Birinci Dünya Savaşı başladığında 14 yaşındaydım.Annem ve babam,atalarımın tümü gibi,Türk topraklarında doğmuşlar.Çocuk sayılacak yaşta yetim kaldıktan sonra,annem,kızkardeşim ve erkek kardeşimle beraber,Türklerin İstanbul adını verdiği,Constantinople'da,Boğaz'ın Avrupa yakasındaki Pera'da yaşamaktaydım.
Osmanlı İmparatorluğu'nun İtilaf Devletlerine karşı Almanların safında harbe girişinin tarihi olan Ekim 1914 öncesinde bile,tümüyle Hristiyanlardan (Ermeni ve Rumlar) müteşekkil bu bölgede korkunç söylentiler dolaşmaktaydı.O devirde,iktidarda bulunan İttihat ve Terakki Partisi'nin en seçkin mensuplarından oluşan Jöntürk hükümetinin "gavurlardan" kurtulmak suretiyle Anadolu içerisinde bir homojenizasyon hareketine girişmeyi tahayyül edebileceğini ve dört yıldan daha az bir zaman içerisinde bir milyondan fazla Ermeninin yuvalarından kopartılarak katledileceğini düşünemiyorduk.Bununla beraber yine de geçmişi unutamamıştık.
19. yüzyılın sonlarında Kızıl Sultan Abdülhamid'in emriyle gerçekleştirilen katliamlar medeni dünya'yı dehşet içinde bırakmıştı.1908'de,Jöntürklerin partisi iktidarı ele geçirmek için hükümeti devirdiği zaman,özellikle bu hareketi bilfiil desteklemiş bulunan İhtilalci Ermeni Federasyonu başta olmak üzere Ermeniler,Hristiyan azınlıkların da bundan böyle İmparatorluğun Müslüman tebası yanında eşit muamele göreceğine inanarak sevinmişlerdi.Fakat bir yıl sonra,1909'da,Kilikya'nın Akdeniz sahilinde bulunan Adana'daki Türk ahali otuz bin Ermeniyi katlediyordu.Sosyal reformlar yapmak iddiasıyla iktidarı ele geçirmiş olan bir hükümetin otoritesi altındaki Türk ordusuysa kıyıma cesaret verip iştirak etmekteydi.
Jöntürkler işte bunun gibi binlerce kez verdikleri sözden döndüler.Savaşın ilan edilmesinden önce bile Ermeniler,doğdukları ve tarihlerinin binlerce yıl öncesine dek uzandığı bu ülkede -kendilerini neyin beklediğini bilmeksizin- daimi bir yarın korkusuyla yaşamaktaydılar.
Türk devletini idare edenler,gazeteleri ve camiileri kullanarak,sade Türk vatandaşlarının içinde Anadolu'nun yerli Hristiyan halkına karşı nefret uyandırmayı hedefleyen bir kampanya sürdürmekteydiler.Osmanlı İmparatorluğu'nun savaşa girmesinden birkaç hafta öncesinde Hristiyanlara ve kurumlarına karşı gösteriler başlamıştı.
Bunlardan birisine ben de şahit oldum.Dört ya da beş bin Türkten oluşan bir güruh Yeni Camii'de namaz kılıp galeyana geldikten sonra başkentin Türk ve Avrupalılara ait mahallelerini birbirine bağlayan Galata Köprüsünü sloganlar atarak geçerek Pera'da dağıldılar.Göstericiler köprü üzerinde kolkola girmek suretiyle yirmişer kişilik saflar oluşturarak yürümekteydiler.Vahşi ve yenilmez bir görüntüleri vardı.Pera'daki ana caddeye gelir gelmez saflar çözüldü ve öfkeyle harekete geçtiler.
İyice kontrolden çıkmış kalabalığın izdihamına tahammül edemeyen Tokatlıyan Oteli'nin vitrin camlarının büyük bir gürültüyle aşağı indiğini gördüm.Pera'daki büyük cadde üzerinde yabancı sefaretler,büyük mağazalar ve lokantalar bulunmaktaydı;fakat kalabalık,öfkesine rağmen,resmi binalarla Almanlara ait mağazalara zarar vermemeye özen gösteriyordu.Hedef alınanlarsa sadece Rum ve Ermenilere ait dükkan ve binalardı.Kalabalık,zincirlerinden boşanmış,Hristiyan Avrupa'ya küfürler yağdırmaktaydı.Bazı Türkler,üzerlerinde -Londra,Paris,Moskova gibi- yabancı başkent isimlerinin yazılı olduğu büyük beyaz fesler giymekteydi,bunların savaşa gittiklerinde hedefleri olacağını tahmin ettim.
Kalabalık,Hristiyan ahalinin ödünün kopmasına sebep olurken,Türk polisi büyük bir tevekkülle olup bitene seyirci kalmaktaydı.Bitaraf kalışı talancılara cesaret veriyordu.Buna mukabil Emniyet-i Umumiye mensupları oldukça faaldi.Sivil kıyafetler içerisinde komşu sokaklara yayıldıktan sonra,Hristiyan olduğunu tahmin ettikleri kişilerin peşlerine düşüp,yakaladıklarını da tartaklıyorlardı.Rum ve Ermenilerin çoğunluğu evlerinde,kapalı pancurların arkasında saklanmaktaydı.
Yaklaşık iki saat içerisinde dört ya da beş kilometre katetmiş olan kalabalık,akabinde Sultan Abdülhamid'in 1908 yılında tahttan indirilişinin anısına dikilmiş bir milli abide olan Hürriyet Tepesi'nin önünde yeniden biraraya geldi.O noktada,hükümet darbesi kahramanlarının heykelinin yanıbaşında,kalabalığın başını çekenler,abartılmış jestler ve haykırışlarla,kafir'e karşı kutsal savaş vereceklerine dair and içtiler.Sözkonusu bu dini sövgüler içerisinde bile Alman dostlarını kayırmayı da ihmal etmemekteydiler.
Bu taşkınlıkları sessizce geçiştiren hükümet yanlısı basın Hristiyanlara karşı düşmanca makalelerle dolup taşmaktaydı.Savaşın ilanından birkaç gün sonra,Türk polisinin resmi yayın organı niteliğini taşıyan Polis Mecmuası,büyük fotoğraflar eşliğinde bir serinin yayınına başladı.Bu dizide Türk polis yetkililerini Anadolu'da yaşayan Ermenilerin evlerinde bulunduğu iddia olunan muazzam silah yığınlarının önünde görmekteydik.Çoğunlukla bunlar,ordunun depolarından ıskartaya çıkartılmış eski tüfekler vesair silahlardı.Fakat fanatik kitlelerin gerçeği dinlemeye tahammülü kalmamıştı.Ermeni,düşman niteliğini kazanmıştı.Bu esnada Ermeniler,Türklerin kindar duygularını tatmin etmek için bir fırsat beklediğini bilmekteydiler.
