimse çıkmayacaktı.Ortalık karardı.Bir gece önce sükun ve huzur içinde aydınlanan evlerde bir ölüm sessizliği başladı.sokak başlarında nöbetçiler bekliyor,evlerde çekiç sesleri işitiliyordu.Demek onlar da gideceklerdi?Bir zamanlar pencerelerinin önünde mahçup tavırları,namuskar simaları,afif edalarıyla dikişlerini diken,erkek yüzü görür görmez başlarını içeri çeken masum kadınlar,genç kızlar hasta ve ihtiyarlar,talihsiz çocuklar,demek onlar da bu felakete ve ölüm seline karışacaklardı.

Filhakika öyle de oldu.Ertesi gün Eskişehir'in biçare aileleri,ellerinde birer sepet kollarında paltoları,hayvan vagonlarına bindiler,gözleri yaşlarla dolu,kalpleri heyecanlı,asırlardan beri sevip oturdukları,yaşadıkları evlerini,çiçekli bahçelerini aziz hatıralarını bıraktılar,Eskişehir'in güzel ufuklarına,yiğit Osman'ın adaletine makes olan tarihi şehre veda ettiler.Konya Ovası'nı kuşatan dağlara Pozantı'nın yalçın geçitlerine,El-Cezire'nin ateşli çöllerine,açlığa sefalete,perişanlığa,ölüme doğru gittiler.

Bu masum halkı kurtarmak için hiçbir vesile yok muydu?Eskişehir'deki Alman rahiple görüştüm.İstanbul'a bir telgraf çekmişti,hiç olmazsa Avusturya sefiri vasıtasıyla Katolik Ermeniler için müsaade almasını söyledim.Kabul etti.Ertesi gün,İstanbul'dan gelen bir emirde,Katolik Ermenilerin,asker ailelerinin,tren kumpanyalarında işçi olanların kalabilecekleri beyan ediliyordu.Bu emir birçok aileleri kurtardı.Genç ve kibar kızlar,normal zamanlarda kendilerine uşaklık bile edemeyecek adamlarla,kumpanyanın kardofrenleriyle (demiryolu memuru) evlenmeye başladılar.Bu evlenme canlarını kurtarmak içindi.İçlerinden bir kısmı Müslüman olmak istiyor,hükümet kabul etmiyordu.

*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.161-166.