Silahlara Veda/Arshavir Shiragian

Bulgarlar,büyük bir nezaket örneği göstererek ülkelerini terketmem için üç gün mühlet verdiler.Müfettiş,haklı olarak,beni korumaları için her gün emrime bir grup polis ve itfaiye eri veremeyeceğini münasip bir dille bildirmişti.Polis,Türkleri tutuklamayı başarsaydı biraz daha kalabilirdim,ama durum böyle olmayınca ve korunmamı ilelebet üstlenemeyeceklerine göre bana yol görünmüştü.

Buna mukabil arkadaşlarım beni,dağlar üzerine kurulmuş çok güzel bir kaplıca merkezi olan Hisar'a yollamak istiyorlardı.Taşnak mensubu tüccar,müfettişi orada emniyette olacağıma ikna etmişti.Ayrıca bütün masraflarımı ödemek için ısrar ediyordu.Bu cömert teklif beni oldukça duygulandırdı ve memnuniyetle kabul ettim.Arkadaşlarımın beni götürdüğü Varna yakınlarındaki bir evde üç gün müddetle kapalı kaldım.Ardından hareket zamanı geldi.

O zamanlar,dar ve bol virajlı dağ yolları üzerinden beş saatlik bir yolculuktan sonra Hisar'a ulaşılıyordu.Yine de tarlalar ve ormanlar arasından geçen iyi bir yolculuktu.Ulaştığımız küçük köyde,sahibi bir Bulgar olan,sadece bir tek otel mevcuttu.Bulgarın on yedi yaşındaki etine buduna dolgun neşeli kızı,her işe koşuyordu.Kaplıca merkezinin üzerinde daimi olarak bir gül kokusu vardı.Bu koku yakınlardaki gül esansı üreten bir fabrikadan gelmekteydi.Fabrikanın sahipleri durumundaki iki Yahudi,çalıştırmak üzere köyden de gündelik işçiler tutmuşlardı.

Yükseklerde hiç de hayat pahalılığı yoktu.Bir kuzu kızartmasını yaklaşık on Türk kuruşuna satın alabilirdiniz.Varışımın üzerinden birkaç gün geçtikten sonra Hratch,Aram ve Arshak gelerek bana katıldılar.Hisar'da tam on beş gün kaldık.Ayrılırken yeme içme dahil olmak üzere bütün bu kalış bedeli olarak ödediğim miktar (hesabı ben ödüyordum) sadece on beş dolar'dı.

Temiz hava,kaplıca suları ve sükunet bana çok iyi gelmişti.Sinirlilik halim tümüyle ortadan kalkmıştı.Birkaç günün sonunda kendimi yepyeni bir insan gibi hissediyordum.Aklımda sadece bir fikir kalmıştı:Kayane'yle nişanlanabilmek için İstanbul'a dönmek.Ardından Amerika'ya hareket edecektik.

Arkadaşlarım bütün güçleriyle beni İstanbul'a dönme fikrinden vazgeçirmeye çalıştılar.İstanbul'dan gelen bazı haberler kendilerine ulaşmıştı;Ermenilerin durumu pek de sağlam değildi.Şehir yavaş yavaş uluslararası karakterini kaybediyordu.Avrupalılar şehirden ayrılırken,her yer Kemalist ajanlarla kaynıyordu.Milli Ordu,zafer üzerine zafer kazanıyor ve sadık yandaşlarının söylediklerine bakılırsa Mustafa Kemal,muzaffer bir şekilde başkente girmeye hazırlanıyordu.

İstanbul'daki Türkler artık işgal altındaki bir ülkenin insanları gibi davranmamaktaydılar.Müttefiklerin burnunun dibinde dahi milliyetçi sloganlarla tehditler savuruyorlardı.İşgal ordusu bazen savaşarak bazense bir kurşun bile sıkmadan geri çekiliyor,Yunanlar ellerindeki toprakları azar azar kaybediyorlardı.Şehirde yaşamakta olan Hristiyanlar paniğin eşiğindeydiler.Son Müttefik askeri çekilip de,zafer sarhoşluğu içinde ve intikama susamış bir orduyla birlikte Mustafa Kemal kükreyerek şehre daldığı zaman başlarına ne gelecekti?