Bir tür panik hissi Hristiyanların günlük hayatına nüfuz etmişti.Bu gürültücü kalabalığın gösterisi gündelik hayata dair bir hadise olmasa da,şehrin bir mahallesindeki bir yangını (yangın var!) ya da bir başka felaketi haber vermek için düzensiz kaldırımlar üzerinde elindeki ağır asayı vurarak geçen gece bekçisinin gür ve boğuk sesini her akşam yarı kapalı pencerelerin ardından dinliyorduk.Onlarca yıldan beri Hristiyan çocuklar bu sesleri dinleyerek yataklarında büzülüyorlardı.Onların nazarında bekçi,Zilli Babayı sembolize etmekteydi.Şu andaysa yetişkinler bile sesinden korkuya kapılıyor ve nefeslerini tutuyorlardı.Hiçbir zaman için,her şeyden önce bir devlet görevlisi olan bu şahsın ağzından hangi hükümet kararının çıkacağını bilemiyorlardı.
Savaş ilanından sonra Hristiyanlar bir başka gürültüye,silah altına alınma çağrısı esnasında duyulan davul sesine de alışmak zorunda kaldılar.Davulcu coşkuyla davulunu çalarken,sıklıkla ona eşlik etmekte olan bekçi bir yandan asasını yere vuruyor öte yandan son hükümet kararnamesini ilan ediyordu:
"17 yaşından 30 yaşına kadar olan aile reisleri veya bekarlar,bir haftalık azıklarıyla beraber üç gün içerisinde sevkiyat noktasına müracaat edeceklerdir.Zanaatkarlar tüm iş aletlerini beraberlerinde getirmek zorundadır.Duyduk duymadık demeyin.İcabet etmeyenler Divan-ı Harb'e verileceklerdir."
Akabinde askere alınma 16 yaşındaki çocuklarla altmışındaki ihtiyarlara dek yaygınlaştırıldı.Tilavet halinde ve davul eşliğinde söylenen bu resmi tebliğlere haftada üç dört defa şahit olmaktaydık.Bunlar,Orta Anadolu'dan gelip İstanbul'da sabit adresi bulunmayan binlerce kişi için resmi celp değerindeydi.Aynı şekilde bu tebliğler bizim aramızdan başkentte doğmuş olanları da ilgilendirmekteydi.Türklerin bizim için neler düşünmüş olduklarını merak ederek bu tebliğleri can kulağıyla dinlemekteydik.
Üzerinden onca yıl geçmesine rağmen bugün bile o savaş yıllarını yeniden hatırladığımda sanki bir salgın hastalıkmışçasına İstanbul'da yayılan o korku ve dehşet ortamını yeniden yaşıyorum.Başlangıçta binlerce Ermeni genci bu tebliğe itaat ederek orduya katıldılar.Oğullarını askere yollamak istemeyen bazı ailelerse elde avuçta ne varsa paraya çevirmek suretiyle gereken bedeli ödediler.Yine de Jöntürk hükümeti milyonlarca lira topladıktan sonra,'bedeli mukabilinde askerlikten muafiyet' kanununa saygı göstermeyerek,para ödeyenleri de ödemeyenlerle beraber cepheye göndermek veya çalışma taburlarında istihdam etmek üzere silah altına aldı.Bunlardan bir kısmı Türk ordusunu kırıp geçirmekte olan hastalıklar yüzünden can verdiler.Ama çoğunluğu başlarında bulunan Türk subayları tarafından öldürüldüler:Yaklaşık 120.000 Ermeni sözümona bu çalışma taburlarına dahil olduktan sonra katledildiler.Bunlardan binlercesiyse birliklerinden kaçarak,sistemli olarak uygulanan işkence ve cinayet haberleriyle İstanbul'a geri döndüler.Gelenler,asker kaçağı olarak polis tarafından aranmaktaydılar.
İşte bu şekilde,hem de mevcut kanun ve içtihadları da hiçe sayarak,ev baskınları dönemi başladı.Ermeni kökenli bazı muhbirlerin de işbirliğiyle Türk polisleri gece gündüz demeksizin ev aramalarına giriştiler.Kapıyı çaldıktan sonra yasaklanmış kitaplar,ateşli silahlar ve kaçakları aramak üzere evlerin içine girmekteydiler.Kapının açılması geciktiği takdirde polisler,kadın ve çocukların önünde bile ağıza alınmayacak küfürler eşliğinde önce kapıyı kırıp sonra içeri dalmakta tereddüt etmemekteydiler.Hiçbir zaman arama emri ibraz ettiklerine şahit olmadım.Aile mensuplarından birini beraberlerinde götürmeye karar verdikleri zaman bunu kaba kuvvete başvurarak,kişiyi yuvasından söküp almak suretiyle yapıyorlardı.Gidenlerin geri geldiğini görmekse oldukça nadirdi.Bu konular için bilgi edinmek maksadıyla mahalledeki polis karakoluna gidecek kadar gözüpek olanlar da her an için gözaltına alınma riskini taşıyordu.
Türk polis yetkilileri kırıp dökme hususunda gerçekten birer "uzman" oldukları için,her arama faaliyeti sonrası evler,hazin bir manzaraya sahne oluyordu.Yine de kimsenin canı yanmamışsa kendimizi şanslı sayıyorduk.Mahallemizdeki insanlar daimi bir korku ve dehşet ortamı içinde yaşamaktaydılar.Kadınlar,alışverişten birinin oğlunun veya bir başkasının genç kocasının tevkif edilmesi haberiyle korku içerisinde evlerine dönüyorlardı.
Davul sesleri bize Türk ordusunun toplanmasını hatırlatırken;verilip de tutulmayan sözleri,ayaklanmaları ve onu takip eden katliamları unutmamış olan İhtilalci Ermeni Federasyonu liderleriyse silah toplamaya ve toplamış oldukları bu silahları saklamaya çalışıyorlardı.İhtilalcilere yapmış oldukları resmi çağrıya rağmen tek endişelendikleri husus başkentte yaşamakta olan Ermeni ahalisinin muhafazasını temin edebilmekti.İstanbul'daki Patrikhanemiz haddizatında Anadolu'daki Ermenilerin maruz kaldığı muameleler hakkında düşündürücü bilgiler almaktaydı:Tehcir hareketi ve katliamlar henüz başlamamış olsa da,tevkif ve infazsız gün geçmiyordu.Çok sayıda Avrupalının mevcudiyetine rağmen,aynı şekilde İstanbul'da da tevkifler vuku bulmaktaydı.1914 yılında bir başka Ermeni siyasi teşekkülü olan Hınçak Partisi'nin yirmi idarecisi gözaltına alınarak,Bayezid Meydanı'nda sabahın üçünde asılmadan önce kendilerinden hiçbir haber alınamadan tamı tamına altı ay müddetle hapiste tutuldular.
