Anneannem/Fethiye Çetin

Heranuş,o yıl üçüncü sınıfı da başarıyla bitirmişti.Çok çabuk öğrenen ve sorumluluk sahibi bir çocuk olduğundan ev işlerinde annesine yardım etmekle kalmıyor kardeşleri ile ilgileniyor,onlarla oyunlar oynuyor,okulda öğrendiklerini onlara da öğretmeye çalışıyordu.Onun üzerine aldığı işler konusunda kimsenin gözü arkada kalmazdı.

Havaların ısındığı ekinlerin büyüdüğü günlerden bir gün,jandarma köyü bastı.Çok iyi Türkçe konuştuğu için o güne kadar vergi tahsildarlarıyla ve diğer yetkililerle köylüler adına ilişki kuran köy muhtarı Nigoros Ağa,köy meydanında toplanan köylülerin gözü önünde öldürüldü.Daha sonra,köy meydanında toplanan yetişkin erkeklerin hepsi öldürüldü.Jandarma erkekleri götürürken onları ikişer ikişer birbirlerine bağladı.Heranuş'un dedeleri,iki amcası,dayısı da götürülenler arasındaydı.Bu erkeklerin Palu'ya götürüldüğü söylendi.Ancak,gittikleri yerden bir daha dönmedikleri gibi akıbetleri hakkında kesin bir bilgi edinilemedi.

Artık sadece kadınlar ve çocuklardan oluşan köy ahalisi,bütün erkeklerin,yaşlı-genç demeden dipçiklenerek,tartaklanarak toplanıp götürülmesinin dehşetini uzun süre üzerlerinden atamadılar,evlere giremediler,işlerine dönemediler,köyün meydanında toplanıp olan biteni konuştular,ağlaştılar,bağrıştılar,ağıtlar yaktılar,yaşlılara sordular,tartıştılar.Kimse,erkeklerin nereye ve niçin götürüldüklerini,ne zaman döneceklerini bilmiyordu ancak rivayet muhtelifti.

Heranuş'un babaannesi diğerlerine,"Kaygılanmayın,her şey düzelir,gidenler geri gelir," dedi ve devamla,"Siz o zaman çocuktunuz,çoğunuz bilmezsiniz,yirmi yıl önce de köylerimiz böyle basıldı,boşaltıldı.Hepimiz sürgün edildik," diye açıkladı.

Başka bir kadın araya girdi."Yollarda,dağlarda çok kişi öldü,dağlara gömdük."

Babaanne devam etti:

"Aramızda ölenler oldu ama çoğumuz uzunca bir süre dağlarda yaşamayı başardık.Sonra bir gün köyümüze dönmemize izin verildi ve döndük."

"Döndüğümüzde kiliselerimiz,okullarımız,evlerimiz yıkılmıştı,yakılmıştı."

"Yıkılan,yakılan evlerimizin ve okullarımızın yeniden yapımı birkaç yılımızı aldı ama gördüğünüz gibi herbirini daha güzel daha sağlam inşa ettik," dedi babaanne.Diğer yaşlı kadınlar ona katıldıklarını başlarını sallayarak belirttiler.

Genç kadınların çoğunluğu ise,babaanne kadar iyimser değildi.Bu saldırıların yirmi yıl öncekilere benzemediğini,toplayıp götürdükleri erkeklerin bir daha dönemeyeceklerini söylüyorlardı.Heranuş,babaannesinin söylediklerinin gerçek olması,dedesi,dayısı ve amcalarının geri dönmesi için bildiği bütün duaları sessizce mırıldanıyor,götürüldükleri dağları tahmin etmeye çalışıyordu.Köyün diğer çocukları gibi,bütün dikkatini konuşulanlara veriyor,olanları ve olacakları anlamaya çalışıyordu.

Kaynanasının sözünü ettiği sürgün olayını dokuz yaşında yaşamış olan Heranuş'un annesi İsguhi de,çocukluk deneyimlerine dayanarak yaklaşan tehlikenin öncekilerden farklı olduğunu öngörmüş olmalı ki,kızkardeşlerini topladı ve onlardan saçlarını kesmelerini,yüzlerini çirkinleştirmelerini,dikkati çekmeyecek kötü elbiseler giymelerini istedi.

En küçükleri olan Siranuş dışında diğerleri,beş örgüyle topladıkları saçlarını kestiler,ablalarının diğer isteklerini de yerine getirdiler.Siranuş,saçlarını kesmeyi de kötü giyinip suratını çirkinleştirmeyi de reddetti.

Erkeklerin götürüldüğü günün akşamında,köy birtakım adamlarca basıldı.Bu adamlar,köyün güzel genç kızlarını,kadınlarını kaçırdılar.Kaçırılanlar arasında Siranuş da vardı.Siranuş ve diğer kaçırılanlardan ertesi gün ve öbür günler haber alınamadı.Görenler,Siranuş'u kaçıranların onu örüklerinden kavrayıp ellerine doladıklarını ve böylece sürüklediklerini söylediler.

İsguhi,jandarmaların komşu köylerden bazılarını,bu arada eltisinin köyünü de basmadıklarını,bu köylerin ahalisine bir şey yapılmadığını öğrenir öğrenmez üç çocuğunu,Heranuş'u,Horen'i ve Hrayr'ı yanına alıp,eltisinin köyüne gitti.Ancak,çok geçmeden jandarma bu köye de geldi ve bu kez köyün kadın-erkek bütün ahalisini toplayıp Palu'ya götürdü.Palu'ya götürülenler arasında Heranuş,annesi ve iki kardeşi de vardı.

Palu'da kadın ve erkekleri ayırdılar.Kadınları kilisenin avlusuna soktular.Erkekler dışarıda kaldı.Bir süre sonra dışarıdan canhıraş çığlıklar gelmeye başladı.Kilise avlusunun duvarları yüksek olduğundan içerideki kadınlar ve çocuklar,dışarıda olanları göremiyorlardı,ancak korkudan kocaman olmuş gözbebekleri ile bakışları buluşuyor,buluşan bakışlar birbirine öylece takılı kalıyordu.Anneler,nineler,çocuklar birbirlerine sokulmuş titriyorlardı.Avlu,titreşen yumak yığını gibiydi.