Ellerine düştüğüm takdirde feci işkenceler beni beklemekteydi.Daha da kötüsü,tutuklanmam,Türklerin öfkesini İstanbul'daki arkadaşlarımın üzerine boşaltmalarına da yol açabilirdi.İşte bu sebeplerden ötürü Federasyon,Amerika'ya hareket etmeyi beklerken Avrupa'da kalmamı emretmişti.

Hisar'daki arkadaşlarımla uzun uzun bu problemleri tartıştım.Hareket ederlerken beni bir kere daha bu risklere karşı uyardılar.Fakat Kayane'yi görme arzum öylesine ağır basıyordu ki,kalmam sözkonusu bile olamazdı.İstanbul böylesine bir çalkantı içindeyken nasıl olur da salim kafayla Avrupa'da kalabilirdim?Teşkilatın göndermiş olduğu mektuplardan bir tanesine bile cevap vermedim,bu hareketimin savunmasını döndüğüm vakit bizzat yapmaya karar vermiştim.

Bulgaristan'ı terkederek Romanya'ya geçtim.Orada uzun bir süredir görmediğim eski dostlarla yeniden karşılaştım:Missak Torlakian,Garo Zartarian ve Charafian.Benim için birçok hazırlığa giriştilerse benim bekleyecek sabrım kalmamıştı.

20 Ağustos 1922 tarihinde İstanbul'a gitmek üzere gemiyle yola çıktım.Yeniden sıkı bir fırtınaya yakalanmakta gecikmedim.Karadeniz tıpkı bir kurt sürüsüymüşçesine homurdanıp haykırıyordu.Muazzam dalgalar gemiyi sarsmaktaydı.Kabaran bir dalga az kalsın yolculardan ikisini alıp götürecekti.Çığlıklar,inlemeler ve artık alıştığımız dua sesleri birbirine karışmaktaydı.Saatler geçmesine rağmen fırtına bütün hızıyla devam ediyordu.Daha önce yaşamış olduğum tecrübelere rağmen akıbetimin boğularak ölmek olacağını düşünmeye başlamıştım.

Ertesi gün,gemi Boğaziçi'ne girerken deniz sakinleşmişti.Bense hala hayattaydım.Benden önce Hisar'dan ayrılmış olan Arshak,bagajlarımı Kayane'nin evine götürme işini üzerine almıştı.Bundan dolayı yapacağım tek iş iskelede beklemekte olan yolcu kalabalığına karışarak gözden kaybolmaktı.Bir saat sonra Kayane'lerin evindeydim.

Bir gün sonra Amadouni ve Navassartian yoldaşları ziyaret ederek kendilerine ayrıntılı bir şekilde Roma,Berlin ve Bulgaristan'da başımdan geçenleri anlattım.Emirlerine karşı geldiğim için çok kızmışlardı ama öfkeleri,üzerime almış olduğum vazifeleri başarıyla yerine getirmiş olmamdan ötürü söyledikleri övgü dolu sözler arasında kaybolup gitti.

Türk başkentindeki durum üzerine bize ulaşan haberler pek de abartılmamıştı.Hristiyanlar,bir kez daha günlerini dehşet içinde geçirmekteydiler.Türkler,hepsini parçalamaya niyet etmişler gibi görünüyorlardı.Müttefik askerlerine bile hakaret etmeye başlamışlardı.Mustafa Kemal şehre girmeye hazırlanıyordu.Savaş gemileri hala Boğaz'ın ve Marmara Denizi'nin sularında bulunuyor olsa bile Avrupalıların sadece kendi uyruklarının emniyetiyle ilgilendiklerini önceki tecrübelerimizden biliyorduk.Basında çıkan rapor ve analizler,Yunan Ordusu'nun Mustafa Kemal'in Milli Kuvvetlerine karşı canını dişine takmış bir halde son muharebelerini verdiğini ayan beyan gösteriyordu.

Rum ve Ermeni zenginleri şehri terketmenin yollarını aramaktaydılar.Konsoloslukların önünde ucu bucağı belirsiz kuyruklar uzuyordu.Herkes bir vize kapmak için uğraşıyordu.Komşu şehirlerde oturanlar İstanbul'a ulaşmaya gayret etmekteydiler.Ama yolculuk etmek bile tehlikeli bir hal almıştı.Mal alıp satmak için İzmir,Bandırma,Balıkesir ve İzmit'ten başkente gelen bazı Ermeni tüccarları daha varışlarında en sudan bahanelerle tevkif edilmişlerdi.Türkler,kendilerini öncelikle Yunan Ordusu'na destek vermekle suçlamaktaydı.

Taşnak mensubu arkadaşlarım,Mustafa Kemal'in gelişinden önce ülkeyi terketmeye hazırlanıyorlardı.Şehirde herkesi tedirgin eden bir atmosfer hüküm sürmekteydi.

Bir aydan daha fazla bir müddetle,tabii ki ihtiyatı elden bırakmadan,şehir sokaklarında dolaştım.Etrafımda olup bitenleri seyrediyor ve bütün bunların nasıl sona ereceğini kendi kendime soruyordum.Cehennem sanki yolumuzu gözlüyordu.Türkiye'de,yobazların sultası altına girmeye hazırlanan bu muhteşem ülkede yaşayan Hristiyanlar için artık hiçbir ümidin kalmadığı açık seçik ortadaydı.

Ekim ayının birinci günü ailesinin Ortaköy'deki evinde Kayane'yle nişanlandım.Bütün ailesiyle birlikte kızkardeşim Eliz ve eniştem Manoug Aslanian da nişanda hazır bulundular.Tören,küçük bir odada,bir tek lambanın ışığı altında yapıldı ve on dakikadan fazla sürmedi.Kızkardeşimle eşi Pera'daki evlerine dönmek için sabırsızlanıyorlardı.Gerçekten de gece vakti sokakta dolaşmak pek tekin değildi.Türk gazetelerine göre Mustafa Kemal'in ordusu 'nihai zaferi kazanarak Yunanları denize dökmüştü'.Türkler 'gavur' şehri İzmir'i yakmışlardı.İstanbul'daki Hristiyanlar,şehirlerini de aynı akıbetin beklediğini düşünmekteydiler.Söylentilere göre Mustafa Kemal,burada yaşayan Türk nüfusu yüzünden şehre ilişmese de bütün Hristiyanları kılıçtan geçirecekti.

Kemalist orduların öncüleri dehşet saçmaya başlamışlardı bile.Türkler,Hristiyan müesseselerine saldırıyorlardı.Yoldan geçenleri taciz ediyorlar bazense olmadık eziyetlerde bulunuyorlardı.Aile babası olan dava arkadaşlarımızdan birini Üsküdar'daki evinden zorla dışarı çıkardıktan sonra kafasını keserek,kesik başını sokağın ortasına attılar.Müttefik akerleri,bu gibi hadiseleri artık müdahale etmeksizin seyretmekle yetiniyorlardı.

Teşkilat,mümkün olduğunca çabuk İstanbul'u terketmem için ısrar etmekteydi.Fakat ayrılmayı düşünmek için bile henüz çok erkendi.Kayane'nin babası vefat etmişti;bu durumda annesi ve kendisinden küçük iki kızkardeşiyle yalnız başlarına kalmışlardı.Büyük yangınlardan birinde evlerini kaybettikten sonra kiralamış oldukları yeni evlerinin bulunduğu bir muhitteydi.Aynı zamanda mahalle,tehcir kurbanı mültecilerle de dolup taşıyordu.Binlerce öksüz ve yetimiyle birlikte bütün bu Ermeni nüfus,Mustafa Kemal'in şehre girişiyle birlikte,Türk barbarlığının hedefi olma tehlikesi altındaydı.Bu durumda nişanlım ve ailesinin de ağa takılan bir balık kadar şansı olacaktı.

Ermenilerin kendi güvenliklerini sağlamalarının zaruri bir hal aldığının bilincinde olan teşkilatımız gizli yerlere silah depo etmeye başlamıştı.Şehri ilçelere bölmüş olup,Müttefiklerin bizi Türklerin insafına terkettikleri anda harekete geçecek şekilde hazırlanmıştık.Khosrov Babayan'la beraber ben de bir ilçenin sorumululuğunu üstlenmiştim.Ayrılışım ileri bir tarihe bırakılmıştı.Bu şekilde Kayane'yi de görebilirdim.Kendi kendime,'ne olursa olsun en azından beraber olacağız,' diyordum.

Bütün bunlara rağmen her gün bir öncekini aratıyordu.Bütün gayretimle Federasyon'un faaliyetlerine iştirak etsem de yöneticilerimiz,bir an önce ülkeyi terketmem yönündeki ısrarlarından vazgeçmemişlerdi.Buradaki mevcudiyetimin Ermeni cemaati için başlı başına bir tehlike teşkil ettiğini bıkmaksızın tekrarlıyorlardı.

7 Ekim günü Patriğimiz Monsieur Zaven'i ziyaret ettim.Aramızda geçen konuşmalardan,teşkilatımız şeflerinin kendisinden beni gitmeye ikna etmesini rica etmiş olduğu kanısına vardım.Benim hala İstanbul'da olduğumu bildikçe tedirgin oluyordu.Bana,Souren Ghazarian adına doldurulmuş bir pasaportla birlikte beş yüz Türk lirası vererek üç gün sonra Fransa'ya hareket edecek gemiye binmemi söyledi.Bunlara ilaveten biri Paris'teki V. Khorassandjian'a diğeri Amerika'daki bir Ermeni teşkilatına yazılmış iki tavsiye mektubunu elime tutuşturduktan sonra beni takdis etti.

10 Ekim.Fransa'ya gitmek üzere Galata rıhtımını terketmeye hazırlanan bir yük gemisi beni de götürecekti.

Kayane ve ailesi,kızkardeşim Eliz ve eşi Manoug iskeleye kadar bana refakat ettiler.Küçük bir tekne beş dakika içinde beni yük gemisine kadar götürdü.Elimdeki belgeleri kontrol eden polis,gemiye çıkmama izin verdi.

Gemiye çıktıktan sonra bagajlarımı,Ermenistan Cumhuriyeti Ordusu'nda kahramanca çarpışmış olan dava arkadaşlarımızdan Tavo'ya emanet ettim.Bana yardımcı olmak için yanıp tutuşuyordu.Kabinin bir köşesini temizledikten sonra yere bir gazete sererek benim için bir tür yatacak yer hazırladı.Yük gemisi on saat sonra demir alacaktı ama biz sabırsızlıktan ölecek gibiydik.

Bu esnada hareketin yarına kaldığı haberi geldi.Al işte!Bir de on saatlik bekleyişin çok uzun geldiğini söylüyorduk.Ne yapabilirdik ki?Türkiye'yi terketmek istiyorsak beklemeye razı olacaktık.

Kızgın bir halde güverteye çıktık.Bazı soydaşlarımız alışveriş yapabilmek için gemiyi terketmişlerdi.Kendilerini gruplar halinde gemiden inerken ve kolları paketlerle dolu bir halde geri gelirken izledik.Karaya ayak bastıklarında polisin kendilerini sorguya çekip çekmediklerini sordum.Hiçbir sıkıntıyla karşılaşmadıklarını söylediler.

Birkaç saat boyunca onları seyrettim.Bir saatliğine olsa bile Kayane beni yeniden görmekten mutlu olacaktı.Gemiden ayrılarak yanına gitmek için can atıyordum.Bir buçuk saat içinde geri dönerdim.Fazla oyalanmadığım takdirde bu süre daha da kısalabilirdi.Neticede şansımı denemeye karar verdim.Tavo,kalmam için yalvardıysa da ben ona kulak verecek halde değildim.Polis görevlisine alışveriş yapmak için karaya çıkmam gerektiğini söyledim.

"Sigara ister miydiniz?" diye sordum."Seve seve bir miktar getiririm."

"Aslında iyi olur." diye cevap verdi."En azından iki saat daha burada görevdeyim."

Rıhtıma çıkar çıkmaz ne kadar düşüncesizce davranmış olduğumun farkına vardım.Soydaşlarımın aslında şansı varmış.Dönüşlerinden sonra geçen yarım saat içinde polis,limanı ablukaya almıştı.Yüz kadar şahıs alıkonularak,sorguya çekilmek üzere meş'um Voyvoda karayoluna götürüldü.Bu durum şüphe yok ki,uzak vilayetlerden gelen yeni bir yolcu dalgasıyla ilgiliydi.Bunların arasında çok sayıda Rum ve Ermeni bulunmaktaydı.Polis,Kemalist kuvvetlere karşı savaştığı bahanesiyle götürdüğü Hristiyanı tutuklamaya artık alışmıştı.Tutuklananların çoğunluğunu,Anadolu'dan gelen korku içindeki masum çiftçi ve tüccarlar oluşturuyorlardı.Olağanüstü bir şansa sahip olmadıkça bu karakollardan bir daha çıkmak mümkün değildi.Daha kısa bir zaman önce yığınla Hristiyanın başına geldiği gibi onlar da sadece ortadan kayboluyorlardı.

Kendimi paniğe kapılmış ve sabırsız karakterime lanet okur vaziyette polis noktasında buluverdim.Gizli servis görevlilerinden biri beni tanıdığı takdirde işim bitmiş demekti.

Onlara ülkeyi terkettiğimi söylememeye karar verdim.Kuyrukta,sıranın bana gelmesini bekledim.Polis memurları sorguladıkları şahısların yüzlerini dikkatle inceliyorlardı.Sonunda sıra bana geldi.

"Hangi sebeple buradasınız?" diye sordu,Müfettiş."Adınız nedir?"

"Samatya'da oturmaktayım.İsmim Kirkor."

"Babanız?"

"Öldü."

"Rıhtımda ne yapıyordunuz?"

"Dolaşıyordum."

"Güzel.Kenara geçip bekleyin."

Kenara çekildim.Tam bu esnada masanın kenarında duran bir evrak yere düştü.Onu yerden alarak tekrar masanın üzerine koydum.Bu hareketi,başkent sakinlerinden biri olarak,üst düzey görevlilere hitap ettiğimin bilincinde olduğumu göstermek amacıyla biraz da abartılı olarak yapmıştım.Bu oyunumu gören nöbetçi memurlardan biri dostça gülümsedi.Çabucak kendisine yaklaşarak gitmeme müsaade ettiklerini söyledim.Ardından sakin bir tavırla dışarı çıktım.Karakoldan yeterince uzaklaştıktan sonra koşmaya başladım.Limanda bulunan açık bir mağazadan polis memuruna söz verdiğim sigaraları da satın aldıktan sonra gemiye geri döndüm.

Ertesi sabah saat on birde gemi demir aldı.

Türk sularından çıktıktan sonra kurtulduğumu hissettim.Bir daha asla Türkiye'ye dönmeyecektim.

-------------------------------------------------------------------------------------

*Arshavir Shiragian'ın "The Legacy" adlı eserinden.

**Arshavir Shiragian:(1900-1973) 5 Aralık 1921'de Roma'da eski Osmanlı Sadrazamı Said Halim Paşa'yı 17 Nisan 1922'de de eski Bahriye Nazırı Bahaeddin Şakir ile eski Trabzon Valisi Cemal Azmi'yi öldüren suikastleri gerçekleştirdi.Amerika'ya göç etti.1973'de vefat etti.Eşi Kayane hanım da 1985'de yaşamını yitirdi.