Dört yıl süreyle İstanbul Ermenileri daimi bir korku ortamında yaşadılar.Yeni bir hadise vuku bulmadan neredeyse gün geçmez olmuştu.Savaşın başlangıcında,hükümetin İstanbul polisine gizli emirler göndermiş olduğu yolunda söylentiler dolaşmaktaydı.Bazılarıysa bunlara,katliam emirlerini taşıyan mühürlü zarfların dağıtılışını da ilave ediyorlardı.Diğerleri,20. yüzyılda bir hükümetin kendi vatandaşlarını topluca yok etmeyi hedef alan bir programı planlayıp,uygulamaya koyabileceğine ihtimal vermeyerek olup bitenleri pek ciddiye almıyorlardı.Ermenilerin katledilmelerinden ziyade,hükümetin onları Anadolu dışına sürmekle yetineceğine inananlar da vardı.Bu söylentilerden iyice bunalan Patrik Zaven,Alman Sefiri Baron von Wangenheim'ı ziyaret ederek kendisinden Almanların,İmparatorluğun Hristiyan azınlıklarının bir tek ferdinin bile zarar görmesine müsaade etmeyeceği yolunda teminat aldı.O devirde başkentin Anadolu'daki şehirlerden birine nakledileceğine dair haberler de alınmaktaydı.Hristiyanlar,Türklerin kendilerini Avrupa'ya daha yakın olan İstanbul'da kalmaya devam etmelerine müsaade edip etmeyeceklerini aksi takdirde zorla göç ettirmenin ne zaman gündeme geleceğini merak etmekteydiler.
Bütün bunlara rağmen sevinç ve coşku içinde geçen saatlerimiz de oldu diyebilirim.1915 yılı başlarında İtilaf Devletleri Gelibolu'yu bombalayarak bazı kesimlerini işgal ettiler.Onlar bizim için medeniyeti ve Batı Avrupa değerlerini temsil etmekteydiler.O günler ne güzel günlerdi!Ne zaman gök gürültüsü duysak onu top sesleriyle karıştırdığımızdan içimiz sevinçle dolardı.Kendi kendimize Müttefiklerin sonunda İstanbul sularına girdiğini düşünürdük.Hemen akabinde şehri işgal ederek,Hristiyanları kurtarmaya geleceklerdi.Biraz zaman geçince ardından yağmur başlar ve akan suyun içinde ümitlerimiz de boğulurdu.Dokuz ay sonra Müttefikler,beraberlerinde bütün ümitlerimizi de götürerek çekilip gittiler.
Savaştan önce gözü derslerinden başkasını görmeyen,başta futbol olmak üzere spora da merak duyan bir talebeydim.Haftada bir kez pazar sabahları kilisenin müzik derslerine gider özel koro robunu giyip birinci sırada kilise korosunda şarkı söylerdim.Savaşın ilanından sonra yavaş yavaş siyasi durumun farkına varmaya ve Ermenilerin önünde duran problemler üzerine erişkinlerin yaşamakta olduğu endişeleri paylaşmaya başladım.Evimiz İhtilalci Ermeni Federasyonu liderlerinin toplantı mahalline dönüşmüştü.Bir kenarda oturarak saatler boyunca bu insanların günün meselelerini tahlil ve mütalaa etmelerini dinlerdim.Bazıları,özellikle Müttefiklerin Gelibolu'yu bombardımanı esnasında,gelecek hakkında ümitlerini koruyorlardı.Diğerleriyse daha bir karamsardı;Müttefikleri kurtarıcılarımızmış gibi görmeyi tehlikeli buluyorlardı.Bununla beraber bir nokta üzerinde hepsi fikir birliğine varıyorlardı:Taşnak Partisi'ne ve Ermeni halkına inançla yardım etmek gerekiyordu.
Bir müddet sonra aynı kişiler beni köşemden çıkartarak silahların nakledilmesi ve saklanması vazifesini bana vermeye karar verdiler.Aynı zamanda çeşitli dış kaynaklardan bilgi toplanması ödevi de bana verilmişti.Hepsi de silah altına alınma yaşına gelmiş kişiler olup şehirde serbestçe dolaşamadıklarından ötürü bana ihtiyaç duymaktaydılar.Vücudumun ufak tefek olmasının verdiği avantajla hiç de 15 yaşındaymış gibi durmuyordum.
Mağazaların kapalı olmadığı müddetçe,şehirdeki Ermeni tacirler bize silah temin ediyorlardı.Gerçekten de birkaç ay sonra hükümet,Tekalif-i Harbiyye adı altında,aslında üstü örtülü bir tür resmi hırsızlık,bir soygundan başka bir şey olmayan bir dizi el koyma hareketine girişti.Böyle bir uygulamaya karşı duydukları nefreti dile getirmek için Ermeniler,tekalif kelimesini tükürürcesine telaffuz ediyorlardı."Bugün tekalumi günü" ya da "işte tekalumiler" demekteydiler.Belli bir süre sonrasında,anılan kelime doğrudan doğruya hırsızlık karşılığı kullanılır olmuştu.Devlet memurları ya da tekalumiler mağazaların depolarına girerek,elbiseler,kumaşlar,iş aletleri,hububat,ilaçlar,araba ve el arabaları ve tabiatıyla silahlar gibi kendilerini ilgilendiren her şeyi beraberlerinde götürüyorlardı.Aldıklarına karşılık ileri bir tarihte yapılacak bir ödemeye dair bir taahhütten başka değeri olmayan bir makbuz veriyorlardı.Türk hükümeti asla tek bir Hristiyanın bir kuruşunu bile kendisine iade etmemiş ne de el konulan ya da çalınan kıymetlerini telafi etmeyi teklif etmiştir.Bu arada katledilen 1.200.000 Ermeninin soyundan gelenlere tazminat ödemeyi hiçbir zaman düşünmemiş bunun adını dahi anmamıştır.Bu müsadere işlemleri neticesinde büyük bir hayat pahalılığına ve ekmeğin karneye bağlanmasına yol açtı.Bir kıtlık tehlikesinden korkarak gıda maddelerini stoklamaya başladık.