Diğer kardeşleri ile birlikte annesinin eteğinden ayrılmayan Heranuş,bir yandan korkuyor diğer yandan merakını da yenemiyordu.Bir genç kızın dışarıyı görebilmek için ötekinin omuzuna tırmandığını görünce,onların yanına gitti.Arkadaşının omuzuna basıp duvarın üstünden dışarıya bakan kız,aşağıya indikten epey sonra,gördüklerini söyleyebildi.Bu kızın ağzından duyduklarını Heranuş ömür boyu unutmayacaktı:

"Erkeklerin boğazlarını kesiyorlar,sonra da nehire atıyorlar!"

Sesler kesildikten bir süre sonra iki kanatlı büyük kapı açıldı ve avludaki kalabalığı,iki sıra oluşturmuş jandarmalar arasından geçirip Palu dışına çıkardılar.Burada,köylerine dönmeleri için izin çıktığını,bu nedenle herkesin kendi köyüne dönmesi gerektiğini söylediler.Köye döndüklerinde,evlerinin yağmalandığını gördüler.Evleri,hiç vakit kaybetmeyen civardaki Türk köylülerce yağmalanmış,yatak-yorganları dahi götürülmüştü.

Köye gelen kadınlar,erkeklerin yasını tutma lüksüne sahip olmadıkları gerçeğini anlayarak,aç karınlarını doyurmak için tarlalara,bahçelere koştular.Olgunlaşmış ekinlerin birkaç gün yemelerine yetecek kısmını elbirliği ile topladılar,damlarda dövüp bulgur yaptılar ve kaynatıp karınlarını doyurdular.

Bundan sonra yapacaklarını düşünmeye fırsatları olmadı.Çünkü jandarma tekrar köye geldi ve köyde kalan bütün nüfusun,yatalak kadınlar dahil olmak üzere sürgüne gönderileceğini söyledi ve hemen toplanmalarını emretti.İşte bundan sonra o uzun,acılı ölüm yürüyüşü başladı.

Çermik Hamambaşı'na geldiklerinde azalmışlardı.Küçülen kafile,orada mola verecek,ertesi gün yola devam edecekti.Küçük oğlu Hrayr'ı bir bohça ile sırtına bağlayan İsguhi,yol boyu,arkalara düşmemek için adeta koşturarak yürüyor,diğer çocukları Heranuş ve Horen'i de ellerinden sımsıkı kavramış iki yanında sürüklercesine çekiştiriyordu.Yol boyunca pek çok çocuk ölmüştü ama o,çocuklarını buraya kadar sağ salim getirmeyi başarmıştı.Yorgunluktan,açlık ve susuzluktan adım atacak mecalleri kalmamıştı.Oldukları yere yığılıverdiler sonunda.

O sırada,etraflarını saran Çermikliler,ekmek ve su veriyorlar,karşılığında altın ve ziynet eşyası istiyorlardı.Oysa açlıktan avurtları çökmüş bu insanlar,bütün paralarını,altınlarını ve takılarını ölüm yolculuğunun daha ilk günlerinde yitirmişler ellerinde bir şey kalmamıştı.

Bu zavallı insanların çevresinde birikenlerin sayısı giderek artıyor,toplananların bir kısmı acıyarak bir kısmı da iğrenerek bakıyorlardı.Bir süre sonra izleyicilerden bazıları,çocukları incelemeye,gözlerine kestirdiklerini almak için yakınları ile konuşmaya başladılar.

Çermik jandarma komutanı olduğunu sonradan öğrendikleri atlı bir jandarma onbaşısı Heranuş'a,Çermik'in Karamusa köyünden Hıdır Efendi ise Horen'e talip oldular.Hrayr çok küçük olduğundan onun talibi yoktu.İsguhi,bütün yorgunluğuna ve açlığına rağmen,durumu kavrar kavramaz oturduğu yerden bir atmaca gibi fırladı ve çocuklarını arkasında sakladı."Onları kimse benden alamaz.Onları vermem," diye öyle bir söyledi ki,bu söyleyişinde bütün dünyaya meydan okur gibi bir hali vardı.İsguhi'nin annesi Takuhi,yanlarına geldi ve İsguhi'ye çocuklarını bu adamlara vermesinin onlar hakkında daha hayırlı olacağını söyledi.Heranuş,anneannesinin annesini ikna etmek için şöyle dediğini duydu:

"Kızım,çocuklar birer birer ölüyor.Bu yürüyüşten kimse sağ çıkamayacak.Verirsen canları kurtulur,yoksa ölecekler.Hepimiz öleceğiz.Hiç değilse onlar yaşasınlar,ver."

Heranuş'un halası Zaruhi de anneannesini destekledi.O da Heranuş'un jandarma onbaşısına verilmesinden yanaydı.Bu iki kadın İsguhi'yi ikna etmek için diller döktüler ama o Nuh diyor peygamber demiyordu.

Bu tartışma sürerken ansızın üstlerine atlayan adamlar,Heranuş'u ve Horen'i İsguhi'nin elinden kaptılar.İsguhi bütün gücünü toplayarak öne atıldı ancak jandarma Heranuş'u atına atmıştı bile.Son bir hamle ile ata ulaştı,bir eliyle jandarmanın ayaklarını,diğer eliyle de Heranuş'u yakaladı ve çekiştirmeye başladı.

Bu kadından kolay kolay kurtulamayacağını anlayan jandarma,kamçısını çıkardı ve İsguhi'yi kırbaçlamaya başladı.Kırbacın değdiği yerlerdeki dayanılmaz acıya rağmen İsguhi,Heranuş'u sımsıkı kavradığı elini gevşetmiyor,bütün gücüyle kızını çekiştiriyor,bir yandan da kızını bırakması için jandarmaya kah ileniyor kah yalvarıyordu.

O sırada,beş yaşındaki Hrayr,çığlık çığlığa ağlamaya başladı.Hrayr'a da bir kötülük yapıldığını düşünen İsguhi,bir an için başını sesin geldiği yöne çevirdi ve işte o anda jandarma atını mahmuzladı.Ok gibi öne fırlayan at,üstünde Heranuş'la birlikte uzaklaştı.