Savaşın ilk ayları esnasında hala silah ve gıda maddelerini temin edebiliyorduk.Müzakerelerin Federasyonun liderleri tarafından sürdürülmesi sebebiyle,Monsieur Frengian gibi,bize silah temin eden kimselerin bu silahları Taşnak Partisi'ne hibe mi ettikleri yoksa ücret mukabilinde mi sattıkları hususunda bir malumatım bulunmamaktaydı.Bana verilen vazifeyi ifa etmek amacıyla genç bir Türk hamalı kılığında dolaşırdım.Dükkanlara gidip -Mauser,Luger,Smith & Wesson gibi- silahları arayıp bulduktan sonra elimdeki büyük sepete yerleştirir,üzerlerini de et ve sebzelerle örterdim.Bu silahları önce eve getirir,akabinde almış olduğum her gün değişen talimatlara uyarak güvenli yerlere parça parça gizlerdim.Bir müddet bu vazifeyi hadise çıkmadan yerine getirdim.Her şeyden önce genç bir Türk olan yeni yetme bir delikanlının gidiş ve gelişleri kimi alakadar edebilirdi ki?
Soğuk ve rutubetli bir Aralık günü ilk paniğimi yaşadım.Emin bir yere götürmesi için bir arkadaşıma verilmek üzere bir miktar silah taşıyordum.Bir doktorunkini andıran ama daha büyükçe bir deri çantaya silahları doldurduktan sonra evden ayrıldım.Sokakta otuz metre bile ilerlememiştim ki kendimi birdenbire yirmi otuz polis görevlisinin ortasında buldum.Kanımın donduğunu o anda hissettim.Sokağımızın köşesinde bulunan ayakkabıcı dükkanına yaklaşarak elimdeki çantayı yere bıraktım.
Ya polis benden şüphelenerek sorgulamak üzere nezarete götürmüş olsaydı?Silah kaçakçılığı için en ağır ceza asılarak idam edilmekti.Genç yaşta oluşum beni böyle bir cezadan kurtarsa da,beni sakat bırakacak tarzda hüküm giyeceğim tabiiydi.Vücudumun titreyişine mani olmakta güçlük çekiyordum.Kız ve erkek kardeşimin perdenin arkasından beni takip ettiklerini farkedince korkum bir kat daha arttı.Onların yaşamakta olduğu paniği tahmin edebiliyordum.Yakalandığım takdirde polis anında bizim eve girecek ve köhne binanın içerisinde hala doğru dürüst bir gizlenme yeri bulamadığımız için tüm arkadaşlarım aynı şekilde yakalanıp akabinde şüphe yok ki idam edileceklerdi.
Polisler sokakta geziniyorlardı.Ne zaman gözleri bana takılsa aptal taklidi yapıyordum.Neticede onları ilgilendirmediğim kanısına vardım.Gerçekten de aralarından bazıları sokağın öbür ucundaki bir eve girdiler.Ertesi gün,bir Ermeni muhbirin işbirliği sayesinde bir Ermeni avukatı tutukladıklarını öğrendik.Bu hainlerden bir kısmı o sıralar oldukça meşhurdu.Papazken din değiştirip Müslüman olan Hidayed,Türk gizli polisinin siyasi şubesinde çalışan Monsieur Haroutunian sadisti,Essayan ismiyle dünyaya geldikten sonra Vahe İhsan adını alan ve soydaşları,akrabaları ve sonunda evlatlarının bile nefretini kazanarak dışlanacak olan hain.Savaş başladığı vakit bu şahısların bir tanesini bile tanımıyordum fakat akabinde polis eşliğinde evimizi aramaya gelmeye başladıklarında hüviyetlerini teşhis edebilecek duruma geldim.
Çantayı bıraktığım yerden almak istiyor fakat korkudan elim ayağıma karıştığı için bir türlü buna muvaffak olamıyordum.Sonunda çantayı yerden aldım,yüküm çok hafifmiş gibi sakin ve rahat bir hava vererek birkaç adım ilerledim ve Talimhane Meydanı'na doğru yoluma devam ettim.Daha önceden bana üçüncü sıradaki banklardan birine oturarak beklemem ve geldiğinde bir parolayla kendini tanıtacak olan dava arkadaşımıza silahları teslim etmem talimatı verilmişti.Çantayı verdikten sonra dosdoğru eve dönmem gerekmekteydi.Banklardan birine oturarak beklemeye başladım.Kan ter içinde kalmıştım ve tir tir titriyordum.Bunlara rağmen yavaş yavaş kendime olan güvenim yerine geldi.Akşam oluyordu.Ansızın bir Türk gelip yanıma oturdu ve bir şeyler mırıldanmaya başladı.Bana yanaşmaya çalıştığını anlamam için fazlaca bir zaman geçmesi gerekmedi.Çantayla beraber kaçmama imkan yoktu,haddinden fazla ağırdı ve hepsinden iyisi oturduğum vakit bankın altına diplerde bir yere doğru itmiştim.Ani bir hareketle ayağa kalktım,bu esnada ağabeyimin biraz ötedeki askeri okulda subay olduğunu ve gidip rahatsız edildiğimi kendisine haber vereceğimi geveliyordum.Ama Türk hala aynı derecede kararlı görünmekteydi.Tehdidimi yerine getirecekmişim gibi meydanın öbür ucuna doğru ilerlemeye başladığımı gören Türk,kararlı olduğumu hissedince ayağa kalkıp kaçıverdi.Bu hadise beni allak bullak etmişti.Tekrar yerime oturdum.Genç olmama rağmen bu tarz yaklaşmaların ne manaya geldiğini öğrenmiştim.Yine de o akşam tehlike çok daha yakın ve korkum çok daha büyüktü.
Bizim dava arkadaşı sonunda teşrif etti.Parolayı söyleyince çantayı kendisine verdim.Atletik yapılı genç bir delikanlıydı.Getirdiklerimi alıp bir an önce gözden kaybolması gerekmekteydi.Oysa çantanın götürüleceği yere kadar kendisine eşlik etmemi teklif etti.Sanki benim büyüğümmüş gibi içimdeki kuruntuları bir kenara bırakarak ona itaat ettim.Varacağımız yere geldiğimizde beni gören diğerleri kelimenin tam anlamıyla çılgına döndüler.Emirlere aykırı davranmak yasaktı.Bana verilen talimat,silahları belirli bir noktaya kadar taşımaktan ibaretti.Eşlik etmekte olduğum arkadaş ise onları benden teslim aldıktan sonra tek başına harekat merkezine dönmeliydi.Bu hadiseyi yeniden düşündüğüm vakit,tevkif edilmesi durumunda olanları haber verebilecek kişi olarak mı varlığıma ihtiyaç duyduğunu kendi kendime soruyorum.Bir mazeret bulmaya çalışıyordu.Bana gelince,tek bir kelime etmeksizin bakışlarına yakalanmamaya gayret etmekteydim.
Ailem ve bizim evde barınmakta olan arkadaşlar sabırsızlıkla dönüşümü beklemekteydiler.Perdenin arkasından polislerin sokağı nasıl arşınladıklarını görmüş olan kız ve erkek kardeşim,çantanın ağırlığı altında el ve ayaklarımın nasıl titrediğini diğerlerine anlatmışlardı.Gecikmemse hepsini paniğin eşiğine getirip bırakmıştı.Onlara vazifemi yerine getirdiğimi söyledim.Sonrasındaysa her zaman yaptığımız gibi bir daha bu hadiseden bahsetmedik.Tüm bu operasyonlar gizli olduğu için ağzımızı sıkı tutmamız gerekmekteydi.Her zaman için en kötüsünü beklemekteydik.Türklere karşı boyun eğmemeyi öğrenmiştik.Bugün,bütün bunlara rağmen çok az sayıda Ermeninin,24 Nisan 1915 günü başlayan hadiseler karşısında hazırlıklı olduğunu söyleyebilirim.
O gün,güneş batar batmaz,cemaatimiz liderlerinden -yazarlar,gazete editörleri,öğretmenler,avukatlar,Taşnak Partisi yöneticileri gibi mühim mevkilere sahip- 250 kişi evlerinde gözaltına alındıktan sonra,1.200.000 Ermeninin kurbanı olacağı katliama girizgah teşkil edercesine,Anadolu'ya gönderilmeden önce hapse atıldılar.
Kitle halinde tutuklamalar,polis gruplarının ellerindeki fenerlerle Ermeni mahallelerini işaretlemesinin ardından,akşam saat sekize doğru başladı.Soydaşlarımızdan bazıları ev kıyafetlerini giyinmişlerdi bile.Türkler onlara bir saat içerisinde geri dönecekleri için üstlerini değiştirmeye gerek olmadığını söylediler.Şaşkın ve tedirgin bir vaziyette,"birkaç soruya" cevap vermek için merkeze gelme davetini reddetmenin makul ve mümkün olmayacağını bilerek (davet edenlerin silahlı olduğunu unutmayalım) hepsi itaat etti.Saatler geçip de dönen olmayınca bazı kadınlar endişe içerisinde,yanlarına kocaları için yastık,kamp lambası ve sıcak giysiler de alarak,bilgi edinmek maksadıyla mahalle karakoluna müracaat ettiler.Polisin kocalarının çok kısa bir süre içerisinde geri döneceğine dair teminat vermesi neticesi onları beklemek üzere evlerine geri döndüler.Fakat hiçbiri geri gelmedi.Türklerin siyasi cezaevleri labirenti içinde bir noktadan ötekine sürüklendiler.Haftasonuna doğru Anadolu'ya gönderilmişlerdi bile.
Polisin sabahın kör karanlığında İstanbul sokaklarından geçirdiği,bazıları hala pijama ve terlikleriyle olan,bazılarıysa battaniyeye sarılmış durumdaki bu insanlardan kimsenin haberi olmadı demek doğru olmaz.Bu tutuklamaların haberi tıpkı bir barut alevi gibi şehrin içerisinde dört bir yana yayıldı.Öğlene doğru korku ve kedere garkolmamış bir tek Ermeni hanesi kalmamıştı.İzleyen günlerde diğer önemli şahıslar da tevkif edildi.Mebusan Meclisi azası olan iki Ermeni parlamenter,Kirkor Zohrab ve Vartkes Serengulian,resmi bir protesto için Sadrazam Said Halim Paşa'ya çıktılarsa da elde ettikleri sadece kaçamak cevaplar oldu.Bunun üzerine günü geldiğinde medeni dünyaya Jöntürklerin ne menem insanlar olduklarını anlatacaklarına dair yemin ettiler.Sadrazamsa her ikisine hınçla cevap vermekle yetindi.Sürgüne gönderilip öldürüldüler.Alman Sefirinden İmparatorluktaki azınlıklara halel gelmeyeceği yolunda teminat almış bulunan Patriğimiz Zaven aynı şekilde Said Halim Paşa'ya da müracaat ederek kendisinden Ermeni milletini korumasını istirham etti.Damarlarında "asil bir kan taşıyan" "zarif" birinci nazır ise,umumi tevkifat ve kitle halinde tehcir iddialarının abartılmış şayialardan ibaret olduğunu ifade etti.Hemen akabinde bizzat Patriğimiz de tehcir işlemine tabi tutulanlar arasında yerini aldı.Birkaç ay zarfında,Ermeni ileri gelenlerinden yaklaşık 2.500'ü bir daha geri gelmemecesine toplumlarından sökülmüşlerdi.
Milletimizin başsız bırakıldığı 24 Nisan akşamı sessizlik içinde geçen bir hadise daha vuku buluyordu.Gündelik işlerde çalışmak amacıyla taşradan İstanbul'a gelmiş bulunan binlerce Ermeni genci önce hapse atıldı,sonra sürgüne gönderildi ve sonunda öldürüldüler.Bu fakir genç insanlar köylerini ve ailelerini terketmişlerdi.Aralarından bazıları başkente ulaşabilmek için yüzlerce kilometre yolu yayan katetmişti.İstanbul'daysa en zor ve en mütevazi işleri kabul edip,gülünç denecek bir aylık ücret karşılığında günde 13 saat çalışmışlardı.Kazandıklarının çoğunu ya çocuklarını beslesin diye hanımlarına ya da tohum veya çiftlik hayvanı almaları için ebeveynlerine gönderiyorlardı.Soydaşlarıyla beraber başkentin en iğrenç mahallelerinde haddinden fazla kalabalık,sefil barınaklarda yaşamaktaydılar.Çoğunun okuma yazması bile yoktu,Ermeni cemaatinin ekonomik açıdan en zayıf tabakasını oluşturmaktaydılar.Ama genç ve güçlü olduklarından dolayı Jöntürkler,onları rejimleri için bir tehdit unsuru olarak gördüler.Türk polisi için bir gecede bu 5.000 kişiyi toparlayıp hapse ve ölüme göndermek hiç de zor olmadı.25 Nisan sabahı aralarından hiçbiri olağan çalışma mahallerine gelmiyor ve bir daha birinden bile haber alınamıyordu.Ülkenin içine -ve dolayısıyla ölüme doğru- yaptıkları uzun yolculukları esnasında bazıları kısa bir süre için de olsa aileleriyle yeniden biraraya gelebildiler.Kitle halinde tehcir hareketi başlamıştı.