İsguhi ile Heranuş'un Çermik Hamambaşı'nda ayrılan yolları bir daha birleşmedi.Annesini ve ablasını jandarmaların öldüreceğini sanarak ağlayan beş yaşındaki Hrayr da,Heranuş'un "Hepimiz öleceğiz," diyen anneannesi ve halası da bu ölüm yürüyüşünden sağ çıkamadılar.

-------------------------------------------------------------------------------------

Ankara'da bizde kaldığı bir gün,"İşin yoksa hele yanıma gel,sana bir şey söyleyeceğim," dedi.Yanına gittim,yine ellerimi iki elinin arasına aldı ve "Biliyor musun,benim annem,babam,kardeşim Amerika'da,dayın onların adreslerini kaybetti.Onları bulursan sen bulursun.Onları bana bul," dedi.

Sözlerin ağzından dökülüş biçiminden ve ses tonundaki tekdüzelikten bunları bana söyleyebilmek için çok zor karar verdiği anlaşılıyordu.Önce pek kavrayamadım,"Ne diyorsun anneanne,şimdi bizim Amerika'da akrabalarımız mı var?" diyerek biraz da söylediklerini aklımca alaya aldım.Anneannem çok ciddiydi."Adreslerini bilmiyorum ama Amerika'da,New York'ta oturduklarını biliyorum," dedi.

"Pekiyi anneanne niye gittiler Amerika'ya?

"Gittiler işte."

"Ne zaman gittiler?"

"Ben çocuktum o zaman."

"Pekiyi seni niye götürmediler?"

"Sonradan gidecektim,Mahmut dayın aramızı bozdu.Adreslerini kaybetti."

Kafam allak bullak olmuştu.Kafama takılan birçok soruyu soruyor ama cevap olarak bu söylediklerinden fazlasını alamıyordum.Ağzından başka bir laf alabilmek için günlerce uğraştım ancak,asıl anne ve babasının Amerika'da olduğu dışında pek fazla bir şey öğrenemiyordum.Biz,anneannemle dedemi teyze çocukları olarak biliyorduk.Bu doğru değilmiş.Anneannemi de Çermikli diye biliyorduk.Bu da doğru değilmiş.O zamana kadar doğru bildiklerimin çoğu yanlışmış.

Artık anneannemin ailesini bulmaktan çok gerçeği öğrenme peşindeydim.Anneannemi sürekli sıkıştırıyordum,bunu yaparken yalnız olmamıza özen gösteriyordum.Öğrendiklerimi o günlerde kimselere anlatamadım,yaşadığım sarsıntıyı kimselerle paylaşamadım.Anneannem öyle istiyor diye mi,ya da utancımdan mı bilmiyorum ama duyduklarımı ben de başkalarından gizliyor,yaşadığım bu yoğun duygu kargaşasıyla ve altüst oluşla tek başıma başa çıkmaya çalışıyordum.

Aramızda çok özel ve çok gizemli bir ilişki oluşmuştu.Sonra bir gün onun da anlatmak,bu sır perdesini aralamak,bildiklerinin ama kimseye anlatmadıklarının yükünden kurtulmak istediğini fakat o güne kadar daha fazlasını bilmemin benim için sakıncalı olacağına inandığını sezdim.Beni koruyordu.

Çok uğraştım.Sonunda anlatmaya başladı.Anlatırken sık sık duraklıyor,ısrarlı sorularım üzerine devam ediyordu.Olayları anlatıyor ancak arasına yorum katmıyor,duygu ve düşüncelerini anlatmaktan özellikle kaçınıyordu.

"Benim adım Heranuş'tu.Annem İsguhi,babam Hovhannes'di,o sırada iki amcamla birlikte Amerika'daydı.İki erkek kardeşim vardı.Dedeme Hayrabed Efendi derlerdi.Yalnız bizim köyde değil bütün civar köylerde sözü dinlenen,herkesin gelip akıl danıştığı bir adamdı.Köyümüz büyüktü,üç muhtarı vardı," diyerek başladı sözlerine.

Bir gün,jandarmanın köye gelerek dedesi,amcaları,dayısı dahil bütün erkekleri götürdüğünü ve bir daha onlardan haber alamadıklarını,annesi ve kardeşleri ile yengesinin köyüne sığındıklarını ancak jandarmanın oraya da geldiğini,kadın erkek hepsini toplayıp Palu'ya götürdüklerini,erkekleri kesip nehire attıklarını,nehirin günlerce kan aktığını ve sonra sürgün yolunu anlattı.

"Annem,sürgün yolunda arka sıralara düşmemizi istemediğinden hızlı hızlı yürüyor,ona ayak uydurmamız için de ellerimizden çekiştiriyordu.Sık sık arka taraftan çığlıklar,yalvarma ve ağlama sesleri geliyordu.Arkalardan gelen her ses,geriye bakmamızı engellemek isteyen annemin biraz daha hızlanmasına neden oluyordu.Yola çıktığımız ilk günün akşamında iki teyzem,arkalardan koşarak yanımıza geldiler,hüngür hüngür ağlıyorlardı."

Anneannem burada durdu.İçini çekti.Ben onun elini öptüm.Devam etti.

"Hasta olduğu için yürüyemeyen yengemi,jandarmalar süngüyle öldürmüşler.Ölüsünü de yolun kenarına atmışlar."

"Yengen,amcanın hanımı mıydı,anneanne?"

"Yok,dayımın hanımıydı,hamileydi."

"Yol boyunca,yaşlılar,hastalar,yürüyemeyenler,süngülenip oracıkta,açıkta bırakıldılar.Dağ başlarında kurda kuşa yem edildiler."

Bu acı ve inanılmaz olayları anlatırken anneannemin bana bakmadığını,bakışlarını halının üzerinde bir noktaya sabitlediğini,sol eliyle elimi sıkı sıkı tutarken sağ eliyle hep aynı hareketi yaptığını farkettim.Bacağının üst kısmında dizine doğru,elbisesini ütüler ya da eliyle düzeltir gibi bir hareketi farkında olmaksızın biteviye yineliyordu.Anlattıklarının onu çok yorduğunu düşünerek ara vermesini sağlamak istedim.Köpüklü kahveyi çok severdi.Ona,"Anneannem,kahve içer misin?" diye sordum.Beni duymadı.Eliyle aynı hareketi yapıyor,öne geriye hafif hafif sallanıyordu.Sağ elini elime aldım ve öptüm.Tekrar sordum.Bu kez duydu."Senin kahven köpüklü olur,hadi yap," dedi.

Kahveyi yapıp döndüğümde onu,başını yukarıya doğru,bir şeyler hatırlamak istermiş gibi kaldırmış olarak buldum.Beni görünce eliyle bir an önce yanına oturmam için işaret etti.Yıllardır susan,yaşadığı inanılmaz olayları içine gömen kadın,konuşmak ve anlatabilmek için belleğini zorluyordu şimdi.Kahvesini eline verdim ve o anlatmaya devam etti:

"Maden köprüsünü geçtikten sonra Havler'de,babaannem,iki torununu suya attı.Bu çocuklar,amcalarımın kızlarıydı.Anneleri de babaları da öldürülmüştü,yürüyemiyorlardı.Çocuklardan biri hemen sulara gömüldü ama öbürü başını sudan çıkardı.Babaannem,çocuğun kafasını suyun içine itti.Çocuk kafasını bir daha çıkardı ve bu,onun dünyayı son görüşü oldu,babaannem onu tekrar itti...Sonra,kendisi de deli deli akan suya atladı ve gözden kayboldu."

Anneannem burada sustu.Bu olayın onu çok etkilediği,o gün,dönüp dönüp bu olayı birkaç kez anlatmasından belliydi.Daha sonraki yıllarda da bu olayı çok anlatacak,her anlatışı,düşünceli bir suskunlukla sona erecekti.

Anneannem,bundan sonra,Çermik Hamambaşı'nda verdikleri mola sırasında yaşananları ve anneannesine ve halasına rağmen annesinin onu vermek istemediğini ama kendisini alıp götürdüklerini anlattı.

"Beni bir bahçeye götürdüler.Burası bizim köyün bahçeleri gibi yemyeşildi.Ağaçlar meyva doluydu.Bahçenin ortasından berrak bir dere akıyordu.Bu bahçede bizim köyden benim gibi alınan sekiz kız daha vardı.

Karnımızı sıcak yemekle doyurdular,ağaçtan meyva koparmamıza izin verdiler.Bir süre sonra ben annemi isterim diye tutturdum,anneme götürmeye söz verdiler.Diğer kızları da ailelerine teslim etme sözü verdiler.Bunun üzerine biz,bahçede oyunlar oynadık.Dalından koparıp armutlar,elmalar yedik,buz gibi sulardan içtik."

O günün akşamında,bahçedeki kızlar,birer birer alınıp ayrı evlere götürülmüşler.Jandarma onbaşısı da Heranuş'u almak için bahçeye gelmiş.Heranuş,onunla gitmek istememiş,"Annemi isterim," diye ağlamaya başlamış ve o geceyi sabaha kadar ağlayarak geçirmiş.

"Gece sabaha kadar ağladım,baktılar ki olmuyor,sabah beni alıp Hamambaşı'na götürdüler.Gittim ki,Hamambaşı bomboş,kimse yok.Annemleri götürmüşler,anladım ki,umudumu kırmak için beni sabaha kadar orada tutup şimdi getirdiler.Annemlerin Siverek'e doğru yola çıkarıldıklarını öğrendim.O günden sonra her gün Siverek dağlarına bakar,ağlardım."

Kapı çalındı,gelenler oldu.Anneannem anlatmaya ara verdi.Zaten benim de daha fazlasını dinleyecek gücüm kalmamıştı.Kendimi sokaklara atıp bağıra bağıra ağlamamak için zor tutuyordum.Bütün bunlara,eğer anlatan anneannem olmasaydı,inanamazdım.

Öğrendiklerim,bildiklerime hiç uymuyordu.O güne kadar edindiğim bilgiler alt üst oluyor,değerlerim duyduklarımla tuz buz oluyor,içindeki korkunç karmaşa ile beynim çatırdıyor,zonkluyor,içindekiler de fışkıracak,her şeyin,herkesin üstünü kaplayacak diye bir korku kaplıyordu bedenimi.

Hayalimde canlanan birkaç görüntü açık ya da kapalı da olsa gözlerimin önünden gitmiyordu:Kilise avlusunda bekleşen kalabalığın,özellikle çocukların gözbebekleri,suya atılan bebekler ve onların yaşama içgüdüsüyle sudan çıkardıkları kafaları,Heranuş'un annesinden koparılıp kaçırıldığı an...Bütün bu görüntülerin üstüne,benim öğrenciyken her bayramda şiir okuyan suretim düşüyordu.

En iyi okuyanlardan biri olduğum için öğretmenlerim her bayramda kahramanlık şiirlerini bana okuturlardı.Yüreğimden kopup gelen haykırışlarla seslendirdiğim "şanlı geçmiş" şiirleri,korkuyla açılmış çocuk gözlerine,suda kaybolan çocuk kafalarına,günlerce kan kırmızı akan nehir sularına çarpıp paramparça oluyordu.

O gece hiç uyuyamadım.Ertesi gün,bir hayalet gibi dolaştım durdum ortalıkta.Anneannemle evde yalnız kalamadık,konuşamadık.

Bu arada,anneannemin bir sözünü hatırladım.Çocukluğumuzda,mezarlıklardan çok korkar ve korkunç mezarlık ve hayalet öyküleriyle birbirimizi de korkutmaya çalışırdık.Maden'deki mezarlık piknik yaptığımız bahçelere giden yol üzerindeydi.

Mezarlıktan geçerken korktuğumuzu gören anneannem,hep şöyle söylerdi:"Ölülerden korkmayın çocuklar,onlar bir kötülük yapamazlar.Kötülük yaşayandan gelir,ölülerden değil." Acaba anneannem bize bunları söylerken,bu anlattıklarını mı düşünüyordu?Bunu soramadım ama büyük bir olasılıkla bu yaşadıklarını kastediyordu.

Anneannemle aramızda,o günden başlayarak diğerlerinin bilmediği bir ortaklık,bir sırdaşlık oluşmuştu ve bu ortaklık,anneannem ölünceye kadar da hep böyle devam edecekti.

O ara gelen gidenimiz de çok oldu.Anneannemle tekrar konuşma olanağı bulmamız zaman aldı.Bunun böyle olması belki de iyi oldu.Aradan geçen zaman,öğrendiklerimi bir ölçüde sindirebilmeme ve yaşadığım yoğun iç çatışmayı bir ölçüde bastırabilmeme yaradı.

Anneannemi evde yalnız yakaladığım bir gün yine ellerini ellerimin içine aldım,yumuşacık yanaklarından öptüm ve kaldığımız yerden anlatmasını istedim.Belli ki,anlatmayı o da çok istiyordu.Hiç vakit geçirmeden,hemen başladı:

"Beni,Çermik jandarma karakol komutanı,Hüseyin Onbaşı almıştı.Hanımının adı Esma'ydı.Çok istemelerine rağmen bunların çocukları olmamış.Allah gani gani rahmet eylesin,toprağı bol olsun Hüseyin iyi bir adamdı.Bir binbaşı kadar hükmü vardı.Beni çocuğu yerine koydu ve bana çok iyi davrandı.

Onun için 'yufka yürekli adamdır' derlerdi.Çermik'te yaşayan Ermenileri de öldürüp dipsiz kuyuya atmışlar.Çermik'le Çüngüş arasında,'Düden' derler,dipsiz bir su vardı.Ermenileri,kafalarını kestikten sonra Düden'e atmışlar.Hüseyin Onbaşı,erkeklerin öldürülmesine gitmiş ama kadın ve çocukları Düden'e attıklarında gitmemiş,emirlere karşı gelmiş.Bunun için ceza gördüğünü de söylerlerdi."

Dayanamayıp araya girdim:

"Anneanne,Hüseyin Onbaşı'nın yufka yüreği,erkeklerin kafalarını kesip kuyuya atarken hiç sızlamamış mı?"

Anneannemin cevabı,biraz düşündükten sonra şöyle oldu:

"Ne bileyim?"

Bu konuda yeni bir soru sormama fırsat vermedi.Anlatmaya devam etti.Anneannemin Hüseyin Onbaşı'yı çok sevdiğini,onu sorgulamadığını,sorgulamak da istemediğini farkettim.

"Bana 'Seher' adını verdiler.Türkçeyi kısa sürede öğrendim.Benden istediklerini yaptım.

Ancak,Esma hanımın yıldızı benimle barışmadı.

Hüseyin Onbaşı kendisini baba diye çağırmamı istiyordu.Onu baba diye çağırdığımda çok seviniyor,'Hele kızım bir daha baba söyle,' diyordu.

Bir gün sokakta komşu çocuklardan biri babama küfretti.Çok sinirlendim,ben de aynı küfürü onun babasına ettim.Bu çocuğun annesi akşam şikayet için eve geldi ve benim küfrettiğimi söyledi.Kadın gittikten sonra,Hüseyin Onbaşı beni yanına çağırdı.Cezalandırılma korkusuyla yanına süklüm püklüm gittim.Beni yanına çekti ve 'Hele kızım anlat bugün ne oldu?' diye sordu.Ben de,aslında önce o çocuğun benim babama küfrettiğini,bunun üzerine benim de,'Asıl ben senin babanın ...' diyerek aynı küfürü ona iade ettiğimi söyledim.Bu anlattıklarımdan çok hoşlandı.Gevrek gevrek güldükten sonra,'Aferin kızıma,hele bir daha anlat bakayım ne dedin?' dedi.

Tekrar anlattım.O gün ve sonraki günlerde bu olayı bana defalarca anlattırdı.Her seferinde,güldükten sonra başımı okşadı ve 'Aferin kızıma,' dedi.

Bir bayram günü,ipek kumaştan iki elbiselikle eve gelen Hüseyin Onbaşı'yı,Esma hanım ve ben,elini öperek karşıladık.Elindeki paketi açtı ve içinden aynı ipek kumaştan kesilmiş iki elbiseliği göstererek,'Bakın size ne aldım,' dedi.

Esma hanım,kocasının bana ve kendisine aynı kumaştan aldığını görünce öfkeyle,kıskançlıkla ve aynen şöyle dedi:'Hizmetçiler,beslemeler ipekli giyerse hanımlar ne giysin?'

İşte o zaman artık bir besleme olduğumu anladım.Hüseyin Onbaşı hanımına çok kızdı,elindeki kumaşı yere fırlattı ve 'O Sultan Reşad'ın gözü kör olsun ki,her olur olmazı hanım yaptı.Elin pırlanta gibi çocuklarını da onlara hizmetçi etti,' dedi.Bu sözleri söyledikten sonra evden çıktı ve o gün akşama kadar eve gelmedi."

Besleme sözü anneannemi çok derinden yaralamış.Bunu,daha sonraları benzer bir olayla birlikte pek çok kereler anlattı.O gün,ilk duyduğunda hissettiği acıyı her anlatışında yeniden yaşıyor ve şöyle devam ediyordu:

"İşte o zaman anladım ki,ben beslemeymişim.Ben,görmüş geçirmiş bir ailenin kızıydım,annemin gözbebeği,dedemin kıymetlisiydim.Demek şimdi besleme oldum,diye geceleri,için için ağladım.Hüseyin Onbaşı,bana kızıymışım gibi davransa da ben bir beslemeydim."

Anneannem,yüzündeki acı gülümseme ile devam etti:

"Yine bir gün sokakta bir çocukla takıştık,o benim elimdeki ekmeği almaya çalışıyor bense vermek istemiyordum.O bana taş atınca gidip onu ittim,yere düştü ve ağlamaya başladı.Annesi dışarı çıktı,'Esma hanım,Esma hanım,şu beslemene sahip çıksana çocukları dövüyor,' diye Esma hanıma seslendi."

Anneannem,Esma hanımın kendisine gerçekten besleme muamelesi yaptığını,kocasının ona düşkünlüğünü çekemediğini,bir süre sonra,anneannem serpilip gelişmeye,genç bir kız olmaya başladığında ise,bu sefer,kocasının onunla evleneceği korkusu ile onu kıskanmaya başladığını ve ona kötü davrandığını anlattı.Çocukları olmadığı için kadının hep bir kuma korkusu ile yaşadığını söyledi.

"İşte böyle kızım,bilirsin,iyiler yaşamaz,Hüseyin Onbaşı da genç yaşta öldü."

Hüseyin Onbaşı öldükten sonra,daha kötü günler yaşamıştı.Ama o,bunları tek tek anlatmak yerine sadece şunu söyledi:

"Biz Çermik'te aynı köyden aynı durumda sekiz kızdık.Kızların her biri ayrı bir evdeydi.Kadınlar bana,'İçlerinde en şanssız olanı sensin,' derlerdi."

Karamusa Köyü'nden Hıdır Efendi tarafından alınan Horen de artık Horen değil Ahmet'ti.Çobanlık yaptığı için ona "Nahırcı Ahmet" diyorlardı.Nahırcı Ahmet,alışveriş için Çermik'teki pazara geldiği bir gün,Habablı kızlardan biri onu gördü ve tanıdı.Ona,ablasının yeni evini,ailesini ve ismini söyledi.Haber aynı hızla,Nahırcı Ahmet'in ablası Seher'e ulaştırıldı.

İki kardeş görüşmek istemişler.Ancak,Esma hanım,anneannemin kardeşi ile görüşmesine izin vermemiş.Onu evine istememiş.Ama,engel de olamamış:

"Esma hanım,Horen'le görüşmemizi istemedi.Onu eve sokmadı ama biz yine de görüştük.O her geldiğinde gizli gizli buluştuk,konuştuk."

O günden sonra gizli gizli buluşan iki kardeş,anneleri hakkında duydukları her bilgiyi birbirleriyle paylaşmaya başlamışlar.Onların Halep'e gönderildiklerini öğrenmişler.Sürgünlerin akıbeti hakkında sağlıklı ve kesin bilgi olmamakla birlikte birtakım söylentiler varmış.En yaygın söylentiyi anneannem aynen şöyle aktardı:

"Urfa çöllerindeyken öldürme emri kalkmış,diyorlardı.Kalanları Halep'e götürmüşler."

Kısa bir aradan sonra,teyzesiyle buluşmasını da anlattı:

"Bir gün evin önünü süpürüyordum.Bir kadın geldi bizim evin önünde durdu.Kafamı kaldırdım,ona baktım.Olduğu yere çöktü ve hüngür hüngür ağlamaya başladı.Yöredeki Kürtlerin giydiği kofik ve rengarenk giysiyle ağlayan bu kadın benim kaçırılan küçük teyzem Siranuş'tu."

Merak ve heyecanla,"Siranuş'u kim kaçırmış,nereye götürmüş,seni nasıl bulmuş?" diye arka arkaya sordum.

Anneannem,Siranuş'un kimler tarafından kaçırıldığını ve kaçırıldıktan sonra neler yaşadığını anlatmak istemedi ya da bilmiyordu.Bütün sorularımı yanıtsız bıraktı ve bu konuda sadece şunu söyledi:

"Siverek'li bir Kürt'le evlenmiş,yeri rahatmış."

Teyzesiyle buluşmalarına dönerek anlatmaya devam etti.Teyzesi,onların izini sürmüş,soruşturmuş,herkesle konuşmuş,yeğeninin Çermik'te olduğunu öğrenmiş ve elini kolunu hediyelerle doldurup onu görmeye gelmiş.Teyze yeğen kapıda birbirlerine sarılmış,iki yana sallanarak sesli sesli ağlamışlar.Onlar böyle ağlaşırken Esma hanım çıkagelmiş.Teyzeyi de,hediyeleri de eve sokmamış.Geri göndermiş.

Birden çocukluğuma ait bir misafiri hayal meyal hatırladım.Maden'deydik.Eve erkek torunu ile birlikte bir konuk geldi.Anneannemin teyzesi olduğunu söylediler.Kırmızı yanaklarını ve güzel sevimli yüzünü bugün bile hatırlıyorum.Bir de kat kat renkli,kadife giysilerini.Emin olmak için sordum:

"Maden'de,çeşmenin üstündeki evde otururken,torunu ile bize gelen..."

"Evet,dedenle evlendikten sonra,onunla çok görüştük."

Anneannemin teyzesiyle ilgili bir ayrıntıyı daha hatırladım.Bu sevimli,kırmızı yanaklı kadın,Sabahat teyzemi oğluna istemişti.Anneannemi ikna etmek için diller döküyor ancak başarılı olamıyordu.Anneannemin yanıtı kesin,kısa ve netti."Ben akrabaya kız vermem!"

Dedemin akrabaları da Sabahat teyzeme talip olduklarında dedemin ısrarlarına rağmen onlara yanıtı da aynıydı."Ben akrabaya kız vermem!"

Esma hanımın kızkardeşi ve kızkardeşinin kocası da genç yaşta arka arkaya ölmüşler.Yeğeni Fikri,onbeş yaşında annesiz,babasız,işsiz güçsüz ortalıkta kalmış.Fikri,bir işte dikiş tutturamayan,tembel,sorumsuz bir çocukmuş.Kasabanın serseri güruhuna katılmaya eğilimli bu çocuğu çekip çevireceğini düşünerek anneannemle evlendirmişler.Anneannem nüfus kayıtlarına Hüseyin ve Esma'nın çocuğu olarak geçtiğinden,işte sadece kayıtlara göre teyze çocukları olan dedemle anneannem biri onbeş diğeri onaltı yaşında iken evlendirilmişler.

"Mahmut dayın dünyaya geldikten sonra deden askere gitti.Döndükten sonraki günlerden bir gün eve nefes nefese koşarak geldi.'Sana müjdeli bir haberim var ama müjdemi isterim,' dedi.Ben,heyecan ve korkuyla 'hayırdır inşallah,' dedim.'Baban mektup yazmış,kardeşine göndermiş.Kardeşin yarın mektubu getirecek.'

O gece sevinçten ve heyecandan uyuyamadım.Ertesi gün Horen geldi,mektubu cebinden çıkarırken yüreğim yerinden çıkacak gibi çarptı.Mektubu,işliğinin cebinden çıkardı,okşar gibi açtı.Birlikte mektuba baktık ama bir şey anlayamadık.Mektup,eski yazıyla yazılmıştı.Hediye hanım eski yazı biliyordu,mektubu ona okuttuk.Annemin yaşadığını,babamla buluştuklarını,babamın şimdi de bizi bulmak için Amerika'dan Halep'e geldiğini öğrendik.

Mektubu getiren,sınırda kaçakçılık yapan bir adamdı ve babama götürmek üzere cevabımızı bekliyordu.Yeni harflerle yazdırdığımız cevabı bu adama verdik,gönderdik.

Bize mektubu getiren adamdan öğrendiğimize göre,babam,uzun süredir Halep'teymiş.Bizi arıyormuş.Bizi bulmaları için kaçakçılarla anlaşmış.

Bir süre sonra babamdan yeni bir mektup geldi,mektupla birlikte para da göndermişti.Bizi,Halep'e çağırıyordu.

Günlerce yalvarıp dedeni ikna ettim,sonunda birlikte gitmeye karar verdik.Bu arada,annen de doğmuştu.Yolculuk için hazırlığa başladık.

Hayvanları satmış,eşyaları da toplamıştık ki,ailede sözü geçen halası,dedenin aklını çeldi.'Oğlum aklını başına topla,kızlarını alıp götürecekler seni de çocuklarınla birlikte oralarda tek başına bırakacaklar.Sakın ha sakın gitme,' diye ağzından girmiş burnundan çıkmış onu korkutmuş.

Halası diğer akrabaları da kışkırtıp devreye sokunca deden gitmekten ve beni göndermekten vazgeçti.Bilirsin rahmetli saftı,çabuk inanırdı.Ben kaldım ama Horen gitti.Horen Halep'e kaçak olarak gitmek üzere,babamın anlaştığı adamlarla yola çıktı.Ondan ayrılırken yüreğimin son parçasını da onunla göndermiş gibi oldum.

Aradan yıllar geçti,tam umudumu kesmiştim ki,Horen'den mektup geldi.Babamla buluşmuş ve Amerika'ya gitmişler.Mektuplaşmaya başladık.Fotoğraf gönderdiler,biz de eve fotoğrafçı getirip fotoğraf çektirdik,onlara gönderdik.Mahmut dayının liseyi bitirdiği yıl mektupla birlikte para da gönderdiler.Parayı,benim uçakla Amerika'ya gidebilmem için göndermişlerdi.'Hiç değilse birkaç aylığına gel,seni görelim,' diyorlardı.

O yaz,Amerika'ya benim yerime dayın gitti.Babam,annem beni beklerken benim yerime dayınla karşılaşınca,'Biz anneni bekliyorduk,onu niye getirmediniz?' diye hayal kırıklığıyla sitem etmişler.

Horen ve orada doğan kızkardeşim onu çok iyi ağırlamışlar,gezdirmişler,okula orada devam etmesini istemişler.Dayın onlarla kavga etmiş,hepsiyle arayı bozmuş,döndükten sonra da,'Adreslerini kaybettim,' dedi,benim de görüşmemi engelledi.O zamandan beri ilişkimiz koptu.Ben,isimlerini ve hangi şehirde olduklarını hatırlıyorum.Onları bu bilgilerle bulabilir misin?"

"Niye sen gitmedin,anneanne?Onlar senin gitmen için göndermişler o parayı!"

"Benim nüfus cüzdanım da pasaportum da yoktu.Çıkartmak çok zor,dediler.Bir gün dayın eve geldiğinde,'Ben pasaportumu çıkarttım,Amerika'ya gidiyorum,' dedi.Ben de,çok istememe rağmen ben gidemiyorum,bari oğlum gitsin,dedesinin ve anneannesinin elini öpsün,dedim."

"Nüfus cüzdanı ve pasaport çıkartmak için kimseye ihtiyacın yoktu.İsteseydin sen yapardın anneanne.Neden uğraşmadın?"

"Ne bileyim?"

Anlatmak ve üzerinde tartışmak istemediği konular açıldığında,sorular sorulduğunda anneannemin cevabı hep aynı oluyordu:"Ne bileyim?" Bu cevap,aynı zamanda "Haklısın,çok istedim ama çaresizdim ne yapayım?" anlamına da geliyordu.

Yaşamı boyunca,akla hayale gelmeyecek zorluklara göğüs germiş,çocuklarının ve yakınlarının karşısına çıkan engellerle başetmiş bu kadın,gerçek kimliği sözkonusu olduğunda neden kendini bu kadar çaresiz hissediyordu?Neden ailesini ve kimliğini savunamıyor,isteklerinin arkasında duramıyordu?

Daha sonra,annemin ve teyzelerimin bu acı öyküyü,bazı ayrıntılar dışında bildiklerini farkettim.Ancak,anneannem bana anlattığı insanlıkdışı vahim ayrıntıların çoğunu onlara anlatmamıştı.En üzücü,en acı ve kendisini en çok etkileyen anılarını benimle paylaşmıştı.Sanırım bunları biriyle paylaşmak ihtiyacına karşı koyamıyordu artık.

Daha sonra annemle konuştum ve ona dayımın aileyle ilişkiyi neden kopardığını sordum.Annem dayımdan duyduklarını şöyle anlattı:

"İki üç ay orada kaldıktan sonra geri dönmek isteyen dayına,okula orada devam etmesini söylemişler.Dayın kabul etmeyince,dedemiz sinirlenmiş ve,'Madem gidecektin o zaman niye geldin?Bu parayı biz senin gelip burada gezip tozman için göndermedik.Bu parayla annen kendine bir ev alırdı hiç değilse,' demiş.Bu sözlere çok sinirlenen dayın,onlarla ilişkiyi koparmaya karar vermiş.

Eğer bu anlattıkları doğruysa,dayın bu olayda haklı değil.İlk geldiğinde,'Okulu bitirir bitirmez en kısa zamanda onların paralarını göndereceğim,' diyordu.Sonra bu söylediklerini de unuttu.Biz de çok yalvardık ama adresi vermedi,kaybettiğini söyledi.Onlara çok öfkeliydi.Bence dayın bu olayda çok bencil davrandı.Annemi hiç düşünmedi."

Anneme,gerçeği bizden saklamalarının nedenini sordum.

"Anneannen bize de anlatmazdı kızım.Biz bazı olaylardan ve başkalarından öğrendik," dedi.

"Hangi olaylardan?"

"Çocukken,mahalledeki çocuklarla bazen kavga ederdik.Kızınca bize,'dönmenin dölü' derlerdi.Anneannen bu lafa çok kızardı.Duyunca başına hızla bir örtü örter doğru komşuların yolunu tutardı.Komşularla çok tartıştı,çok konuştu,onlarla kah iyilikle konuştu,kah kavga etti ve sonunda çocuklar kızınca,bize 'dönmenin dölü' demekten vazgeçtiler."

"Dönme olduğunuzu unuttular mı?"

"Unutmadılar ama sözünü de etmediler.Onlar söylemedi,biz de bir daha bu konuyu açmadık," dedi ve devamla:

"Dönmenin ne olduğunu bilmiyorduk,böylece öğrendik.Annemizin Ermeni olduğu,anne ve babasının da Amerika'ya giderken onu burada bıraktıkları söylendi bize.Ancak,bu konu aile içinde bile her açıldığında üstü kapatıldığından konuşulmaması gerektiğini de anladık ve konuşmadık."

Annem daha sonra,dayımın askeri okul macerasını anlattı:

"Dayın okumayı çok istiyordu ama deden,'Bu kadar nüfusa ben tek başıma bakamıyorum.Okuyup da ne olacak,ben okutamam,çalışsın eve para getirsin,' diyordu.Dedenin sürekli bir işi olmadığından zar zor geçiniyorduk.Dayın bu yüzden,yatılı ve burslu olduğu için askeriyeye girmeye karar verdi.Evraklarını hazırladı,kayıt için başvurdu,çok iyi bir öğrenci olmasına rağmen onu askeri okula almadılar."

"Neden?"

"Annemin nüfus kaydında 'muhtedi' diye yazıyormuş."

"Muhtedi ne demek anne?"

"Muhtedi,'Müslümanlığı sonradan kabul eden,dönme' demekmiş.Bu olay,annemi çok üzdü.

Zehra teyzenin kayınpederi,rahmetli Kazım Efendi,Maden'de nüfus müdürü iken,annemin nüfus kaydını değiştirdi.Bu değişikliği annem,kendisi için değil,çocukları başka zarar görmesin diye istedi."

Dayımı,genç sayılabilecek bir yaşta kaybettik.Öldüğünde,milletvekiliydi.Yüzeysel bazı eleştirileri olmakla birlikte,yaşamı boyunca devlet çizgisinin ve resmi ideolojinin dışına çıkmadı.Ama devleti onu,askeri okuluna kabul etmemişti.

Dayımın askeri okula alınmayışını anneanneme sorduğumda,bu olayın onu hala çok olumsuz etkilediğini farkettim.İçini çekti ve;"O,bütün sınıflarını pekiyi ile geçti,okulunu pekiyi derece ile bitirdi ama onu askeriyeye almadılar.Allah rahmet eylesin,yattığı yer nur olsun,Kazım Efendi,sonradan nüfusumu değiştirdi," demekle yetindi.Kırgınlığı devam ediyordu.

Çocukluğuna ait acı olaylardan birini anlattığı bir gün,

"Anneanne be,bu yapılanlar Müslümanlığa sığar mı?" diye korka korka sordum.Korkmamın sebebi,bütün bu olayları anlatırken,dinle ilgili bir şey anlatmaması,yorum yapmaması ve dindar bir Müslüman olarak Tanrı'ya ibadette kusur etmemesiydi.

Hiç düşünmeden,

"Ne Müslümanlığa sığar ne de başka dine," dedi,sonra her acı hatırayı bitirirken söylediği sözü tekrarladı:"O günler gitsin,bir daha geri gelmesin."

-------------------------------------------------------------------------------------

Ölüm ilanını Agos'a verdim.*

"Onun adı Heranuş'du.Herabet Gadaryan'ın torunu,Üskühi ve Ovannes Gadaryan'ın biricik kızları idi.Palu'ya bağlı Habab köyünde dördüncü sınıfa kadar mutlu bir çocukluk yaşadı.

Birden,'o günler gitsin bir daha gelmesin' dediği acılarla dolu zamanlar yaşanmaya başlandı.

Heranuş tüm ailesini kaybetti ve onlarla bir daha görüşemedi.Yeni bir ailesi,yeni bir adı oldu.

Dilini,dinini unuttu,yeni bir dili ve dini oldu,hayatı boyunca bunlardan hiç şikayetçi olmadı ama adını,köyünü,anasını,babasını,dedesini ve yakınlarını hiç mi hiç unutmadı.Bir gün onlara kavuşma,onlarla kucaklaşma umuduyla 95 yıl yaşadı.Belki bu umutla uzun yaşadı,bilincini son günlere kadar yitirmedi.Heranuş ninemi geçen hafta kaybettik ve onu sonsuzluğa uğurladık.Sağlığında bulamadığımız yakınlarını (yakınlarımızı) bu ilan vasıtasıyla bulmayı,acıları paylaşmayı umuyor,'o günler gitsin,bir daha yaşanmasın' diyoruz."

11 Şubat 2000 Agos gazetesi

*Ölüm ilanındaki isimleri anneannemin bana söylediği şekilde kullanmıştım.

-------------------------------------------------------------------------------------

**Fethiye Çetin,Anneannem,Metis Yayınları,İstanbul,2005,s. 43-48, 51-64,71,77.