Gerçekten de İstanbul'da bu tutuklamalar devam ederken,Anadolu'dan gelen zorla göç ettirme haberleri bize ulaşmaya başlamıştı.Sadrazam Said Halim Paşa'nın,Patriğimize biraz da istihzayla bu asılsız iftira ve şayiaların Ermeniler tarafından yayılmakta olduğunu söylediği vakit,adamları kitlesel kıyım planlarını uygulamaya koyuyorlardı.Türkler en kaşarlanmış sabıkalıları hapisten çıkartarak,bu mücrimleri birer hükümet görevlisi,Teşkilat-ı Mahsusa adındaki kıyım ve katliamlardan sorumlu özel organizasyonun birer mensubu haline getirmişlerdi.Bu teşkilat ne vicdandan ne de kanundan haberdar binlerce sadisti bünyesinde barındırıyordu.Onları silahlandırarak düzenli ordu birlikleriyle işbirliği içinde görev alacakları Anadolu'ya gönderdiler.Uyguladıkları metodsa aşağıdaki gibiydi:Türk askerleri bir Ermeni köyünü işgal ederek -erkekler,kadınlar,gençler,yaşlılar ve hastalar da dahil olmak üzere- sakinlerine evlerini terkederek dışarıda toplanmalarını emrediyorlardı (Bu esnada hükümet,bu şekilde terkedilen evlerin yağmalanması ve işgali için gereken tedbirleri önceden almış bulunmaktaydı).Süngü takmış askerlerle çevrili,korkmuş ve zayıf düşmüş bu insanlar köylerini terketmeye mecbur bırakılıp,sonunda kendilerini ölümün beklediği uzun ve cehennemi bir yolculuğa ilk adımlarını atıyorlardı.Aç ve düşkün bir vaziyette Anadolu yollarında sürüklenirlerken,düzenli ordu birliklerine yardımcı olmaya gelmiş Teşkilat-ı Mahsusa çetelerinin komşu tepelerden üzerlerine çullandıklarını görmekteydiler.Bu çeteler yağmayı bitirdikten sonra ayakkabı,gömlek,alyans,para ve üzerlerine gizlemeye muvaffak oldukları ne var ne yoksa alarak kurbanlarını çırılçıplak bırakıyorlardı.Bundan kötüleri de vuku bulmaktaydı.Başta İngilizlerin mavi kitabı olmak üzere,Ermenilerin maruz bırakıldıkları tüm bu dehşet ve eziyetler muhtelif eserlerde ayrıntılarıyla anlatılmıştır.Türklerin bu yorucu işi sona erdiği vakit 1.200.000 Ermeni katliamlarda hayatını kaybetmiş ve Küçük Asya mezbaha haline gelmişti.
24 Nisan 1915 günü vuku bulan birinci dalga tutuklamalardan 24 saat sonra İstanbul'daki kaçakların sayısı da artmıştı.Çok yakın bir tarihte sıranın kendilerine geleceğini bilen talebeler,profesörler,Taşnak Partisi mensupları ve diğerleri yeraltına iniyorlardı.Kitle halinde şehre ulaşan asker kaçakları,Ermeni subay ve askerlerin silahlarının Türk yetkililerince alınışını ve Ermeni birliklerinin kıyıma tabi tutuluşunu gördüklerini anlatmaktaydılar.Sivas Valisi Muammer'in kendi bölgesindeki 20.000 Ermeni askerini katlettiğini de bu esnada öğrendik.Daha önce de söylediğim gibi yaklaşık 120.000 soydaşımız çalışma taburlarında istihdam edilmişlerdi.Bunlar birbiri peşisıra katledildiler.İstanbul'da tutuklananların sayısı artmaya devam etmekte ve her geçen gün Türklerin Ermenilere karşı tertip ettikleri canavarlıklara dair ülkenin içlerinden gelen yeni haberler şehre ulaşmaktaydı.
Başkentin bütün Ermeni mahallelerinde kiler,mahzen,kuyu,sandık odası gibi iç ve dış duvarlar arasında kalan bütün boşluklar gizlenecek yerler haline getirilmişti.Türk polisinin mel'un hainler yardımıyla zaman zaman ulaşabildiği,içinde binlerce kişinin iskan edildiği bir yeraltı dünyası işte bu şekilde meydana gelmişti.Kaçakları yakaladıkları zaman,kendilerine yataklık edenlerle birlikte hapse götürmekte,burada onlara işkence edilmesinden sonra ya öldürülmekte ya da devam etmekte olan katliamlara yeni malzeme sağlamak amacıyla ülkenin içlerine yollanmaktaydılar.
Oturduğumuz ev Anadolu'nun muhtelif bölgelerinden gelmiş 10-12 gence barınak vazifesi görmekteydi.Bazıları birkaç hafta bizde kaldıktan sonra gizlenecek bir başka yer bulmak amacıyla evden ayrıldığı için bu sayı daimi olarak değişmekteydi.Akıl ve bedenen güçlü bu insanlar anında bir yere büzülmelerine sebep olacak beklenmedik bir ziyaret korkusuyla saklanmak zorunda kaldıkları dört yıl boyunca gerçekten neler yaşadılar?Her gün onların içini hüzün ve öfkeyle dolduran korkunç haberler bize ulaşmaktaydı,ama tüm bu olup bitenlere karşı ellerinden hiçbir şey gelmiyordu.Aralarından birinin yakalanmasıysa hepimizin ölümü demekti.
Çocuksu görünüşüm sebebiyle ev ahalisinin erkek cinsi arasında hareketlerinde serbest olan tek kişi bendim.Aslında,hain ve casus Ermenilerin de yardımıyla gizli polis,okumak ya da düzgün bir iş bulmak amacıyla taşradan İstanbul'a gelmiş bekarları da izlemekteydi.Bu insan avı yerine göre 16-17 yaşındaki çocuklara dek uzanıyordu.Sıklıkla ailesiyle birlikte aynı evde yaşayan ve nesiller boyu aynı mesleği icra etmiş bir soydan gelen başkentin yerleşik Ermenisiyle kıyaslandığında,şehirde herhangi bir aile bağlantısı olmayan bu taşralılar Türklerin gözünde isyan çıkarmaya daha yatkınmış gibi görünmekteydiler.
Hiç kuşku yok ki,askerlik görevini yapmakta olan bir Ermeni ister İstanbul isterse taşra doğumlu olsun aynı eziyetlere maruz kalıyordu.Fakat başkentte çok sayıda Avrupalı ve Amerikalının bulunuşu bizleri tehcir ve katliamdan korumaktaydı.Türkler,barbarca projelerini Batı'ya izah edemezlerdi.Yine de İstanbul'daki Ermeni cemaati,soydaşlarını kurtarmak için risk almaya hazırdı.Muhafazakar hayat tarzı ve ihtilalci hareketler karşısındaki hasmane tavrına rağmen,yaklaşık elli bin Ermeni hanesinin bulunduğu bir şehirde,15.000 Ermeni saklanarak ölümden kurtuldu.Fakat savaş sırasında bu rakamı aşmasa bile aynı sayıda Ermeni tutuklanarak göç ettirildi.Savaş bitmeden önce aralarından yüzde 80'i hayatını kaybedecekti.Polisin bir hanede kaçakları yakaladığı her hadise diğerleri açısından barınabilecekleri mekanlardan birinin daha azalışı manasına gelmekteydi.
Bana verilen görev kaçakları bir evden veya bir mahalleden diğerine götürmekti.Başkentin cadde ve ara sokaklarının yabancısı olmayıp,Taşnak mensubu arkadaşların esirgemedikleri övgüleri sayesinde cesaretim de yerindeydi.Yeraltında yaşayan Federasyonun önde gelenleriyle hala serbestçe dolaşabilen Ermeniler arasında kuryelik de yapıyordum.Patriğimiz Zaven,eski Muş mebusu Keghan,Getronagan Lisesi eski müdürü filoloji profesörü Khatchaturian,Taşnak yöneticileri Khosrov Babayan ve Chavarch Missakian;bunların hepsi aralarında götürüp getirdiğim mektuplar sayesinde temasta kalabildiler.
Sadrazam Said Halim Paşa'dan Ermeni milletini korumasını talep ettikten sonra sürgüne gönderilen Patriğimiz Başpiskopos Zaven'i gayet iyi hatırlıyorum.Bir gün ona Profesör Khatchaturian'dan bir mektup getirmiştim.Tam çıkıyordum ki bana:
"Arshavir evladım,eğer yakalanırsan hepimiz çok müşkül bir durumda kalacağız." dedi.Ben de ona:
"İçiniz rahat olsun Monsieur" diye cevap verdim.Bu çok kıymetli insanın bana karşı göstermiş olduğu alaka beni duygulandırmıştı."Buradan ayrıldığım zaman öylesine hızlı koşacağım ki bir kuş bile bana yetişemeyecek.Eğer beni takip ettiklerini farkedersem mektubu bin parçaya bölüp yutacağım."
Verdiğim cevap gülümsemesine sebep oldu.İyi şanslar temennisiyle beni uğurladı.
Meşguliyetlerimden bir başkası da,sadece ailem ve bizim evde gizlenenler için değil aynı zamanda Profesör Khatchaturian ve diğer kaçaklar için gıda maddeleri temin etmekti.Ekmekten başlayarak her şey karneye bağlanmıştı.Günlük gıdamız,o da yiyecek bir şeyler bulduğumuz zaman,ekmek,tek tük sebze,ara sıra balık ve nohuttan yapılma 'ersatz' kahveden oluşmaktaydı.Taşıdığı İran pasaportu sayesinde askere alınmaktan paçasını kurtaran Arsen Terlemezian'la görevimiz vesikaları temin etmekti.Bu iş için ölüleri yeniden hayata döndürüyor ve kadınlar adına düzinelerce kimlik kartı dolduruyorduk.Bu tarz sahtecilikte çabucak birer uzman kesilmiştik.Aslında arkadaşlarımızı bir evden ötekine taşımanın en güvenilir yolu onları sahte doğum tarihleri taşıyan kimlik belgeleriyle donatmaktı.Bu tahrif işlemi göründüğü kadar zor değildi.Bazı kaçaklar gerçekten de 16 yaşın altındaymış gibi gösterecek kadar genç görünüyorlardı.Biraz daha büyük olanlaraysa altmışlık görüntüsü vermek her zaman mümkündü.Polisin kendilerini sokakta çevirmesi durumunda bu sahte belgeler onlara asker kaçağı olmadıklarını ispatlamaları imkanı veriyordu.
Kaçaklar arasında öylesine bir şöhret kazanmıştık ki akabinde bazı zengin tüccarlar kendilerini askere alınmaktan kurtarmamız için bize ricaya gelir oldular.Bir defasında Kayserili bir tüccar için pastırma karşılığında sahte belgeler hazırlamıştık.Fakat polis,onu tutuklayıp,işkence ederek sahte belgeleri nereden temin ettiğini söyletmeye muvaffak oldu.Bu sayede bize tuzak kurdular.Belge arayışındaki bir asker kaçağını oynayacak bir Ermeni bulunarak,polisin yakaladığı tüccar vasıtasıyla bizle temasa geçirildi (aynı tüccar serbest bırakılması karşılığında muhbirlik yapmayı kabul etmişti).İkisi birden,Galata'ya,içinde o sıralar 17 yaşında olan eski arkadaşım Arshavir Papazian'ın oturduğu,bir Rumun köprü yakınlarındaki evine geldiler.Tüccarın yanı sıra,yeni belgelerle donanmış bir şekilde polisin casusu da evi terkeder terketmez biz de dışarı çıktık.Tam giriş kapısını kapatıp sürgüsünü de çekmiştik ki Emniyet-i Umumiye mensuplarının evi kordon altına almış olduklarını farkettik.Bu durumda tek bir çıkış yolu kalıyordu.Yarım daire çizerek geri döndükten sonra bir omuz darbesiyle biraz önce kendi ellerimizle kapattığımız kapıyı yere indirdik,akabinde bütün hızımızla çatıya çıktık.Aşağıdaysa polisler,küfürler eşliğinde peşimize düşmüşlerdi bile.Korkunun da tesiriyle olağanüstü bir gayretle kaygan kiremitlere tutunarak çatıya tırmandık.Bir ya da iki polis peşimizden gelme rizikosunu göze aldılar.Kiremitleri kırıp,her adımda düşme tehlikesi atlatarak,yine de dengemizi muhafaza etmek suretiyle çatıdan çatıya atlıyor ve peşimizden gelenlere karşı bir miktar avantaj temin etmiş oluyorduk.Polislerden biri az kalsın aşağıya düşüyordu.Daha ağır olan bir diğeriyse üzerinden atlamakta olduğu çatıyı delerek kendini alttaki evin oturma odasında buldu.Çığlık ve bağırtıları sayesinde muhtemelen bütün mahalle ayağa kalkmıştı.Etrafımızdaki kiremitler kırılıyor ve meyilli çetılardan aşağıya doğru yuvarlanıyorlardı.Sonunda küçük bir ara sokağa atlayarak izimizi kaybettirmeye muvaffak olduk.
Yine arkadaşım Arshavir'le birlikte bir kere daha tehlikenin eşiğinden döndük.Elimizdeki sahte karnelerle ekmek satın almak üzere Şehzadebaşı'ndaki Türk mahallesine gitmiştik.Asık suratlı ufak tefek bir adam olan fırıncı karnelerimizi almış ama ekmeği vereceği yerde onları tezgahın üzerine koyarak çırağına birkaç kelime mırıldanmıştı.O da hemen ardından dükkanı terketti.Tehlike içinde olduğumu biliyordum fakat evde bu ekmeği bekleyen arkadaşlarımı düşündükçe ellerim boş ayrılmak işime gelmiyordu.Ekmek karnelerimizdeki bilgilere göre bir lokantada çalışıyorduk.Tezgahın üstünde duran beş somun ekmeği alel acele torbama indirirken fırıncıya:
"Bakın,bugün için yedi somun ekmek hakkımız var;arkadaşım müşterileri daha fazla bekletmemek için bunları lokantaya götürecek" dedim.
Bunu duyan Arshavir torbayı kapıp koşarak uzaklaştı.Öfkesinden cinleri başına üşüşen fırıncı tam ağzını bozacaktı ki bitişikteki camiinin minaresinden birdenbire "Allahü ekber" nidası bize ulaştı.Müslüman fırıncı sessizliğini muhafaza etti.Müezzinin sesi onu tesiri altına almışa benziyordu.Sokağa bir göz attım.Arkadaşım gözden kaybolmuştu bile.Bu arada fırıncının çırağının bir polisle beraber dönmekte olduğunu görünce çok geç kaldığımı söyleyip,fırıncıyı düşünceleriyle başbaşa bırakarak,fırını terkettim.
Yaklaşık bir yıldır aranmakta olan Profesör Khatchaturian tutuklandığı zaman az kalsın ben de yakayı ele veriyordum.1916 yılı başlarıydı.Üzerimde bakkal önlüğüyle gıda maddeleri ve Muş'lu Kegham'ın mektubunu kendilerine teslim etmek üzere içinde profesör ve diğer kaçakların saklanmakta olduğu Uncuyan Apartmanı'na doğru gidiyordum.Köşeyi dönüp sokağa girdiğim zaman bir yığın polis memuruyla burun buruna geldim.Biraz sonra başka polisler,meşhur Ermeni hainlerinden Vahe İhsan'ın önünden,profesörü,avukat Samuel Rouchdouni'yi ve tanıyamadığım bir diğer şahsı ite kaka dışarıya çıkardılar.Khatchaturian,İstanbul'un en çok sayılan kişilerinden biri olduğu için haber çabucak yayıldı.Tutuklanışı,artık kendini sahipsiz kalmış olarak hisseden Ermeni cemaati içinde derin bir teessüre yol açtı.
Kaçaklar dünyasının bir adı da vardı.Ölüm tehdidi altında bile bu insanlar mizah duygularını muhafaza etmeyi bildiler.Yaşadıkları zorluğu tasvir edebilmek için alaycı bir ifade bulmuşlardı:"Tavan Taburu".Gerçekten de onlar tavan araları,mahzenler ile gizli bölme ve geçitlerin askerleriydiler.Kendilerine istihzayla bu adı yakıştırırken aynı zamanda hem kendileriyle hem de polis,casuslar ve hainlerle alay ediyorlardı.
Savaşın bu korku dolu yıllarında İstanbul Ermenileri tehdit altında bulunan soydaşlarının nazarında gerektiği şekilde davranmasını bildiler.Bu talihsiz mazlumlarla ekmeklerini paylaşıp,evlerini sığınak haline getirmek için kahramanca gayret gösterdiler.Bir an bile şikayet etmeksizin günlük gerginliklere,mali zorluklara,ürkütücü ve aşağılayıcı ev baskınlarına tahammül edip kendilerini binlerce kez tehlikeye attılar.Bu dehşet günlerinde,ezilen insanlar kendilerini fazilet sahibi olarak göstermesini bildiler:Sarhoşlar,f.hişeler,mücrimler ve dünyanın her yerinde polis karakollarının müdavimleri sayılacak cinsten kişiler ekmek ve diğer gıda maddelerinin bulunup dağıtılmasında yardımcı olurken sadık ve ağzı sıkı bir şekilde hareket ettiler.Tüm sahalarda Ermeni hayatının can damarını oluşturan esnaf dediğimiz orta tabaka gibi,ihtilalci hareketlere sırtını dönmüş durumdaki varlıklı ve muhafazakar üst tabaka da kaçaklara yataklık etti.Kendi ailelerinin sağladığı koruyucu ortam içerisinde sakin ve güvenli bir hayat geçirdikten sonra büyük bir gayretle günlük istihkakları olan 250 gram ekmeği kaçaklarla paylaşmaya başlayan ve o yaştan sonra gündelikçiliğe soyunarak onların elbise,çamaşır ve çarşaflarını yıkayan babaannelerle ihtiyar kızların insanı duygulandıran davranışlarını nasıl unutabiliriz.Bu mukavemet hareketi karşısında ne resmi tebliğlerin ne de polis tehditlerinin bir etkisi oluyordu.Her birinin mümkün olduğunca daha çok hayat kurtarmaya yeminli olduğunu da söyleyebiliriz.
İşte bu şekilde "Tavan Arası Ordusu"na mensup 15.000 nefer savaş boyunca hayatta kalmayı başardılar.
Mütarekeden sonra,ölüm yürüyüşünden hayatta kalanlarla beraber binlerce yetim şehre doluştuğu vakit,İstanbul Ermenileri bir kez daha cesaretlerini gösterdiler.Yetimhaneler açıp,yardım sandıkları kurarak Türk barbarlığının kurbanlarına ilaç ve bakım temin ettiler.Bir yıl içerisinde bu yarı ölü durumdaki yaratıkların büyük çoğunluğu yeniden insan görüntüsüne sahip olmuştu.Hiçbir yetişkin ve hatta çocukların bazıları yaşamış oldukları eziyetleri unutamayacaklardır,yine de en azından yemeyi ve uyumayı yeniden öğrenmişler,çocuklarsa şarkı söyleyerek oynamaya başlamışlardı.Tabiatıyla hepsinin aklında tek bir fikir bulunmaktaydı:Mümkün olduğunca çabuk Türkiye'yi terketmek.Yunan hükümeti hayatta kalanlar için tüm muhaceret kısıtlamalarını kaldırmıştı.Bu şekilde binlerce Ermeni Yunanistan'a gitmek üzere yola çıktı.Asırlar boyu Osmanlı boyunduruğunda kalmış Suriye ve Lübnan gibi bazı Arap ülkeleri de aynı şekilde Ermeni mültecilerini kabul ettiler.Bu şekilde halkım için yeni bir hayat başladı.Jöntürkler "Ermeni meselesini bir kerede kökünden" halledememişlerdi.Bilemedikleriyse,kendi isimlerini sonsuza dek katil,soykırımcı ve barbar kelimeleriyle eşdeğer hale getirdikleriydi.
-------------------------------------------------------------------------------------
*Arshavir Shiragian'ın "The Legacy" adlı eserinden.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder