Zavallı Siranuş!...
Bir sabah Eskişehir istasyonunda bilinenin dışında bir manzara görüldü.O tarihe kadar trenlerden sakat ve hasta,yanakları çökmüş,traşlı,ölü benizli,arkalarında yırtık bir kaput,ellerinde bir parça kuru ekmek,Anadolu'nun talihsiz çocuklarından başka kimsenin çıktığı görülmezdi.Şimdi çıkanlar,çocuklardan,kadınlardan,ihtiyarlardan,genç kızlardan ibaret bir kafile idi.
Bu ufak kafile o kadar hazin,o kadar elim bir manzara ortaya koyuyordu ki,yumuk kollarıyla anasının arkasına sarılan,haziran güneşinin sıcağı altında aç ve terler içinde boyunlarını bükerek uyuyan yavruların hali yürekler parçalayacak derecede idi.Acaba hepsi bu kadar mıydı?
-"Konya'ya gidecekler!" deniyordu;fakat ceplerinde on para tren parası yoktu.Hepsi de fakir,talihsiz köylülerdi.İstasyonda,parmaklıkların önünde ihtiyar bir kadın kucağında sarışın,mavi gözlü beş-altı yaşında bir kız,yanında bir erkek çocuğu,boyunlarını bükmüş oturuyorlardı.Sordum:
Asker ailesi imiş,babaları askere alınmış,anaları ölmüş.Bu iki talihsiz öksüzü kendi büyütüyormuş,kızın adını sordum.
-Siranuş!
Zavallı masum,elinde bir kuru ekmek,suya batırarak yiyiyordu.Siranuş'a yiyecek buldurdum.Sevdim,okşadım.O günden itibaren aramızda bir samimiyet hasıl oldu.Fakat Siranuş hiç gülmüyordu.Bakışlarında,kaşlarında,yüzünde bir mahzunluk,bir üzüntü vardı.Bu tehcirden,bu zulümden,bu yolsuzluklardan,uzun yolculuktan ruhu ezilmiş,masum kalbi kırılmış,mensup olduğu millete karşı kalbinde derin bir kin bağlamış gibi,verdiğim meyveleri gördükçe,darılmış gibi hiç gülmeden,yüzüme bakmadan alıyor,ince parmaklarıyla mini mini ağzına götürüyordu.
O gün istasyonda bu hazin manzara karşısında herkes üzgündü ve hepsi bu kadar zannediliyordu.Gece gelen tren bu zannı tamamen tekzip etti.İstasyonun ovaya bakan cephesinde ağlamalar ve feryatlar işitiliyordu.Koştum,ne hazin manzara idi.Fener yok,ışık yok,rehber yok,hiçbir şey yoktu.Kucağında çocuklar ağlayan kadınlar,perişan sakallarıyla cübbelerini toplayan,yükünü sırtlarına vuran papazlar,kan ter içinde eşyasını çıkarmaya uğraşan,hastalarını kızlarını çocuklarını taşıyan analar,fakir zengin aç sefil binlerce aile,yük vagonlarından çıkmaya uğraşıyorlar,çocuklarını analarını eşyalarını kaybetmemek için gecenin karanlıkları içinde çırpınıyorlardı.Bu manzaraya dayanmak kabil değildi.Gözlerden ister istemez yaşlar dökülüyordu.Hiç kimseye yardım etmek mümkün değildi,hiç kimsenin imdadına yetişmek kabil olmuyordu.Zaten edilse de,kabul eden yoktu.Bu haksız zulüm kalplerinde o kadar derin üzüntü,o derece sarsılmaz bir düşmanlık hasıl etmişti ki,en aciz,en biçare,en kimsesiz bir kadına bile yardım etmek istenilse,kaşlarını çatıyor kindar bakışlarla yüzünüzü süzüyor,metin kalbi,üzgün ruhuyla felakete,açlığa,ölüme doğru pervasız gidiyordu.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.159-161.
19 Nisan 2010 Pazartesi
Ahmed Refik:Van Kıt'ali Olayların Başlangıcıdır!
Van Kıt'ali Olayların Başlangıcıdır...
Nihayet Ermenilerin Van kıt'ali,askeri hareketlere mani olmaları,İttihatçıların milli gayeleri için mühim bir fırsat vücuda getirdi.Adil ve kuvvetine güvenen bir hükümetin böyle bir vaziyet karşısında yapacağı şey,hükümet aleyhine isyan edenleri tecziye eylemekti,fakat İttihatçılar Ermenileri imha etmek ve bu suretle Vilayat-ı Sitte meselesini de ortadan kaldırmak istediler.Anadolu'nun şark sınırlarında Ermenilerin artık kurtuluş günü geldi zannederek alelacele kıyamı kıtallere başlangıç teşkil etti.Ermeni,Türk binlerce vatan evladı komitelerin ayakları altında çiğnendiler.Harbin başlangıcında Anadolu'ya İstanbul'dan birçok çeteler gönderilmişti.Bu çeteler,hapishanelerden çıkarılan katillerden ve hırsızlardan mürekkepti.Bunlar,Harbiye Nezareti meydanında bir hafta talim gördüler,Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle Kafkas hududuna gönderilirlerdi.Ermeni kıyamında en büyük cinayetleri bu çeteler yaptılar.Mamafih Doğu Anadolu'da umumi bir hercümerc hüküm sürmekte idi,burada çeteler ve halk birbirini imha ediyor,kan gövdeyi götürüyordu.Ermeniler Ruslara iltihak etmişler,Van şehrine hücum ediyorlardı.Hatta Ermenilerin bu hareketleri Rusların takdirini celp etmiş,Sasanof bu meseleye ait resmi beyanatında,Van'a taarruz eden Ermenilerin gayret ve secaatlerini takdir eylemişti.Fakat en masum ve günahsız,hiç suçları olmadığı halde tehcir felaketine uğrayan Ermeniler,Bursa,Ankara,Eskişehir ve Konya vilayetlerinde yaşayanlardı.
Eskişehir'de kimsenin bir şeyden haberi yoktu.Harp felaketi halkı fena halde sarsmıştı.Kafile kafile,yalın ayak,şalvarları ve gömlekleri parça parça,arkalarında alaca esvapları,asker kafileleri geçiyordu.Anadolu halkı için askerlik mukaddes bir vazife idi.Garip Anadolu'nun türkülerinde askerliğin bile acı ayrılıkları terennüm ediliyordu.Trenler dolusu geçen askerin bazen uzaktan garip garip türküleri işitiliyor,bazen trenden kendilerini atarak kaçmak isteyen erlerin parçalandıkları haber alınıyordu.Anadolu'nun güzel ve cazip tabiatı ortasında en zarif ve en bakir güzellikler dereler,ağaçlar,çocuklar,ovalar ve dağlardı.İnsanlar bu güzel manzaraları sefaletleri perişanlıklarıyla ihlal ediyorlardı.
Bu güzel yurtlarda yaşayan kimseler dünyanın en talihsiz kimseleriydi:Bunlar asırlardan beri insanlığın refahını görmemiş,insanlığını idrak edememiş,cahil bir hükümet elinde oyuncak olmuş insanlardı.Artık İstanbul erkanını kimse beklemiyordu.Boğazlardan geçme tehlikesi kısmen bertaraf olmuştu.Fakat İstanbul mebusu halen Eskişehir'den ayrılmıyordu.Bununla beraber vaktini de boş geçirmek istemiyor,arada sırada konferanslar vererek,ilim ve irfanından Anadolu halkını müstefit etmeye çalışıyordu.Bir akşam yine bir konferans ilan edildi.Ertesi sabah,gidenlerden işitildi:Verilen konferans anasır hakkında imiş.Muhterem mebus,Hristiyan unsurları Türkler arasında yılanlara ve akreplere benzetmiş,o gece para vererek konferans dinlemeye gelen Hristiyanlar lanetler ederek konferans salonundan çıkmışlar.Ertesi sabah herkes İttihat ve Terakki mebusunun siyasetini takbih ediyordu.Bu mutaassıbane zihniyeti Anadolu halkı bile kabul etmiyordu.Herkes senelerden beri birlikte yaşadığı komşularından memnundu.Eskişehir'de gayrimüslim unsurlarla Türkler beyninde hiçbir ihtilaf yoktu.Bilakis gayrimüslim unsurlar şehrin umranına da hizmet etmişlerdi.Eskişehirin en güzel sokakları Rumların ve Ermenilerin oturdukları caddelerdi.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.156-159.
Nihayet Ermenilerin Van kıt'ali,askeri hareketlere mani olmaları,İttihatçıların milli gayeleri için mühim bir fırsat vücuda getirdi.Adil ve kuvvetine güvenen bir hükümetin böyle bir vaziyet karşısında yapacağı şey,hükümet aleyhine isyan edenleri tecziye eylemekti,fakat İttihatçılar Ermenileri imha etmek ve bu suretle Vilayat-ı Sitte meselesini de ortadan kaldırmak istediler.Anadolu'nun şark sınırlarında Ermenilerin artık kurtuluş günü geldi zannederek alelacele kıyamı kıtallere başlangıç teşkil etti.Ermeni,Türk binlerce vatan evladı komitelerin ayakları altında çiğnendiler.Harbin başlangıcında Anadolu'ya İstanbul'dan birçok çeteler gönderilmişti.Bu çeteler,hapishanelerden çıkarılan katillerden ve hırsızlardan mürekkepti.Bunlar,Harbiye Nezareti meydanında bir hafta talim gördüler,Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle Kafkas hududuna gönderilirlerdi.Ermeni kıyamında en büyük cinayetleri bu çeteler yaptılar.Mamafih Doğu Anadolu'da umumi bir hercümerc hüküm sürmekte idi,burada çeteler ve halk birbirini imha ediyor,kan gövdeyi götürüyordu.Ermeniler Ruslara iltihak etmişler,Van şehrine hücum ediyorlardı.Hatta Ermenilerin bu hareketleri Rusların takdirini celp etmiş,Sasanof bu meseleye ait resmi beyanatında,Van'a taarruz eden Ermenilerin gayret ve secaatlerini takdir eylemişti.Fakat en masum ve günahsız,hiç suçları olmadığı halde tehcir felaketine uğrayan Ermeniler,Bursa,Ankara,Eskişehir ve Konya vilayetlerinde yaşayanlardı.
Eskişehir'de kimsenin bir şeyden haberi yoktu.Harp felaketi halkı fena halde sarsmıştı.Kafile kafile,yalın ayak,şalvarları ve gömlekleri parça parça,arkalarında alaca esvapları,asker kafileleri geçiyordu.Anadolu halkı için askerlik mukaddes bir vazife idi.Garip Anadolu'nun türkülerinde askerliğin bile acı ayrılıkları terennüm ediliyordu.Trenler dolusu geçen askerin bazen uzaktan garip garip türküleri işitiliyor,bazen trenden kendilerini atarak kaçmak isteyen erlerin parçalandıkları haber alınıyordu.Anadolu'nun güzel ve cazip tabiatı ortasında en zarif ve en bakir güzellikler dereler,ağaçlar,çocuklar,ovalar ve dağlardı.İnsanlar bu güzel manzaraları sefaletleri perişanlıklarıyla ihlal ediyorlardı.
Bu güzel yurtlarda yaşayan kimseler dünyanın en talihsiz kimseleriydi:Bunlar asırlardan beri insanlığın refahını görmemiş,insanlığını idrak edememiş,cahil bir hükümet elinde oyuncak olmuş insanlardı.Artık İstanbul erkanını kimse beklemiyordu.Boğazlardan geçme tehlikesi kısmen bertaraf olmuştu.Fakat İstanbul mebusu halen Eskişehir'den ayrılmıyordu.Bununla beraber vaktini de boş geçirmek istemiyor,arada sırada konferanslar vererek,ilim ve irfanından Anadolu halkını müstefit etmeye çalışıyordu.Bir akşam yine bir konferans ilan edildi.Ertesi sabah,gidenlerden işitildi:Verilen konferans anasır hakkında imiş.Muhterem mebus,Hristiyan unsurları Türkler arasında yılanlara ve akreplere benzetmiş,o gece para vererek konferans dinlemeye gelen Hristiyanlar lanetler ederek konferans salonundan çıkmışlar.Ertesi sabah herkes İttihat ve Terakki mebusunun siyasetini takbih ediyordu.Bu mutaassıbane zihniyeti Anadolu halkı bile kabul etmiyordu.Herkes senelerden beri birlikte yaşadığı komşularından memnundu.Eskişehir'de gayrimüslim unsurlarla Türkler beyninde hiçbir ihtilaf yoktu.Bilakis gayrimüslim unsurlar şehrin umranına da hizmet etmişlerdi.Eskişehirin en güzel sokakları Rumların ve Ermenilerin oturdukları caddelerdi.
*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.156-159.
Ali Fuad Erden:İki Ölçü!
İKİ ÖLÇÜ
Cebeli Düruz'da teftiş seyahati.Bir akşam üzeri Cebeli Düruz'un ta içlerinde,harap bir köye geldik.
Viraneler Cemal Paşa'nın şerefine bayraklarla donatılmıştı.Donanmış viraneler,istikbal eden,kasideler okuyan,havaya silah atan halk arasında,avazeler ve alkışlar içinde çıplak,kara kuru,iskelet halinde insanlar gördüm.Besbelli ki açtılar.Susuyorlardı ve alkışlamıyorlardı.Alkışlamaya bile takatları yok görünüyorlardı.Cemal Paşa'yı alkışlamayan veya alkışlayamayan yahut alkışlamayabilen bu adamlar kimlerdi?Merak ettim ve sordum.Muhacirlermiş.
Cebeli Düruz ordunun zahire ambarıydı ve hasat vakti idi.Her tarafta tepecikler halinde hububat yığılıydı.Konak yerinde Cemal Paşa'dan istirham ettim:
-Şu zavallılara bir iki ton buğday ihsan buyurulsa.
Cemal Paşa:
-Allah aşkına Fuad Bey!Sen daha hala bir şey anlamadın mı? dedi.
Ordu Erkanıharbiye Reisi haklıydı ve karşısındaki sahiden daha hala anlamamıştı.Anlamadığı içindir ki kudretli ve samahatli kumandanından bunlar için iki ton buğday niyaz etmişti.
Kumandanımın cevabına şaştım ve sustum.
Haleb'de başka bir ölçü tatbik edilmişti.Cebeli Düruz'da başka bir ölçü tatbik edildi.
*Emekli Orgeneral Ali Fuad Erden,Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları,s.221
saygılarımla
Cebeli Düruz'da teftiş seyahati.Bir akşam üzeri Cebeli Düruz'un ta içlerinde,harap bir köye geldik.
Viraneler Cemal Paşa'nın şerefine bayraklarla donatılmıştı.Donanmış viraneler,istikbal eden,kasideler okuyan,havaya silah atan halk arasında,avazeler ve alkışlar içinde çıplak,kara kuru,iskelet halinde insanlar gördüm.Besbelli ki açtılar.Susuyorlardı ve alkışlamıyorlardı.Alkışlamaya bile takatları yok görünüyorlardı.Cemal Paşa'yı alkışlamayan veya alkışlayamayan yahut alkışlamayabilen bu adamlar kimlerdi?Merak ettim ve sordum.Muhacirlermiş.
Cebeli Düruz ordunun zahire ambarıydı ve hasat vakti idi.Her tarafta tepecikler halinde hububat yığılıydı.Konak yerinde Cemal Paşa'dan istirham ettim:
-Şu zavallılara bir iki ton buğday ihsan buyurulsa.
Cemal Paşa:
-Allah aşkına Fuad Bey!Sen daha hala bir şey anlamadın mı? dedi.
Ordu Erkanıharbiye Reisi haklıydı ve karşısındaki sahiden daha hala anlamamıştı.Anlamadığı içindir ki kudretli ve samahatli kumandanından bunlar için iki ton buğday niyaz etmişti.
Kumandanımın cevabına şaştım ve sustum.
Haleb'de başka bir ölçü tatbik edilmişti.Cebeli Düruz'da başka bir ölçü tatbik edildi.
*Emekli Orgeneral Ali Fuad Erden,Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları,s.221
saygılarımla
Süleyman Nazif:Tarihi Bir Müsamere!
TARİHİ BİR MÜSAMERE
Tam onüç sene evveldi.
İkisi kurun-ı vustanın edvar-ı müdhişesine mensup olmak üzere –yine tam- altı asır birbirine sarılmış,birbirine sığınmış,seyl-i peyapey vürud-ı havadise karşı birbirine tavdi’-i kuva ve mukadderat etmiş olan Osmanlı anasır-ı mühimmesinden ikisi:Müslümanlar ve Ermeniler arasında bir gayz-ı nagehani feveran ediyordu.Saha-i mesaide biraz evvel elele çalışanlar pençe pençeye yaka yakaya gelmişlerdi.Marmara’dan Van Gölüne kadar cabeca kan selleri akıyor,burada bir intirak-ı mühib ile Babıali sarsılıyor,birkaç sahib-i azm,Osmanlı Bankası’nı sallıyor,ötede bir şehir yanıyor,bir kasaba yıkılıyor,bir köy bilumum sekenesiyle beraber bir anda safha-i alemden harita-i ademe intikal ediyordu.
Ekser safahatının bir şahid-i giryanı olduğun o vakayi-i tarih ne suretle muhakeme ederse etsin,hakikatte öldürülenler de ölenler kadar bigünah idi.Nasıl ki zaman ahval-i taliye bunu isbat etti.
-Ermeniler maksad-ı umumide bizimle itilaf edecek mi?..
Bu sual Berlin Muahedesi’nin an-ı in’ikadından beri efkar-ı umumiye karşısında bir heyulayı tereddüd gibi duruyordu.Kemal-i hüzn ü hicab itiraf ederiz ki biz yegane ve kıskanç bir millet-i hakime geçindiğimiz zamanlar bu meseleyi,diğer birçok mesail-i siyaiye gibi,kılıçla –daha doğrusu sopa,bıçak,satırla- halletmek istedik.Biz gerek ilca-yı tesadüf,gerek sevk-i ihtiyaç veya zor-ı bazu ile heyet-i içtimaiyemize iltihak etmiş olan akvamın fikr-i sakin ve itilafhahına daima kasden bir şaibe düşürür ve bunu yaşatırdık.Bu tereddüd o kadar kuvvetle yaşardı ki çok geçmeden endişeye,endişe iğbirara,iğbirar yeise,yeis galeyana inkılab ederdi.Biz bunu kerrat ile ve hemen her yerde gördük.Makedonya’nın avaze-i şikayetine San’a’nın tarraka-i sukutu cevap verir,Dürzilerin sada-yı isyanı Ermenilerin velvele-i kıyamı içinde kaybolurdu.
“Kıyam” dedik.Evet,biz Ermenilerin isti’taf-ı giryanına kıyam manasını,kıyam şeklini vermiştik.Öyle bir zaman oldu ki hükümetimizin kapısına silah ile değil,gözyaşlarıyla yazılmış bir arzıhal ile gelen Ermenilere karşı serapa gayz ve intikam ile titrerdik.Bunlar ihtilafçılık etmiyorlar,adalet dileniyorlardı.Fakat gayz u garaz bizim akıl ve mantığımızı şaşırtmıştı.Biz yalnız asab ile hareket ediyorduk.Anasır-ı muhtelife arasına ilka-ı nüfik etmeyi en büyük lazime-i siyaset addedenler bu ihtilaf-ı huninden kendi hesap ve maksatları namına ümidvar-ı temettu olmuşlardı.
Bereket versin ki bu ümid onları daha ziyade şaşırtıp aldatamadı.İnkılab-ı hir-i Osmani defter-i a’mal-i millimize hakku adl ile müzeyyen bir ahife-i nevin ilave ettiği gün Türklerle Ermeniler sahne-i tarihe dest-be-dest-i muvahat olarak çıkmışlar,infialat-ı güzeşteyi müebbeden setretmek isteyen bir ibtisam-ı itminan ile insaniyeti ve istikbali selamlıyorlardı.
Burada hiç kimseyi rencide-i hatır etmek istemediğimiz için esma-i hasseyi zikr ve tadad etmekten tevakki ile yalnız nakl-ı macera edeceğiz.
Ermeniler,Berlin Muahedesi’nin bir maddesine istinad ile –hatta müsavat talebinden de vazgeçerek- yalnız ıslahat istediler.Ekseri mevaddı birer ukde-i elime gibi hatıra-i ümmeti ilelebed tazib edecek olan o muahedename-i meş’umun ihtimal ki en muhik,en lazım,en bitaraf,en insani maddesi “Ermeni sakin bulunan vilayetlerde ıslahat icrası” lüzum ve vaadini taammun edeni idi.Bu madde henüz Ermenilerin ümidini okşamaya başlamadan evvel zimamdaran-ı umuru meyus etti.Halbuki o ıslahata her vilayetin,her yerin ve her kavim ve ferdin aynı derecede ve aynı şiddetle ihtiyacı vardı.Ermeniler müsavatı,ıslahatı her şeyi bırakarak yalnız adalet istediler.Bir Ermeni her adımda bir varta-i helake düşmek tehlikesiyle didişmeksizin tarlasını sürsün ve ırk-ı mutasallıb-ı cebini olan tanelerin bir kısmıyla çoluk çocuğunun devam-ı zindeganisini temin edebilsin.Bundan o zamanki zimamdaran-ı umur pek manasız manalar çıkardılar.İcra-yı adalet taassür etmiş,ihkak-ı hak müstahil olmuştu.Zavallı Ermeniler bir zaman oldu ki adalet talebinden de vazgeçtiler.
“Zulm etmeyin!” Diye yalvarıyorlardı!..
Otuz kadar Ermeni köyünü bir kısım sekenesiyle beraber yakmış olan –Kürtlerce de menfur ve müştekanah- bir Kürt beyini bilumum sefaret tercümanlarının da hazır bulunduğu bir cinayet mahkemesinde ve yüzlerce şühud ve delail-i mutebere karşısında bir müddeiumumi atanmadan masum add u ilan ediyordu.Ondokuz sene evvelki bu macera hala her iki tarafın hatıra-i infi’alinde bir ceriha gibi kanıyor.Ermeniler şedid ve mutedil ne kadar mutalib ve müddeiyat dermeyan ettilerse de hepsi bililtizam ihmal veya paymal edilmiş olan bu hakk ve davaya istinad ediyordu.Bundan Müslümanların ekseriyetle bigünah olduğuna şu da delildir ki o müddeiumumi bilahare valiliklerine tasallut ettiği vilayetlerden ahrar-ı Türk ü Kürd’ü Jön Türk ve efkar-ı muzırra sahibi namlarıyla jurnal ederek zindanlara,sakallı canavarlara atardı.
Ermeniler tecarib-dide ve akil ve muhtedil bir kavimdir:Emsaline her kavimde az tesadüf olunan bazı efkar-ı müfrite ashabı istisna edildiği takdirde,hiçbirisi altı vilayeti ayırarak ve bizden büsbütün ayrılarak münferid bir heyet-i içtimaiye teşkil etmek hayal-i hamına hadim olmak istemez zannederim.Ermenilerin ekseriyetle meskun olan yerlerde bile ekseriyet kendilerinde değildir.Ermeniler yalnız altı vilayet dahilinde değil,her yerde az çok sakin bulunuyorlar.
Ermeniler akil bir kavimdir:Yirmiyedi vilayetteki menafiine taalluk eden hisse-i istifadeyi bir daire-i mahdude dahilinde kıvranan bir hayal-i müşkilü’t-tatmine feda etmek istemezler.
Ermeniler mutedil bir kavimdir:Seylab-ı havadisin emvac-ı peyapey-i hücumuna karşı kuvvetli bir heyet-i içtimaiyenin anasır-ı mühimmesinde bulunmayı mevhum bir izzet-i nefs-i millinin hadim-i hayalperesti olmaya herhalde tercih ederler.
Ermeniler bizim minelezel toprak kardeşlerimizdir.Ezmine-i kable’t-trihiyeden beri aynı havayı teneffüs ettik ve aynı topraktan gıda-cuy-i hayat olduk.Geçen onbeş senelik hatıra-i müelleme-i kadim ve müstedim hatıralara tahakküm edemez.O onbeş senelik elvah-ı mesaib karşısında biz de kendileri kadar meyus ve fazla olarak mahçubuz.Fakat bir hatıra-i elime müebbeden tehyiç olunmakla tesliye olunmaz.Bir cerihanın daima kanatmakla tedavisi mümkün olmadığı gibi!..
Gerek vilayet-i sitede,gerek diğer vilayetlerde a’sar-ı mütekaddimenin hiçbir surette haleldar etmemiş olduğu bir sükun-i tam ve emniyet-i mütekabile içinde mevcudiyet-i faniyelerini imrar ve itmam etmiş olan aba ve ecdadımız bir şehirde,bir köyde yatıyor.Bu maziye ait vesika-i emniyet,istikbal ise daha büyük bir hüccet-i itimad hazırlıyor:
Osmanlı menafiini her ne nam ve sebeple olursa olsun,cür’etyab-ı ihlal olacak kuva-yı mütecavire ve mütecavize o habgah-ı müşterekin üzerinde ve aynı toprağın altında Müslümanlarla Ermenileri diğer akvam-ı Osmaniye ile birlikte hem-dest-i azm ü vifak bir müdafi’-i metin bulacaktır.
O hatırat-ı elimenin burada tekrarı lüzumsuz olsa bile münasebetsiz değildir.Dün gece her iki taraf için bir leyle-i tesliyet ve ümid oldu.Pera Palas müsamere-i mes’udesine takaddüm eden ahval ve eshabın bu tarihçe-i yetimi lutufkar-i nisyan olan bu encümen-i sebbanenin sima-yı besiminde bir ismizaz-ı teellüm gibi görülse bile,yine yazılmalıdır.Pera Palas’ın münevver ve müzeyyen salonlarına ne kadar ve ne kadar karanlık dehlizlerden geçilerek girilmiş olduğunu bilmek ve tahattur etmek müsamerenin kıymetini tenkis değil,tezyid eder.
O vakayı ve mesaib-i medidenin netayc-i tabiiyesinden olarak bugün Anadolu’da,kıht,derd,fakr u sefalet var.Ocaklar dumansız,tarlalar ekinsiz duruyor.Hanümanının kütle-i enkazı önünde mütehayyir duran biçareler mesud ve müreffeh olmadıkça ne o maziyi unutabilirler,ne de mevaid-i istikbalin ciddiyetine itimad ederler.O ihtiyacata bir imkan-ı taklil ihzar etmek emelile bazı zevat-ı muhterem Şehzade-i alibaht Abdülmecid Efendi Hazretlerinin himayet-i bülendinde mükellef bir balo tertib ettiler.Eğlencenin,debdebenin,zevk u ihtişamın derde,fakre,ihtiyaca bir ianesi,bir zekatı,bir şükranesi olan bu gibi muavenat-i insaniyetkarane her hayuhuy-ı tarabın muvacehe-i hodkamında kendi yoksulluklarına ağlayanları bile gayz u hasedden tecrid ile müteşekkir eder.
İstanbul’un her mezheb ve mesleğinden güzide bir halk dün akşam Pera Palas Oteline şitab etti.
İtikadımca bu müsamereyi Abdülmecid Efendi Hazretlerinin himayelerinde tertib etmekten musib bir teşebbüs olamazdı.Felaket-i idarenin mütevaliyen ağlatmış olduğu fakr u sefalet bucaklarının enin-i devradevrine muhteşem saraylarından mütemadiyen sada-yı teessür iade eden,ikametgahının pencereleri önünde otuz sene reşaşe-i efganını dinlediği sakit veya mütehevvir dalgalardan ıssız sahillerimizin zemzeme-i telehhüfatını işiten bu –nesebi kadar ruhu da asil- şehzadeden münasib reis nadir bulunur.Abdülmecid Efendi baloya ferzend-i yeganesi Ömer Faruk Efendi Hazretleriyle birlikte geldiler.Şu iki necib Osmanlı’nın orada vücudu bilumum Osmanlılar için bir timsal-i itilaf ve uhuvvet olacağından şüphe yoktur.
Mızıka ahenk ve elhanını o mehasin ve bedayi’e serperken müessis-i saltanatın –Bursa’da onbir sene bila-fasıla mücaviri bulunmuş olduğum –merkad-ı mübareki nazar-ı tahatturum önünde tecessüm ettim.Sultan Osman’ın ruh-i cinan-güzini serapa elektrik ziyalarıyla münevver olan o cesim salonun sakf-ı refi’nde bir zıll-i şeffaf gibi durarak,oradaki iki hafidiyle müsamerenin kendi ismini taşıyan mürettib ve med’üvcleri üstüne şefkat ve dua ile titriyor ve hanümanlarının kütle-i enkazı önünde mütehayyir duran Anadolu biçarelerinin şükranını getiriyor zannettim.
*Süleyman Nazif,Yeni Gazete,İstanbul,25 Kanun-ı sani 1324 (7 Şubat 1909).
saygılarımla
Tam onüç sene evveldi.
İkisi kurun-ı vustanın edvar-ı müdhişesine mensup olmak üzere –yine tam- altı asır birbirine sarılmış,birbirine sığınmış,seyl-i peyapey vürud-ı havadise karşı birbirine tavdi’-i kuva ve mukadderat etmiş olan Osmanlı anasır-ı mühimmesinden ikisi:Müslümanlar ve Ermeniler arasında bir gayz-ı nagehani feveran ediyordu.Saha-i mesaide biraz evvel elele çalışanlar pençe pençeye yaka yakaya gelmişlerdi.Marmara’dan Van Gölüne kadar cabeca kan selleri akıyor,burada bir intirak-ı mühib ile Babıali sarsılıyor,birkaç sahib-i azm,Osmanlı Bankası’nı sallıyor,ötede bir şehir yanıyor,bir kasaba yıkılıyor,bir köy bilumum sekenesiyle beraber bir anda safha-i alemden harita-i ademe intikal ediyordu.
Ekser safahatının bir şahid-i giryanı olduğun o vakayi-i tarih ne suretle muhakeme ederse etsin,hakikatte öldürülenler de ölenler kadar bigünah idi.Nasıl ki zaman ahval-i taliye bunu isbat etti.
-Ermeniler maksad-ı umumide bizimle itilaf edecek mi?..
Bu sual Berlin Muahedesi’nin an-ı in’ikadından beri efkar-ı umumiye karşısında bir heyulayı tereddüd gibi duruyordu.Kemal-i hüzn ü hicab itiraf ederiz ki biz yegane ve kıskanç bir millet-i hakime geçindiğimiz zamanlar bu meseleyi,diğer birçok mesail-i siyaiye gibi,kılıçla –daha doğrusu sopa,bıçak,satırla- halletmek istedik.Biz gerek ilca-yı tesadüf,gerek sevk-i ihtiyaç veya zor-ı bazu ile heyet-i içtimaiyemize iltihak etmiş olan akvamın fikr-i sakin ve itilafhahına daima kasden bir şaibe düşürür ve bunu yaşatırdık.Bu tereddüd o kadar kuvvetle yaşardı ki çok geçmeden endişeye,endişe iğbirara,iğbirar yeise,yeis galeyana inkılab ederdi.Biz bunu kerrat ile ve hemen her yerde gördük.Makedonya’nın avaze-i şikayetine San’a’nın tarraka-i sukutu cevap verir,Dürzilerin sada-yı isyanı Ermenilerin velvele-i kıyamı içinde kaybolurdu.
“Kıyam” dedik.Evet,biz Ermenilerin isti’taf-ı giryanına kıyam manasını,kıyam şeklini vermiştik.Öyle bir zaman oldu ki hükümetimizin kapısına silah ile değil,gözyaşlarıyla yazılmış bir arzıhal ile gelen Ermenilere karşı serapa gayz ve intikam ile titrerdik.Bunlar ihtilafçılık etmiyorlar,adalet dileniyorlardı.Fakat gayz u garaz bizim akıl ve mantığımızı şaşırtmıştı.Biz yalnız asab ile hareket ediyorduk.Anasır-ı muhtelife arasına ilka-ı nüfik etmeyi en büyük lazime-i siyaset addedenler bu ihtilaf-ı huninden kendi hesap ve maksatları namına ümidvar-ı temettu olmuşlardı.
Bereket versin ki bu ümid onları daha ziyade şaşırtıp aldatamadı.İnkılab-ı hir-i Osmani defter-i a’mal-i millimize hakku adl ile müzeyyen bir ahife-i nevin ilave ettiği gün Türklerle Ermeniler sahne-i tarihe dest-be-dest-i muvahat olarak çıkmışlar,infialat-ı güzeşteyi müebbeden setretmek isteyen bir ibtisam-ı itminan ile insaniyeti ve istikbali selamlıyorlardı.
Burada hiç kimseyi rencide-i hatır etmek istemediğimiz için esma-i hasseyi zikr ve tadad etmekten tevakki ile yalnız nakl-ı macera edeceğiz.
Ermeniler,Berlin Muahedesi’nin bir maddesine istinad ile –hatta müsavat talebinden de vazgeçerek- yalnız ıslahat istediler.Ekseri mevaddı birer ukde-i elime gibi hatıra-i ümmeti ilelebed tazib edecek olan o muahedename-i meş’umun ihtimal ki en muhik,en lazım,en bitaraf,en insani maddesi “Ermeni sakin bulunan vilayetlerde ıslahat icrası” lüzum ve vaadini taammun edeni idi.Bu madde henüz Ermenilerin ümidini okşamaya başlamadan evvel zimamdaran-ı umuru meyus etti.Halbuki o ıslahata her vilayetin,her yerin ve her kavim ve ferdin aynı derecede ve aynı şiddetle ihtiyacı vardı.Ermeniler müsavatı,ıslahatı her şeyi bırakarak yalnız adalet istediler.Bir Ermeni her adımda bir varta-i helake düşmek tehlikesiyle didişmeksizin tarlasını sürsün ve ırk-ı mutasallıb-ı cebini olan tanelerin bir kısmıyla çoluk çocuğunun devam-ı zindeganisini temin edebilsin.Bundan o zamanki zimamdaran-ı umur pek manasız manalar çıkardılar.İcra-yı adalet taassür etmiş,ihkak-ı hak müstahil olmuştu.Zavallı Ermeniler bir zaman oldu ki adalet talebinden de vazgeçtiler.
“Zulm etmeyin!” Diye yalvarıyorlardı!..
Otuz kadar Ermeni köyünü bir kısım sekenesiyle beraber yakmış olan –Kürtlerce de menfur ve müştekanah- bir Kürt beyini bilumum sefaret tercümanlarının da hazır bulunduğu bir cinayet mahkemesinde ve yüzlerce şühud ve delail-i mutebere karşısında bir müddeiumumi atanmadan masum add u ilan ediyordu.Ondokuz sene evvelki bu macera hala her iki tarafın hatıra-i infi’alinde bir ceriha gibi kanıyor.Ermeniler şedid ve mutedil ne kadar mutalib ve müddeiyat dermeyan ettilerse de hepsi bililtizam ihmal veya paymal edilmiş olan bu hakk ve davaya istinad ediyordu.Bundan Müslümanların ekseriyetle bigünah olduğuna şu da delildir ki o müddeiumumi bilahare valiliklerine tasallut ettiği vilayetlerden ahrar-ı Türk ü Kürd’ü Jön Türk ve efkar-ı muzırra sahibi namlarıyla jurnal ederek zindanlara,sakallı canavarlara atardı.
Ermeniler tecarib-dide ve akil ve muhtedil bir kavimdir:Emsaline her kavimde az tesadüf olunan bazı efkar-ı müfrite ashabı istisna edildiği takdirde,hiçbirisi altı vilayeti ayırarak ve bizden büsbütün ayrılarak münferid bir heyet-i içtimaiye teşkil etmek hayal-i hamına hadim olmak istemez zannederim.Ermenilerin ekseriyetle meskun olan yerlerde bile ekseriyet kendilerinde değildir.Ermeniler yalnız altı vilayet dahilinde değil,her yerde az çok sakin bulunuyorlar.
Ermeniler akil bir kavimdir:Yirmiyedi vilayetteki menafiine taalluk eden hisse-i istifadeyi bir daire-i mahdude dahilinde kıvranan bir hayal-i müşkilü’t-tatmine feda etmek istemezler.
Ermeniler mutedil bir kavimdir:Seylab-ı havadisin emvac-ı peyapey-i hücumuna karşı kuvvetli bir heyet-i içtimaiyenin anasır-ı mühimmesinde bulunmayı mevhum bir izzet-i nefs-i millinin hadim-i hayalperesti olmaya herhalde tercih ederler.
Ermeniler bizim minelezel toprak kardeşlerimizdir.Ezmine-i kable’t-trihiyeden beri aynı havayı teneffüs ettik ve aynı topraktan gıda-cuy-i hayat olduk.Geçen onbeş senelik hatıra-i müelleme-i kadim ve müstedim hatıralara tahakküm edemez.O onbeş senelik elvah-ı mesaib karşısında biz de kendileri kadar meyus ve fazla olarak mahçubuz.Fakat bir hatıra-i elime müebbeden tehyiç olunmakla tesliye olunmaz.Bir cerihanın daima kanatmakla tedavisi mümkün olmadığı gibi!..
Gerek vilayet-i sitede,gerek diğer vilayetlerde a’sar-ı mütekaddimenin hiçbir surette haleldar etmemiş olduğu bir sükun-i tam ve emniyet-i mütekabile içinde mevcudiyet-i faniyelerini imrar ve itmam etmiş olan aba ve ecdadımız bir şehirde,bir köyde yatıyor.Bu maziye ait vesika-i emniyet,istikbal ise daha büyük bir hüccet-i itimad hazırlıyor:
Osmanlı menafiini her ne nam ve sebeple olursa olsun,cür’etyab-ı ihlal olacak kuva-yı mütecavire ve mütecavize o habgah-ı müşterekin üzerinde ve aynı toprağın altında Müslümanlarla Ermenileri diğer akvam-ı Osmaniye ile birlikte hem-dest-i azm ü vifak bir müdafi’-i metin bulacaktır.
O hatırat-ı elimenin burada tekrarı lüzumsuz olsa bile münasebetsiz değildir.Dün gece her iki taraf için bir leyle-i tesliyet ve ümid oldu.Pera Palas müsamere-i mes’udesine takaddüm eden ahval ve eshabın bu tarihçe-i yetimi lutufkar-i nisyan olan bu encümen-i sebbanenin sima-yı besiminde bir ismizaz-ı teellüm gibi görülse bile,yine yazılmalıdır.Pera Palas’ın münevver ve müzeyyen salonlarına ne kadar ve ne kadar karanlık dehlizlerden geçilerek girilmiş olduğunu bilmek ve tahattur etmek müsamerenin kıymetini tenkis değil,tezyid eder.
O vakayı ve mesaib-i medidenin netayc-i tabiiyesinden olarak bugün Anadolu’da,kıht,derd,fakr u sefalet var.Ocaklar dumansız,tarlalar ekinsiz duruyor.Hanümanının kütle-i enkazı önünde mütehayyir duran biçareler mesud ve müreffeh olmadıkça ne o maziyi unutabilirler,ne de mevaid-i istikbalin ciddiyetine itimad ederler.O ihtiyacata bir imkan-ı taklil ihzar etmek emelile bazı zevat-ı muhterem Şehzade-i alibaht Abdülmecid Efendi Hazretlerinin himayet-i bülendinde mükellef bir balo tertib ettiler.Eğlencenin,debdebenin,zevk u ihtişamın derde,fakre,ihtiyaca bir ianesi,bir zekatı,bir şükranesi olan bu gibi muavenat-i insaniyetkarane her hayuhuy-ı tarabın muvacehe-i hodkamında kendi yoksulluklarına ağlayanları bile gayz u hasedden tecrid ile müteşekkir eder.
İstanbul’un her mezheb ve mesleğinden güzide bir halk dün akşam Pera Palas Oteline şitab etti.
İtikadımca bu müsamereyi Abdülmecid Efendi Hazretlerinin himayelerinde tertib etmekten musib bir teşebbüs olamazdı.Felaket-i idarenin mütevaliyen ağlatmış olduğu fakr u sefalet bucaklarının enin-i devradevrine muhteşem saraylarından mütemadiyen sada-yı teessür iade eden,ikametgahının pencereleri önünde otuz sene reşaşe-i efganını dinlediği sakit veya mütehevvir dalgalardan ıssız sahillerimizin zemzeme-i telehhüfatını işiten bu –nesebi kadar ruhu da asil- şehzadeden münasib reis nadir bulunur.Abdülmecid Efendi baloya ferzend-i yeganesi Ömer Faruk Efendi Hazretleriyle birlikte geldiler.Şu iki necib Osmanlı’nın orada vücudu bilumum Osmanlılar için bir timsal-i itilaf ve uhuvvet olacağından şüphe yoktur.
Mızıka ahenk ve elhanını o mehasin ve bedayi’e serperken müessis-i saltanatın –Bursa’da onbir sene bila-fasıla mücaviri bulunmuş olduğum –merkad-ı mübareki nazar-ı tahatturum önünde tecessüm ettim.Sultan Osman’ın ruh-i cinan-güzini serapa elektrik ziyalarıyla münevver olan o cesim salonun sakf-ı refi’nde bir zıll-i şeffaf gibi durarak,oradaki iki hafidiyle müsamerenin kendi ismini taşıyan mürettib ve med’üvcleri üstüne şefkat ve dua ile titriyor ve hanümanlarının kütle-i enkazı önünde mütehayyir duran Anadolu biçarelerinin şükranını getiriyor zannettim.
*Süleyman Nazif,Yeni Gazete,İstanbul,25 Kanun-ı sani 1324 (7 Şubat 1909).
saygılarımla
Halide Edip Adıvar-Ölenlerle Öldürenler!
Nisan 1909’da Adana’da başlatılan ve Ermenileri hedef alan katliamda birkaç gün içinde Adana Vilayeti dahilinde 37 şehir ve köy yanıp hasara uğrar
bununla birlikte 50 okul ve kilise ile 5 binin üstünde konut yazlık evleri ve ticarethaneler de kül olur daha da önemlisi birkaç gün içinde Adana Vilayetinde 30 bin Ermeni vahşice katledilir
1915’deki soykırımın ön hazırlığı olarak değerlendirebileceğimiz bu katliamı takip eden haftalarda Halide Edip Adıvar’ın şehit Ermeniler anısına yazdığı “Ölenlerle Öldürenler!” başlıklı ithafı İstanbul’da Tanin gazetesinde yayınlanır
Kurtuluş Savaşı’nın beyin takımında yer alan ve ünlü Sultanahmet mitingini tertipleyen edebiyat ve düşün insanı Halide Edip Adıvar’ın entelektüel değerini ve vatanseverliğini hiç kimse tartışma konusu yapamaz
işte Halide Edip ta o günlerde bugünün “ben özür dilemem onlar benden özür dilesin” diyen resmi söylemin kimi kapıkullarına ve lafa özür gibi başlayıp anlamsız bir şekilde sonlandıran kimi çakma aydınlarına yumruk gibi bir yazı yazmış
dilerseniz sözü fazla uzatmadan Halide Edip’e bırakalım
ÖLENLERLE ÖLDÜRENLER!
Otuz senelik bir kabus-ı hunin,bir kabus ki ölüm kanatlarını gerdiği vatanın göğsünü kadid eliyle didikleyerek,tırnaklayarak,parçalıyordu.Bir kabus ki kara gölgesinin aksettiği yerlerden daima kan,daima kırmızı gözyaşları akıtıyordu.
Şimdi o haile-i musibet çekiliyor,fakat çektiği yerlerde binlerce sönmüş ocaklar,harap olmuş hanümanlar,kül ve beyaban olan memleketler,lime lime,yığın yığın beşeriyet kemikleri bırakıyor!
Zavallı Ermeni vatandaşlarım,sizler kabus-ı Hamidi’nin en mazlumları,en sahipsiz kurbanları!Şimdi ebediyen teessüs eden hürriyet-i mukaddeseye karşı ruhumda uyanan galeyan-ı meserret,sizin kararmış,silinmiş memleketiniz,kanlı naaşlarınız,bikes,yersiz yurtsuz tali’-i giryanı karşısında yaşlı bir handeye benziyor.Bu şad-ı milli, evlatları göğüslerinden koparılmış mahrum anaların gözlerindeki zalam-ı facia karşısında yerlere geçiyor.
Üstü…Türklüğün,bütün insaniyetin kızardığı bu baştan başa mezar olan Anadolu viranelerinin önünde,öldüren kısma mensup olmak yeis ve hicabıyla beraber ruhum sizin için bir ana elemi ıztırab ve mahrumiyeti ile sızlıyor,inliyor!
Sonra hayat-ı beşeri mukaddes bilerek,düşmanlarını bile öldürmekten muhteriz ve müctenib fakat itikatlar, vatanları için kanlarını akıtmaya müheyya kahraman vatandaşlarımdan,gözlerimin önünden geçen üzerlerine hasırlar örtülmüş genç Türk şühedasından parlak emelleri,fedakar arzuları söndürülmüş genç,güzide başların mezarından,bu mezarlar üzerinde kıvranan gamdide analardan yetim çocuklardan size geliyorum,kanlarını sizinkilere karıştırarak hürriyeti mühürleyen bu mübeccel unsur namına misli görülmemiş musibetiniz için,mütevazi ve mutazarrı’ sizden af dilemeye geldim.Bu haile-i faciada sevgililerini gömmüşlerin ayrı ayrı kederlerini paylaşmak,biçare mezarların en küçüğünden en büyüğüne kadar başında diz çökerek mensup olduğum kavim namına ruhumun yaşlarıyla ağlamak ihtiyacını hissediyorum.Oh!Emin olun gönlümde bütün milletin nedamet ve hacaleti,ana toprağının matem-i siyahı var.
Şimdi söz sizin en büyük ve genç Osmanlı milleti!Ordusunda Niyaziler,Enverler,Selahaddinler,Sabriler,Şevketler gibi büyük cepheler olan,en müstesna evladını hürriyet için topraklara döken yeni unsur!Şimdi siz Türklüğün namusunu kılıcınızla üzerinde tutuyorsunuz.Silah arkadaşlarınızın intikamını almak ve Meşrutiyeti saklamak için nasıl bir savlet-i ahenin ile koca bir tahtı devirdiniz ise,Türklüğün,Osmanlılığın elinde kalan Ermeni vatandaşlarımızın kanını da sizin pak kılıçlarınız yıkayabilir.İleri vatandaşlarım,Ermeni kardeşlerimiz hürriyet için kan döken silah arkadaşlarınızın kardeşleridir.
*Halide Edip Adıvar,Tanin,18 Mayıs 1909
saygılarımla
bununla birlikte 50 okul ve kilise ile 5 binin üstünde konut yazlık evleri ve ticarethaneler de kül olur daha da önemlisi birkaç gün içinde Adana Vilayetinde 30 bin Ermeni vahşice katledilir
1915’deki soykırımın ön hazırlığı olarak değerlendirebileceğimiz bu katliamı takip eden haftalarda Halide Edip Adıvar’ın şehit Ermeniler anısına yazdığı “Ölenlerle Öldürenler!” başlıklı ithafı İstanbul’da Tanin gazetesinde yayınlanır
Kurtuluş Savaşı’nın beyin takımında yer alan ve ünlü Sultanahmet mitingini tertipleyen edebiyat ve düşün insanı Halide Edip Adıvar’ın entelektüel değerini ve vatanseverliğini hiç kimse tartışma konusu yapamaz
işte Halide Edip ta o günlerde bugünün “ben özür dilemem onlar benden özür dilesin” diyen resmi söylemin kimi kapıkullarına ve lafa özür gibi başlayıp anlamsız bir şekilde sonlandıran kimi çakma aydınlarına yumruk gibi bir yazı yazmış
dilerseniz sözü fazla uzatmadan Halide Edip’e bırakalım
ÖLENLERLE ÖLDÜRENLER!
Otuz senelik bir kabus-ı hunin,bir kabus ki ölüm kanatlarını gerdiği vatanın göğsünü kadid eliyle didikleyerek,tırnaklayarak,parçalıyordu.Bir kabus ki kara gölgesinin aksettiği yerlerden daima kan,daima kırmızı gözyaşları akıtıyordu.
Şimdi o haile-i musibet çekiliyor,fakat çektiği yerlerde binlerce sönmüş ocaklar,harap olmuş hanümanlar,kül ve beyaban olan memleketler,lime lime,yığın yığın beşeriyet kemikleri bırakıyor!
Zavallı Ermeni vatandaşlarım,sizler kabus-ı Hamidi’nin en mazlumları,en sahipsiz kurbanları!Şimdi ebediyen teessüs eden hürriyet-i mukaddeseye karşı ruhumda uyanan galeyan-ı meserret,sizin kararmış,silinmiş memleketiniz,kanlı naaşlarınız,bikes,yersiz yurtsuz tali’-i giryanı karşısında yaşlı bir handeye benziyor.Bu şad-ı milli, evlatları göğüslerinden koparılmış mahrum anaların gözlerindeki zalam-ı facia karşısında yerlere geçiyor.
Üstü…Türklüğün,bütün insaniyetin kızardığı bu baştan başa mezar olan Anadolu viranelerinin önünde,öldüren kısma mensup olmak yeis ve hicabıyla beraber ruhum sizin için bir ana elemi ıztırab ve mahrumiyeti ile sızlıyor,inliyor!
Sonra hayat-ı beşeri mukaddes bilerek,düşmanlarını bile öldürmekten muhteriz ve müctenib fakat itikatlar, vatanları için kanlarını akıtmaya müheyya kahraman vatandaşlarımdan,gözlerimin önünden geçen üzerlerine hasırlar örtülmüş genç Türk şühedasından parlak emelleri,fedakar arzuları söndürülmüş genç,güzide başların mezarından,bu mezarlar üzerinde kıvranan gamdide analardan yetim çocuklardan size geliyorum,kanlarını sizinkilere karıştırarak hürriyeti mühürleyen bu mübeccel unsur namına misli görülmemiş musibetiniz için,mütevazi ve mutazarrı’ sizden af dilemeye geldim.Bu haile-i faciada sevgililerini gömmüşlerin ayrı ayrı kederlerini paylaşmak,biçare mezarların en küçüğünden en büyüğüne kadar başında diz çökerek mensup olduğum kavim namına ruhumun yaşlarıyla ağlamak ihtiyacını hissediyorum.Oh!Emin olun gönlümde bütün milletin nedamet ve hacaleti,ana toprağının matem-i siyahı var.
Şimdi söz sizin en büyük ve genç Osmanlı milleti!Ordusunda Niyaziler,Enverler,Selahaddinler,Sabriler,Şevketler gibi büyük cepheler olan,en müstesna evladını hürriyet için topraklara döken yeni unsur!Şimdi siz Türklüğün namusunu kılıcınızla üzerinde tutuyorsunuz.Silah arkadaşlarınızın intikamını almak ve Meşrutiyeti saklamak için nasıl bir savlet-i ahenin ile koca bir tahtı devirdiniz ise,Türklüğün,Osmanlılığın elinde kalan Ermeni vatandaşlarımızın kanını da sizin pak kılıçlarınız yıkayabilir.İleri vatandaşlarım,Ermeni kardeşlerimiz hürriyet için kan döken silah arkadaşlarınızın kardeşleridir.
*Halide Edip Adıvar,Tanin,18 Mayıs 1909
saygılarımla
Kirkor Zohrab
hani hep bir geyikten demvurulur "soykırım yalan Osmanlı arşivleri de böyle diyor" acaba öyle mi
birilerinin nedense o çok güvendiği Osmanlı belgeleri de soykırım diye basbas bağırıyor aslında
Aralık 1918 tarihli Yeni Gün gazetesinde Kirkor Zohrab'ın tutuklanıp sürülmesi ve ardından katli teferruatlarıyla birlikte anlatılmaktadır
öncelikle Zohrab'ı tanıyalım
Kirkor Zohrab (1861-1915) Ermeni yazar,hukukçu,gazeteci ve politikacıdır Osmanlı Mebusan Meclisi'nde milletvekilidir etliye sütlüye karışmaz dönemin etkili Ermeni fraksiyonlarından Taşnak olsun Hınçak olsun veya Ramgavar hiçbirine dahil değildir
bu değerli aydın Mayıs 1915'de tutuklanıp sürgüne gönderilecek aynı yılın Temmuz başında da Urfa'da Çerkez Ahmed adındaki İttihatçı tetikçisi tarafından hançer darbelerinden sonra kafası taşla ezilmek suretiyle katledilecektir
24 Nisan 1915'de İstanbul'da bulunan çok sayıda Ermeni ileri geleni ve aydın tutuklanmaya başlamıştır galat-ı meşhurun aksine 24 Nisan tehcir yasasının tarihi değildir bu kanun Mayıs ayında çıkarılacaksa da İttihatçılar tehciri zaten şifahen verdikleri emirlerle önceden başlatmışlardır bile kanunla olaya sadece resmiyet kazandırılmıştır
“Zohrab Efendi,akşam Pera (Beyoğlu) Cadde-i Kebir’deki (İstiklal Caddesi) Cercle d’Orient ‘da (Şark Kulübü) Talat Paşa ile son görüşmesinden sonra konutuna gitmek üzere Taksim’e doğru yürüdü.Oradan Gümüşsuyu Caddesi’ne saparak konutunun bulunduğu Azaryan Apartmanı’na (Gümüşsuyu Palas) girdi.Yolda yürürken maskeli bir polis onu takip ediyordu (20 Mayıs 1915).
Gece yarısında Pera Emniyet Amiri Kel Osman,üç-dört polisle birlikte Zohrab Efendi’nin konutuna girdiler.Ellerinde taşıdıkları torbalara oradaki zengin arşivi ve buldukları bütün malzemeleri doldurdular.Ardından Kel Osman,Zohrab Efendi’ye “Bizimle geleceksin,emir var” deyince tutuklattırılan Zohrab Efendi,paltosunu giyip,Galatasaray Karakolu’na taşındı(21 Mayıs 1915).”
*Pars Tuğlacı,Örnek Bir Osmanlı Vatandaşı:Kirkor Zohrab Efendi,Pars Yayınları,İstanbul,s.72-73.
İstanbul’da Yeni Gazete’nin baş sayfasında “Tehcir Kurbanlarından Bir Muhterem Zat” ve ikinci sayfasında “Zohrab Efendi Nasıl Tevkif Edildi” başlıklı,başyazar ve müderler Abdullah Zühdü ve Mahmud Sadık imzalı yazılar ve fotoğraflar yayınlandı (17 Aralık).
İstanbul’da Yeni Gazete’nin baş ve birinci sayfalarda yayınlanan Abdullah Zühdü ve Mahmud Sadık imzalı yazılar.
Tehcir Kurbanlarından Bir Muhterem Zat
Tehcir mesele-i meş’umesi hakkında gazeteler serbestçe yazı yazmaya başlayalı,hükümet tedkikat-ı seyyiat komisyonlarıyla,icra-yı mezalim eden memurları tevkif etmeye ve taht-ı isticvaba almaya teşebbüs edeli,bu tehcir ve taktil mezalimi sırasında vücutları heder edilen kıymetli zevatın isimleri de tahattur ediliyor.Dahiliye Nazır-ı esbaki ve Konya vali-i esbakı
Celal Bey’in yazdığı bir makalede,-bu kıymetli zevattan birinin- ismini yad etti:Zohrab Efendi.
Zohrab Efendi,memleketimizin muktedir hukuk-şinasanından idi.Bundan başka muktedir bir muharrir idi ve edebiyatta da behre-dar idi.Ermenice birçok asar-ı edebiyesi vardır.Meclis-i Mebusan’ın ilk devresinde,memleketimizin en mümtaz hatiplerinden olduğunu izhar ve isbat eylemişti.Zohrab Efendi,vak’a-i irticaiyede,hanesine alub sakladığı bir zat.Kabinede bir mevki-i mühim iştigal ederken,nefy ü tağribe uğratılmış,yani bilasual ve cevap,mevte mahkum edilmiş idi.Bunu da birkaç günden beri gazetelerin neşriyatından anladık.
Dünkü Eklar (Eclaire) Gazetesi tarafından neşr olunan ve bu nüshamızda nakledilen fıkra,Zohrab Efendi’nin buradan ne elim bir surette nefy ü teb’id edilmiş olduğunu gösteriyor.
Zohrab Efendi,ilan-ı meşrutiyeti müteakip teşkil olunan ilk matbuat cemiyetine de,bütün Ermeni gazetelerinin murahhası olarak aza intihab edilmiş idi.
(resim altı) Mağdur ve mazlum,İstanbul Mebusu müteveffa
Zohrab Efendi Nasıl Tevkif Edildi
Ekler Gazetesinde okunmuştur;
Zohrab Efendi,tevkif edildiği gece Serkl Doryan Kulübü’nde (Cercle d’Orient) Talat Paşa ve Halil Bey ile kağıt oynamış,oyun gece yarısına kadar devam etmiştir.Zohrab Efendi gitmek için ayağa kalktığı sırada Talat Paşa da kalkmış ve Ermeni mebusa yaklaşarak yanağından öpmüştür.Bu fevkalade teveccüh eseri mebus efendiyi şaşırtmaktan hali kalmamış:
-Bu iltifat neden?
diye sormuş,Talat Paşa da:
-İçimden geldi,cevabını vermiş.
Zohrab kulüpten endişe içinde çıkmıştır.Nazırın bu busesinin kendisi için mucib-i zeamet olduğu hiss-i kable’l vukuu uyanmıştır.
Gece latif idi.Ermeni mebus hanesine yaya olarak gitmeye başladı.Fakat yolda kendisinin takip edilmekte olduğunu gördü.Bundan tamamıyla emin olmak için diğer kaldırıma çıktı.Takip eden şahıs da o kaldırıma geçti.Zohrab adımlarını sıklaştırdı.Muakkib aynı suretle hareket etti.Zohrab bunun üzerine dayanamayarak döndü ve şahs-ı meçhulden şu suali sordu:
-Takip mi ediliyorum?
Bir polis komiseri olan muakkıb şu cevabı verdi:
-Evet!!!
-Niçin?
-Öyle emir aldım.
-Benim kim olduğumu biliyor musunuz?
-Şüphesiz.Zohrab Efendisiniz.
-Fakat bir yanlışlık olmalı.Şimdi Dahiliye Nazırı’ndan ayrıldım.
-Olabilir.Fakat bana verilen emirler kat’idir.Bunları ifa etmek mecburiyetindeyim.
Zohrab Efendi hanesinin önüne gelince orada diğer bir zabıta memuru gördü.Her iki zabıta memuru merdiven karşısında yolunu kestiler.
Mebus sordu:
-Pekiyi aldığınız emirler nedir?
-Sizi tevkife mecburuz.
-Şimdi mi?Hemen.
-Evet.
-Sizinle gelmekten imtina edersem?
-Cebr istimal edeceğiz.
-Benim mebus olduğumu bilmiyor musunuz?
-Biliyoruz.Fakat aldığımız emir katidir.
Komiser Zohrab Efendi’nin yarın sevk olunacğını,lazım gelen eşyayı alabileceğini söyledi.O zaman mebus ailesini cereyan-ı hadiseden haberdar etti.Alelacele bir yol çantası hazırlattı.Biçare mebus hıçkıra hıçkıra ağlamakta olan zevcesi ile kızından ayrıldı ve kendisi gibi tevkif edilmiş olan Vartkes Efendi (Serengülyan) ile Anadolu yolunu tuttu.
*Yeni Gün Gazetesi,17 Aralık 1918,s.1-2.
**Ana kaynak:a.g.e.,s.76-77
Zohrab Efendi’nin refikası (hanımı) Klara hanım,bey’ini kurtarma ricasında bulunmak için Sadr-ı azam Said Halim Paşa’yı ziyaret edip,eşinin devrimci olmadığını,hiçbir partiye mensup olmadığını belirterek,bu saldırının sebebini sorunca,Sadr-ı azam şu cevabı verdi:’Islak otun da kuru otla yakıldığını bilmiyor musunuz?’ (22 Mayıs 1915)
*Pars Tuğlacı,Örnek Bir Osmanlı Vatandaşı:Kirkor Zohrab Efendi,Pars Yayınları,İstanbul,s.73.
Zohrab Efendi ölümünden az önce sevgili eşine şu son mektubunu yazıp göndermişti:”Sevgilim,bir taneciğim,hayatım;şimdi sevgili karıcığım,benim için artık son perde başlıyor.Daha fazla yazmaya takatim yok.Eğer hayatımı yitirirsem,çocuklarıma son dileğim ve vasiyetim;onların birbirlerini hep sevmeleri,sana tapmaları ve gönlünü incitmemeleri ve beni de anımsamalarıdır.” (2 Temmuz 1915).
*a.g.e.,s.75.
Zohrab ve Vartkes Efendiler,sabahleyin Urfa’ya hareket edip saat 11:00’de Merşet (Arab) Pınar durağına varınca Urfa’dan gelen polisler tarafından karşılandılar.Oradan da hareket edip geceleyin Urfa’ya varınca,polislerin gözetimi altında otele götürüldüler (3 Temmuz 1915).
Urfa mebusluğuna seçilmiş olan Mehmed Nedim ve Saveddin Beyler,Zohrab ve Vartkes Efendileri ziyaret ettiler (4 Temmuz 1915).
Urfa temsilcisi ve mebusu Mehmed Nedim Bey’in davetiyle Zohrab ve Vartkes Efendiler,akşam onun düzenlediği yemek ziyafetine katıldılar (5 Temmuz 1915).
Zohrab ve Vartkes Efendilerin katledilmelerinin gerçekleştirilmesi amacıyla baş eşkiyalar Düzceli Çerkez Ahmed ve Çerkez Halil Beyler ve Kumandan Reşid oğlu Mustafa Urfa’ya çağrıldılar (6 Temmuz 1915).
Urfa’da Zohrab ve Vartkes Efendilerin kaldıkları otelin önüne iki araba ile at üstünde iki jandarma geldiler.İkinci arabada Çerkez Halil,Çerkez Ahmed,Mustafa,Komiser Şakir ve Jandarma komutanı Abdurrahman oturmuşlardır (6 Temmuz 1915).
Saat 10:00 ‘da “Mislum” arabasına oturtulan Zohrab ve Vartkes Efendiler,atlı jandarmalar ve Hallo arabası ile Urfa’dan dışarı çıkarıldılar.Arabalar,kara taşlarla kaplı Satana (Şeytan) Deresi’ne indiler.Aynı gün çeteler,arabayı atışa tutup Vartkes’i öldürdüler.Zohrab Efendi’ye her yerden “in aşağı” diye bağırdılar.Ses çıkarmayınca,Çerkez Ahmed Bey sırtından yakalayıp hızlıca sarsarak “İn aşağıya!Artık yaşamayacaksın,zira en üst emir var”.Zohrab Efendi gözyaşlarıyla inmeyi reddederek “İnecek halim yok,beni burada öldürün” deyince,Çerkez Ahmed,hançerini onun karnına sapladı.Diğer çeteciler aynı hançerle birçok darbeler uyguladılar.Ardından bedenini sürükleyerek yere bıraktılar ve tabanca ile ateşe verdiler.Çerkez Ahmed,kaya parçasıyla Zohrab’ın başını parçaladı (6 Temmuz 1915).
*a.g.e.,s.75
Cemal Paşa'nın Telgrafı:Çerkez Ahmed'in İzalesi Vacip Olmakla...
"Çerkez Ahmed'i getiren tren geldiği zaman,her taraf inzibat altına alınmıştı.Ahmed,esasen
Afyon'da tevkif edilmiş Eskişehir'e muhafaza altında getiriliyordu.Trenden uzun boylu,kalpaklı,İttihatçı murahhasların ve valilerin seyahat kıyafetinde palabıyıklı,zayıf yüzlü biri çıktı.Arkasından kadife pantolonlu,esmer,orta boylu biri daha geliyordu.Uzunu Çerkez Ahmed,ötekisi mülazım Halil idi.Bunlar Teşkilat-ı Mahsusa marifetiyle gönderilen çete reisleriydi.Özellikle Halil'in gazası daha büyüktü.Bu mücahid,mebus Suudi Bey'in çetesi Ardahan'a girdiği sırada o da Artvin'e gitmiş,bu güzel beldede yaşayan Ermenileri perişan eylemişti.Bu felaketi daha Ulukışla'da bulunduğum zaman işitmiştim.Bir Alman gazetesinin muhabiri menfur çetelerin cinayetlerinden nefret ediyordu:
-Görseniz,ne zalim hareketlerde bulundular!Lanet olsun,bir daha bu adamlarla yola çıkmaya!Ne İslam ne Hristiyan hiçbir şey tanımıyorlar.Şimdi orada İslam İslamla çarpışıyor.
Alman gazetesi muhabirinin bu sözleri birer gerçekti.Üç sene sonra Artvin'e gittiğim zaman,bunun ne derece doğru olduğunu gördüm.Zavallı Ermeni kadınları,Türk üniforması gördükleri zaman,ezile büzüle duvar diplerine sokuluyordu.Cennetten numune olan güller çiçekler meyve ağaçlarıyla ruhlara şevk ve serinlik veren güzel belde bomboştu.Halil ve avanesi Artvin halkına o kadar zulüm etmişlerdi ki,Ermenilerin teşviki üzerine,Rus hükümeti tarafından Sibirya'ya sürülen İsmail Ağa,bu bedbaht halkın çektiklerine dilhun olmuş,Rus Ordusu'nun geri çekilmesinden sonra Ermenileri tecavüzden vikaye eylemişti.
Çerkez Ahmed,Ermeni fecayii için mühim bir vesika idi.Bu kanlı olayın safahatını bizzat failinden dinlemek istedim.Çerkez Ahmed'e vilayat-ı şarkiye'de neler yaptığını sordum.Çizmeli ayaklarını birbirinin üzerine attı,sigarasının dumanını karşıya doğru savurarak:
-Bey birader dedi,şu durum namusuma dokunuyor.Ben bu vatana hizmet ettim.Gidin,görün,Van ve çevresini Kabe toprağına çevirdim.Bugün orada bir tek Ermeniye tesadüf edemezsiniz.Vatana bu kadar hizmet ettim,sonra o Talat gibi hergeleler İstanbul'da buzlu bira içsinler,beni de böyle muhafaza altında getirtsinler,yok,bu haysiyetime dokunuyor!
Fakat onun bir arkadaşı vardı,kendisiyle beraber Zeki Bey'i öldüren Nazım!Çerkez Ahmed'e Nazım'ı sordum:
-Sus bey birader.Zavallı şehit oldu dedi.
Çerkez Ahmed'den daha fazla malumat almak istiyordum:
-Pekiyi bu Zöhrab falan ne oldular?
-Aaa... duymadınız mı?Hepsini geberttim.
Sigarasının dumanını havaya doğru savurdu,sol eliyle bıyıklarını düzelterek sözüne devam etti.
-Halep'ten çıkmışlardı.Yolda rastgeldik.Derhal arabalarını kuşattım.Gebereceklerini anladılar.Varteks dedi ki:
-"Pekiyi Ahmed Bey,bize bunu yapıyorsunuz,fakat Araplara ne yapacaksınız?Sizden onlar da memnun değiller."
-O senin bileceğin iş değil kerata dedim.Bir mavzer kurşunuyla beynini patlattım.Sonra Zöhrab'ı yakaladım.Ayağımın altına aldım,kafasını ezdim.
Çerkez Ahmed,o sabahki trenle İstanbul'a gitmişti.Ahmed'in dönüşü,arkadaşlarını pek mütehayyir ediyordu.Bu haber Merkez kumandanı Cevad Bey'le beraber kumandanlık odasında bir şeyler muayene eden Bedri'nin de hayretini mucip olmuştu.Fakat bunda herhalde bir yanlışlık vardı:Çerkez Ahmed Halep'e gidecekti.İki sene evvel izzet ve ikramla büyük bir mücahid sıfatıyla çete reisliğini üzerine alan Çerkez Ahmed,Merkez Kumandanlığına nasıl olur da mevkufen getirilebilirdi?İnzibat kumandanı bunu haber aldığı zaman hakikaten şaşırdı,mebhut bir halde:
-İçeri gelsin! dedi.
Çerkez Ahmed elinde sigara,vakur endamıyla kollarını sallayarak içeri girdi.O zaman odada samimi bir sohbet başladı,Yüzbaşı ayağa kalkmış:
-Vay kardeşim,Ahmed'ciğim,nereden böyle diye,koca katili kucaklıyor,Çerkez Ahmed peltek lisanıyla:
-Azizim bunda bir yanlışlık olacak,fakat bu bir edepsizlik diyordu.
Birkaç hafta sonra haber alındı:Çerkez Ahmed Şam'a gönderilmiş,"izalesi vacip olmakla!!!" Cemal Paşa tarafından kaydı görülmüştü."
"*Ahmed Refik Altınay,Kafkas Yollarında:İki Komite İki Kıtal,Temel Yayınları,İstanbul,1998,s.174-177."
Falih Rıfkı Atay,Zeytindağı adlı eserinde Zohrab ve Vartkes Efendiler’in,uygulanan “Tehcir Kararı” sırasında hayatlarını nasıl kaybettiklerini kaydetti.
YANLIŞ KAPI
Dördüncü ordu kumandanı:
-Hicret eden Ermenileri bana bırakınız,Suriye içlerinde oturtacağım,diyordu.
O,Suriye’de Ermenilerin zararlı olacağı fikrinde değildi.Dördüncü ordunun esas düşüncesi şu idi:Zararlı Ermeni külliyetlerini,zararsız Ermeni cüziyetleri haline getirmek!
Suriye içlerine dağıtılacak Ermenilerin koyu Araplığa karşı bir teminat olmak ihtimali de vardı.Çerkezler,Kürtler, v.s. gibi.Hatta Ermenilere toprak ve ev vermek şartıyla Müslüman
etmek için bir heyet bile yapılmıştı.Bu heyet bir defa benim odamda toplandı.Fakat çabuk gevşedi.
Cemal Paşa’nın bu koruyucu politikasına, tabii Müslüman etmek müstesna,Halide Edip Hanım pek taraftardı.Bahaeddin Şakir ve arkadaşları ise Cemal Paşa’yı suçlandırmakta idiler.
Nerede isyan olursa,Zeytin,Bahçe ve Urfa’da olduğu gibi,şiddetle tenkid edilmiş,fakat tehcir kervanlarına taarruz ettirilmemişti.Adana yolunda kafilelere hücum eden birkaç kişi idam bile edildiler.
Cemal Paşa,İstanbul’dan Van Divan-ı Harbine gönderilen iki Ermeni milletvekilini,Zohrab’la Vartkes’i kurtarmak için de Talat Paşa ile uzun yazışmalarda bulundu:
-Bunları bırakınız,Lübnan’a göndereyim,hiçbir ziyanı olmaz,diyordu.
Talat Paşa,Zohrab’la Vartkes’in tehlikede olmadıklarını temin ediyor,yalnız:
-Bir defa mahkemeye gitmeleri lazımdır,alıkoymayınız,diyordu.
Kumandan son şifreyi Baron Oteli’nin alt salonunda ikisine de gösterdi:Zohrab ağlamaya başladı,Vartkes kapı önünde benim boynuma sarılmış:
-Ben ne ise,fakat bu adamı göndermeseler,diyordu.
İkisi de gittiler.Birkaç gün sonra Çerkez Ahmed ve Nazım çetesinin Zohrab’la Vartkes’i yolda öldürmüş olduklarını haber aldık.Cemal Paşa bunu hazmedemedi.
Çerkez Ahmed,Mizan Gazetesi yazarı,Zeki Bey’in de katili olan iki fedaiden biri idi.
Kudüs’e dönmüştük;bir gün Halep valisinden,galiba Celal Bey,bir şifre geldi.Vali diyordu ki:
”Çerkez Ahmed Bey’le Nazım Bey bana geldiler.Suriye’de Ermenilerin korunmakta olduğunu işitiyoruz.Anlaşılan Cemal Paşa’nın bu işe yarar adamı yok;bize bıraksın,haklarından gelelim,dediler.”
Tam fırsat idi,Cemal Paşa hemen ikisinin de tevkif olunmasını emretti.Fakat Çerkez Ahmed’le Nazım durumu kavramış olduklarından ilk trenle İstanbul’a hareket etmişlerdi.
Cemal Paşa,çılgın,Adana’ya,Afyon’a şiddetli emirler yağdırıyordu.İki arkadaş İstanbul’a can atmışlardı.
Merkez kumandanına emir verdi:Bütün mesuliyeti bana ait olmak üzere derhal bu iki adamı eşyalarıyla Şam’a yollayınız.
Merkez-i Umumi bırakamıyordu:Talat Paşa ile şifre yazışmaları başladı.Talat Paşa nihayet:
-Bu vesileyle onlardan da kurtulmuş oluruz,kararını vermiş olacaktı.
İki arkadaş Şam’a geldiler.Fakat İstanbul’dan müdahalelerin ve aracılıkların eksik olduğu yoktu.Çerkez Ahmed ve Nazım’ın eşyaları açıldığı zaman,çantalarında kadın yüzüğü,bilezik,küpe ve mücevher buldular.
Divan-ı Harb’in eline mükemmel bir silah geçmişti,bu iki serserinin bir ideal için fedakarlık değil,zengin olmak için cinayet işlemiş oldukları belli idi.
İstanbul’dan iltimas telgrafları yağıyor,Şam Divan-ı Harbine sür’at emirleri gidiyordu.Divan-ı Harb yirmidört saat içinde iki azılının idam kararını verdi ve mazbatasını Kudüs’e yolladı.
Kumandanların böyle idam kararlarını önce yerine getirmek,sonra Başkumandanlığa haber vermek yetkisi olduğunu yazmıştım.Zohrab’la Vartkes’in katilleri ertesi gün Şam’da asılmıştı.
*Falih Rıfkı Atay,Zeytindağı,Milli Eğitim Bakanlığı,İstanbul,1970,s.75-78.
Eylül 1967’de Sovyet Ermenistanı’nın başkenti Yerevan’da Kirkor Zohrab adına bir sokakla birlikte bir ortaokul kurularak öğretime açıldı.
-----------------------------------------------
burada hemen şu soruları soralım
hadi Talat ve İttihatçılar bir işe kalkıştılar ve Ermenilerin tasfiyesine karar verdiler iyi de insan arkadaşını olsun korumaz mı hadi bunu yapmayacaksın ipini çektiğiniz insanla geç saatlere kadar kahve sohbet yapmak kağıt oynamak kalkarken de alay edercesine kendisine sarılmak yanaklarına buse kondurmak nasıl bir ahlaktır
şunu diyemez miydi Talat Paşa o uzun 20 Mayıs gecesinde
"bak Kirkor sen bizim arkadaşımızsın öyle de kalacaksın lakin sorun şu ki tarih bizi karşı karşıya getirdi sana zarar vermek aklımızdan bile geçmez ancak seni bu şartlar altında burada da tutamayız aileni al ve 48 saat içersinde İstanbul'u ya da memleketi terk et hiç değilse bu toz duman geçinceye kadar..."
pekala bunu diyebilirlerdi ama demediler yüzlerine baktıkları bazen oturup saatlerce kahve içip kağıt oynadıkları nargile tüttürdükleri arkadaşlarını felakete sürüklediler
gelelim Said Halim Paşa'ya ya bir insan medet umup kadınlık gururuyla birlikte beyi'nin vakarını da hiçe sayarak kapısını çalan belki de yetim kalacak çocukları için boyun büküp yaşlı gözlerle dil döken bir hanımcağızın yarasına merhem olamayacaksa bile böyle hayvanca tuz basabilir mi ne demek kuru ot yaş ot...
hiç değilse "burası bir hukuk devleti (öyle olmasa bile) madam kusura bakmayınız ne olur bir şey yapamam" diyemez misin
bu insan müsveddesi Osmanlı Paşasının Klara hanımı en azından kendi hanımıyla birlikte ağırlama duyarlılığını gösterdiğini umalım ama o kadarını bile akıl edememiştir bence
ve Cemal Paşa,Çerkez Ahmed'i o astırdı
neden
çünkü kendisi de Ermeni soykırımı noktasında hiç masum olmayan Cemal Paşa,başta vurguladığımız ve bir parça insanlık taşıyan herkesin yapacağı gibi bir Ermeniyi değil “Kirkor”u yani bir "arkadaşını" kurtarma azmindeydi
fakat o günlerde Şam dolaylarında bulunup kanal harekatının ön hazırlıklarıyla meşgul olduğu gibi payitahta da uzaktı ve dolayısıyla gelişmeleri yönlendirme şansından da yoksundu ancak gene de arkadaşının öldürülmeyeceği vaadini almıştı
buna rağmen felaketini öğrenince hiddetlenip kelle istedi genel komutanlık da Cemal Paşa'nın üstelik harp de devam ediyorken İttihatçıların içersinde kendi kendisini ve konumunu sorgulamaya başlamasının önüne geçmek için ona istediği kelleyi verdiler
fakat Cemal Paşa da tıpkı Talat ve Halim gibi kaçtığı yurtdışında Nemesisçilerin intikamından ve ölüm ummanında boğulmaktan kurtulamayacaktır
ee kusura bakmasınlar kuru ot yaş ot meselesi işte ne yapalım…
Nargile
Geniş salon pencereler kapalı ve kilitli
Yerde bir kilimle bir sedir alçak ve geniş
Çıplak duvarda altın yaldızlı çerçeve ile
Arapça salt bir sözler dizisi
Köşede bir adam dünyaya küskün
Nargilesini fokurdatarak keyifle
Haz duyarak bu hıçkırık nağmesinden
Ve havada sarsan dumandan lapamsı ve kırlaşmış
Ve derhal seni anımsarım sessizce
Dinlersin hep iniltimi ve sanki
Zevk alırsın o adam gibi seyre dalıp
Alevlendirdiğin yürek ateşimin dumanını
*Kirkor Zohrab
saygılarımla
Ermeni Halkı ve Tehcir Faciası/Şerif Karataş
İnsan evladı kendi halinde tarlasını sürer,hamurunu yoğurur,demirini döverken,dağlar birbirine girip denizler karalara yürüdüğünde,nereden geldiği bilinmeyen bir kıyametle evinden,ailesinden,köyünden kopup ateşin içine itildiğinde,sürüler halinde çöllere sürülüp kırıldığında,açlıkla,hastalıkla yok edilip koyunlar gibi boğazlandığında...
Aradan yüz yıl geçip geriye bakınca,“Neydi bu olan,neydi bu başımıza gelen,kim kırdı bizi,niye kırdı?” diye sorar da işin doğrusunu anlatan biri çıkmazsa,anılar,söylentiler,korkunç masallar,siyasi gerekçeler ve hesaplar tarihin gerçeklerinin yerine geçer.Havada parlayan kılıçların kıvılcımı,barutun kara kokusu,yoksul damlarda yanan ateş,yüreklerde küllenmemiş közlerin dumanı,sönmeyen düşmanlıkların ocağı gibi tüter durur.
Toprağın altından uçlarını çıkaran kemiklerin kimin yalanlarına tanıklık edeceği artık o kemikleri bulan yalancıların insafına kalmıştır.Kimin kimi neden kırdığına hep yeni kılıflar bulunur da eskiden ne oldu sorusu havada sallanır kalır...
Kanayıp Duran Yara
Yaşadığımız topraklar üzerinde,tarih boyunca çok yaşandı bunlar...Çok uzak zamanlarda değil,daha üzerinden yüz yıl bile geçmemiş yakın zamanlarda...Unutulmaya terk edilmiş acılar,içimizde kapanmayan yaralar gibi yaşar durur...Yara tedavi edilmez,alışılsın ve unutulsun istenir.Ama nafile!Kendi gerçekliğimizle yüzleşmemize,yaramızı tanımamıza izin verilmez.Acı bizimle birlikte büyüyerek devam eder.
Bunlardan biridir “Ermeni Sorunu”!Onların yaşadığı faciayı bir şekliyle duymuşuzdur.Dedeler,nineler anlatmıştır Ermenilerin nasıl kesildiğini,ya da Ermenilerin birilerini nasıl kestiğini...Komşularının nasıl birdenbire yok olduğunu...Birileri define avcısıdır,mala konmuş açıkgözdür,birileri komşu hasretiyle,geçmiş özlemiyle yanan dosttur,ama hepsinin bir anısı,bilgisi vardır Ermeniler hakkında.
Pekiyi,yaşanan bu facianın nedeni neydi?
Bu konuda hep bir muğlaklık,hep bir kılıf uydurulmuştur.Tabii bunları söyleyenler hep egemenlerdir.Yoksul halkların yaşadıkları ve söyledikleri ise,yalan,abartı ve safsata olarak damgalanmak istenmiştir.
1915’de Neler Yaşandı
Ermenilerin yaşadığı insanlık dışı facianın doruk noktasına ulaştığı tarih hafızalarda 1915 olarak kazıldı.
İmparatorluklar çağının bittiği bir zamanda yaşanıyordu.Ortaya çıkan burjuvazi ulusal hareketleri örgütlüyordu ve her ulus kendi burjuvazisi ile birlikte imparatorluklara karşı savaş açmıştı.Ulus devletler kurulmaya başlanırken,diğer taraftan kapitalizm de hızla gelişiyordu.“Cihan Harbi”,dünyanın yeniden paylaşılmasını isteyen büyük burjuva devletler arasında başladı.Paylaşım savaşı sürecine doğru gidilirken,imparatorluklar içinde hapsolmuş uluslar da emperyalist politikalar doğrultusunda kullanılmak isteniyordu.Bunların yaşandığı imparatorlukların başında ise Batı’nın hasta adam olarak tanımladığı Osmanlı İmparatorluğu geliyordu.İmparatorluk son demlerini yaşarken,özellikle Almanya,Osmanlı'yı kendi emperyalist politikaları doğrultusunda hareket etmeye zorluyordu.
Osmanlı içinde Türkçülüğün tohumları da bu dönemde atılmaya başlandı.Osmanlı imparatorluğu geniş bir coğrafyada hüküm sürüyordu.İçinde barındırdığı çok sayıda ulus arasında da ulusal bilinç gelişmeye başlamıştı.
Ermeniler de işte bu paylaşım savaşı arifesinde ve bu anlayışın üzerinde kendi ulusal kimliklerinin bilincini varmaya başladılar.İslami devletin egemenliğinde yaşayan gayrimüslimler hep sıkıntı ve zorluk içinde oldular.Kimi zaman Osmanlı'nın içişlerine karışmak için kullanmak isteyen emperyalist güçler,kimi zaman da imparatorluğu yöneten egemen anlayışın kendi politikaları imparatorluğun yönetilmesi için çoğu zaman gayrimüslimlerin durumunu da kullanıyordu.Halklar birbirine karşı kışkırtılıyor,kapı komşu olan farklı inançtaki halklar aralarına ekilen nifak tohumları birbirlerini boğazlamaya kadar götürüyordu.
Bu nifak tohumları atılırken,“gavur” sözcüğü de belleklere yerleşti ve “Gavura karşı her şey mubahtır” denildi.Bunun için de din kullanıldı çoğu zaman.Önce canlarına kastedildi.Ardından mallarına...
Ermenisiz Anadolu
Osmanlı’nın farklı yerlerinde gelişen olaylar ya da yaşanan savaşlarda alınan kayıplar bu süreci daha tetikliyordu.Yaşanan kayıpların ve olayların sorumlusu olarak hep gayrimüslimler gösteriliyordu.
Gayrimüslim nüfus içinde önemli bir yere sahip olan Ermeniler de uygulanan bu politikalardan fazlasıyla nasibi aldı.Aldıkları ise acı,gözyaşı,can ve mal kayıpları ile tabii ki topraklarından sürgün edilmeleri oldu.Ağır vergiler,yoksulluk ve yokluk,kırsal alanlardaki Ermeni halk arasında isyan duygularını geliştirdi.
Aynı dönemde Osmanlı İmparatorluğu,Rus Çarlığı'nın Anadolu içlerine kadar ilerlemesinde,Ermeni halkının payı olduğunu düşünerek,geniş bir yok etme planı hazırladı.Ermeni milliyetçilerinin suikast ve sabotaj hareketleri bahane edilerek,bir “Ermenisiz Anadolu” planı uygulamaya konuldu.Yüzbinlerce yoksul insan,kadın,çocuk,ihtiyar denmeden,topraklarından koparılarak sonucu bilinmeyen bir yolculuğa çıkarıldı.Yol boyunca çete saldırılarıyla,hastalıkla,açlıkla yokedildi.Ermeni halkı,işlemediği bir suçun cezasını çekti.
Pantürkizm ve İTC’nin Politik Manevra Alanının Genişletilmesi
*Ali Sait Çobanoğlu
Jöntürklerin Ermenilere bakışı aslında Abdülhamid’ten farklı değildir.İttihat ve Terakki ideologları ve yöneticileri Türkçüdürler;Türkçülüklerini de hiçbir zaman saklamamışlardır.Irkçı Türkçüleri bir yana bırakalım,liberal olarak tanımlanan Ahmed Rıza Bey olsun,Mizancı Murad Bey olsun,İslamcılığı,Osmanlıcılığı ve Türkçülüğü aynı kategoride gördüklerini ifade etmekten çekinmezler.İttihadın genlerinde Türkçülük vardır.
1908 darbesini Selanik’ten gerçekleştiren İttihat Terakki Cemiyeti’nin (İTC),Anadolu’da örgütlenmesi yoktur.Anadolu’daki zaafını Ermenilerle kapatmak isteyerek,1907 tarihinde İTC’nin Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun) ile işbirliğine girer ve geçici "hürriyet baharı"nda bu işbirliğini sürdürmesi İttihatçıların Anadolu’da örgütlenebilmelerine yönelik bir manevradır.Jöntürk önderleri için bu anlaşma bir taktik amaca yöneliktir ve bunu da gizlemezler.1908 Jöntürk Temmuz darbesinin zafer kazanmasından sadece aylar önce 3 Ocak 1908 tarihinde Ermeni Soykırımının tasarımcı ve uygulayıcılarından Bahaeddin Şakir Ermenilere karşı gelecek tasarılarını düpedüz ortaya koyar.
Şakir,Abdülhamid rejimine muhalif güçlerin topladığı 1907 Kongresi’nde İTC’nin Taşnaklarla yaptığı ama sınırlı uygulama alanı bulan anlaşmaya işaret ettikten sonra,İTC’yi bu anlaşmaya iten gizli motivasyonlarını dile getirir.Şakir’in birbirine bağlı iki amaç olarak belirlediği gibi:
1-Dış güçlerin müdahalesiyle imparatorluğun ulusal çıkarlarının zarara uğratılmasının peşindeki Ermeniler lehine yapılabilecek böyle bir müdahaleyi önlemek.
2-İTC’nin güçlenmesinde Hristiyan unsurların yani Ermenilerin kaynak ve güçlerinden yararlanmak.
Bunlar taktik amaçlardı.Şakir üçüncü mektubunu stratejik hedefi açık seçik belirterek noktalar.Yani,“hükümeti devirip Meclis-i Mebusan’ı açarak kendi hakim milli gücümüze dayanır dayanmaz,ne bir avuç Ermeni’den ne de Abdülhamid rejimini devirmekle tehdit etme eğilimindeki Avrupalı güçlerden korkacağız.”
Başka bir deyişle,bundan sonra Ermenilerin icabına diledikleri gibi bakmak için önlerinde bol zaman ve geniş bir alan olacaktır.
Osmanlı bir taraftan iç karışıklıklarla çalkanıyor.Balkan Savaşı ve arkasından Birinci Cihan Harbi’nin patlak vermesiyle emperyalist politikalar kendisini savaşla gösterdi.Osmanlı adım adım hazırlanarak savaşa sokuluyordu.İttihat Terakki Cemiyeti’nin yöneticileri savaş öncesinde hızla müttefik arayışlarını sürdürüyorlardı.Bu arayışlar sürerken diğer taraftan imparatorluğun içinde yaşayan Araplar,Ermeniler ve Rumlar huzursuzluk içindeydiler.
Takvim yaprakları 23 Temmuz 1914’ü gösterdiğinde Avusturya’nın Sırbistan’a verdiği ültimatom savaşın çıkmasına vesile oldu.Daha önce Osmanlı’nın müttefik olma isteğini her defasında geri çeviren Almanya bu kez kabul etti.Bir yandan da İttihat ve Terakki yöneticilerinden Enver Paşa Erzurum’da Ermeni Taşnak Partisi’nin delegeleriyle görüşüyordu.Padişah tarafından görevlendirilen Enver Paşa,Ermeni halkının desteğini almak istediğini beyan etmişti.Rusya’ya karşı Osmanlı'nın yanında olmaları istendi.Taşnak Partisi ise tarafsız kalacağını bildirdi.
Almanya Göz Yumuyordu
Osmanlı İmparatorluğu savaş içinde kayıplar vermeye başladığında bunun sorumlusu olarak Ermenileri gösterdi.Balkan Savaşı’ndaki ağır yenilginin arkasından İttihat ve Terakki’de Türkçülük akımı giderek ağır basmaya başladı.Almanya ile başlayan müttefik dostluğu da İttihatçıların istediği şekilde ilerliyordu.Daha doğrusu,Almanya bunu kendi politik argümanları içinde kullanabiliyordu.Bu konuda önemli çalışmalara imza atan Ermeni tarihçi Vahakn N. Dadrian Belge Yayınları’ndan çıkan “Ermeni Soykırım Tarihi Balkanlar'dan Anadolu ve Kafkasya’ya Etnik Çatışma” adlı çalışmasının ön sözünde şöyle ifade ediyor:
“Wilhelm,otoritesi Ermenilere karşı bir dizi katliamın tasarlandığı,örgütlendiği ve gerçekleştirildiği her döneme yayılan tek hükümdar diplomattı.Bu rol,tüm bu katliam olaylarının doruk noktasına Birinci Dünya Savaşı soykırım felaketiyle ulaşmasının,savaş zamanında Türk-Alman siyasal ve askeri ittifakıyla örtüşmesini öne çıkarıyor.Bilindiği gibi,bu ittifakın temelleri bizzat imparator tarafından atılmış ve soykırım kesin olarak onun koruyucu kanatları arasında tamamlanmıştır.” (s.31)
24 nisan 1915’te Ermeni önderleri tutuklanmaya başlandı.Ardından ise katliamlar birbirini izledi...“Tehcir” kılıfıyla Ermeni halkı kendi topraklarından koparıldı ve ölüm yoluculuğuna çıkarıldı.Bütün bu politikalarda söz sahibi olan kişi Talat Paşa idi ve halklar birbirine karşı kullanıldı.Ermenilerin canına kıyıldı ve ardından mal ve mülklerine el konuldu.Hayatta kalan çocuklar Türkleştirildi.Talat Paşa,1916 yılında,Alman Büyükelçisi'nin sorusunu,Ermeni sorunu artık yoktur! diye yanıtlayacaktır.ABD Büyükelçisi Morghenthau'nun anılarında söylendiğine göre,Talat Paşa şunları söylüyordu:“Abdülhamid’in otuz senede yapamadığını yaptım.Ermeni meselesini üç ayda hallettim!”
İnsanlar Gerçeği Öğrenir
*Muzaffer Erdoğu/Pencere Yayınları
1998 yılında Erol Sever adında bir arkadaşım vardı.Geçmişte Aydınlık gazetesinde beraber çalışmıştık.İsveç’te yaşıyordu.“Asur Soykırımı” diye bir kitabı çeviriyor,getiriyor.Kaynak Yayınları basıyor bu kitabı.Ancak bir bölümünü çıkararak.
Arkadaşım çok bozuluyor bu işe.1998 yazında Türkiye’ye geldiğinde kitabı yanında getirdi.Dedi ki,bunu sen yayınlar mısın?Kitabı okuduğumda çok beğendim ve bastım.O kitapta zaten “Mavi Kitap” ın 24 belgesi vardı.Sonra kitabın peşine düştüm.2002’de buldum.O güne kadar da Ermeni meselesi ile ilgili kitaplar okumaya başladım.Ermeni meselesini öğrenmeye çalıştım.Daha sonra “Mavi Kitap”ı fotokopi olarak buldum.Bir şekilde çevirisini yaptırdım.2005’te iki cildini de yayımladım.Özellikle Dadrian’ı okurken,İttihat Terakki 1914 yılı sonbaharında Said Halim Paşa yalısında Ermeni tehciri kararının alınışını okurken…Üstelik bu kararı altı kişi; Enver,Talat,Cemal,Bahaeddin Şakir,Liman Von Sanders ve Said Halim Paşa alıyor ve şöyle diyorlar:“Eğer Osmanlı'yı devam ettirecekseniz önünüzde tek bir yol var.Ermenileri tehcire tabi tutmak,ellerindeki mala mülke el koymak.”
Bizler de sadece resmi tarihi biliyoruz gayriresmi tarihi bilmiyoruz.Fakat biraz farklı kaynaklara girdiğinizde merakınızda daha fazla artıyor,yasak olması sizi daha çok cezbediyor.Yayınevimi kurduğum 1989 yılında bastığım ilk kitap “Salman Rüşdü”dür.Tabii ardından bir sürü sıkıntı,telefonla tehditler.İkinci kitabım “Otuz Üç Kurşun” dur.Ondan yargılandım ve ceza aldım.Hatta Mis Sokağa sergi açıp devletin verdiği cezayı kitap satarak ödeyeceğim dedim,ama ödeyemedim.Dostlarım,arkadaşlarım ödedi.Sonrasında yedi dava daha açıldı.Yedisi de Kürt meselesi ile ilgiliydi.
Kardeşliğe giden yola hizmet edenler yönetenleri korkutuyor.Onlar da böyle insanları baskılayıp korkutmak istiyorlar.Aslında kendi geçmişlerinde,yaptıklarından korkuyorlar.O zamanlarda el koydukları mallarla zengin olanlar bugün devletin yönetim kadrolarında yer alıyor.Geçmişte İttihatçılarla ilişkisi olanlar onlar da keza.İşte bu meseleler ortaya çıktıkça onların nasıl varlık sahibi oldukları,kimin mallarına nasıl el koydukları ortaya çıkacak diye korkuyor ve engel oluyorlar.
Eğer bizlerde korkar bunları yapmazsak,sonra başkası da korkar,sonra diğeri ve sonra kimse bu işleri yapmaz.Fakat yüz sene sonra bile olsa doğrular mutlaka ortaya çıkar.İnsanlar eninde sonunda gerçekleri farklı farklı kaynaklardan duyup öğrenecekler.O zaman da yok sayanlara,üstünü örtenlere “utanın utanın” diyecekler.Ben olsam da başka birileri yine çıkıp yapacaktır.
Ermeni Halkının Kayıpları
*Ali Sait Çetinoğlu
Dr.Alexander Keshishian’ın "El Menakişul Arabiye Ve’l Meazirul Ermeniyye" adlı incelemesine göre,Türkiye genelinde ve Osmanlı yönetiminde yaklaşık 1736 Ermeni düşünce ve bilim insanından 600’ü 24 Nisan 1915 günü,geri kalanlar da daha sonra öldürülmüştür.
(Başbakanlık Osmanlı arşivindeki DH EUM 2. Şb. 10/58 numarada kayıtlı 18.8.1915 tarihli Kastamonu Valiliği’nin dahiliye nezaretine yazdığı yazı ekindeki Çankırı polis komiserliğinin 9.8.1915 tarihli ‘Çankırı’da menfi [sürgün] Ermenilerin cetveli’nde 155 kişinin ismi bulunmaktadır.Yazıda bunların salimen Çankırı’dan ayrıldığı ve hatta nerelere gittiği dahi yazılıdır.Lakin bunların bir ikisi hariç hiçbiri sözü edilen yerlere ulaşamamıştır.)Bunların dağılımı şöyledir:
196 Edebiyatçı (Şair,Romancı,Tiyatrocu,Besteci)
168 Sanatçı (Ressam,Heykeltıraş)
575 Müzisyen (Şarkıcı,Dansçı,Çalgıcı)
336 Doktor (Tıp Doktoru,Eczacı)
176 Üniversite Öğretim Görevlisi ve Üyesi
160 Hukukçu (Avukat,Hakim ve Savcı)
62 Mühendis (Mimar ve Şehir Planlamacısı)
64 Oyuncu ve Yapımcı
1915’te el konulan mallara ilişkin,Bogos Nubar Paşa başkanlığı’ndaki Ermeni Ulusal Konseyi’nin 1919 da hazırladığı rapora göre bu değer 19 milyar Fransız frankına (1 Os Lirası=22.8 Fransız Frankı) ulaşmaktadır…Bunların yanında hükümetin çıkarttığı özel kanunla Ermenilerin Türk bankalarındaki paralarına da el konmuştur.Ermenilerin bankalardaki paralarının da ne olduğu bugüne kadar öğrenilmemiştir.6-27 Şubat 1936 tarihli ulusal gazetelerde muhtelif bankalardan TC Merkez Bankasına devredilip maliyeye intikal ettirileceği belirtilen "sahipleri meçhul" mevduat ve ayniyatın listesinde Ermeniler çoğunluğu teşkil etmektedirler.
Bugün Ermeni halkının acılarının arttığı bir günün tarihi.Yani 24 Nisan,Ermeni aydın ve önderlerinin tutuklanmaya başladığı gün ve bu tarihten sonra yaşananlar,Ermeni halkına yönelik süren katliamın önünü açtı.
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerine denk gelen bu insanlık acısı,izlerini her 24 Nisan’da bir kez daha gösteriyor.Ama diğer tarafta,yaşanan insanlık ayıbıyla yüzleşmek yerine,bu hep geçiştirilmek isteniyor.Ülkemiz açısından 24 Nisan'da aynı gerekçelerle geçiştiriliyor.
Osmanlı İmparatorluğu içinden çıkan Türkiye,Ermenilerle ilgili katı ve suçlamacı anlayışını hep sürdüregelmiştir.Tabii bunu yapan da,yine egemen anlayışın kendisidir.Bu sorunla yüzleşmek yerine her defasında kaçış yolunu denemiştir.Çünkü acılarına neden olan da aynı anlayışın kendisidir.
Nisan ayı geldiğinde ülkemizde Ermenilerle ilgili çok şey duyar ya da okuruz.Ama duyduklarımız ve gördüklerimiz hep aynı şeylerdir.Başına konulan "sözde" sıfatıyla bunlar bizlere sunulur.Güya yapılacak suçlamalara karşı verilen siyasi mücadeleye dair haberleri de basında okuyup dururuz.Ama bunlar olurken perde arkasında dönenler bizlerden saklanır.
ABD’de yayımlanan David Holthouse’nin bir makalesi ise bize işin perde arkasını özetliyor.Attila Tuygan’ın çevirdiği makaleyi sunuyoruz,ara başlıklar bize ait.
Türkiye,Ermeni Tasarısını Engellemek İçin Milyonlar Harcıyor
1982’de Türk hükümeti,Georgetown Üniversitesi’ne,Ermeni olaylarının inkarıyla iştigal etmek üzere "Türkçe Araştırmalar Enstitüsü" adıyla bir sivil toplum örgütü kurulması amacıyla "üç milyon dolar" bağışlamıştır.Üç yıl sonra,Ermeni olaylarını sorgulayan 69 Amerikalı araştırmacının imzaladığı bir mektubu yayınlamaları için "The New York Times","The Washington Post" ve "The Washington Times"a tam sayfa ilanlar verilmiştir.Bu 69 araştırmacı o yıl,"Türkçe Araştırmalar Enstitüsü"nden ve "Ankara Ticaret Odası" gibi kaynaklardan çok ciddi fon almıştır.İşte bu "Türkçe Araştırmalar Enstitüsü",o tarihten beri "General Dynamics" ve "Westinghouse" dahil olmak üzere Türkiye’ye silah satan Amerikalı savunma müteahhitlerinden bağışlar almıştır.
Türkiye'de enstitüyü desteklemek üzere yıllık iane sağlamaya devam ediyor.2006 vergi kayıtlarına bakıldığında görüleceği üzere enstitü,araştırmacılara bağış olarak "seksenbeşbin dolar" vermiş.Başkanı,Türkiye Washington Büyükelçisi Nabi Şensoy,"Türkçe Araştırmalar Enstitüsü"nün kurucu yöneticisi Heath Lowry’dir.Ancak Lowry,1996’da,Türk hükümetinden alınan "yediyüzellibin dolar" bağışla kurulan "Princeton Üniversitesi Yakındoğu Araştırmaları Bölümü"nde yeni oluşturulan "Türkçe Araştırmalar Atatürk Kürsüsü"ne seçilerek bu makamdan ayrılmıştır.
Türkiye Yasayı Hep Engelledi
Türkiye,ABD’nin Ermeni Soykırımı'nı resmen tanıyan diğer 22 ulusa katılmasını önlemek yolunda ciddi siyasi güce sahip.1989’da,ABD Dışişleri Bakanlığı,arşivlerinde yer alan ve bakanlık yetkilerine göre "çoğu masum ve çaresiz kadın ve çocuklardan oluşan yüzbinlerce Ermeni'nin katledildiğini" gösteren tanık ifadelerini yayımladı.Aynı yıl soykırımı anan bir yasa taslağı ABD Senatosu’na sunuldu.Fakat Türkiye buna,ABD Deniz Kuvvetleri gemilerinin stratejik olarak önemli Türk sularına girişini engelleyerek ve Türk topraklarındaki tüm ABD askeri eğitim operasyonlarına yasaklama getirerek karşılık verdi.Tasarı buhar olup uçtu.
Geçen Eylül ayında konu tekrar gündeme geldi.ABD Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi,Osmanlı Türkleri'nin Ermenilere yönelik kitlesel cinayetini kınayan,ölüm sayısını 1.5 milyon olarak belirleyen ve cinayeti bir soykırım olarak niteleyen bağlayıcı olmayan bir önergeyi onaylayıp Kongre’ye sunmaya karar verdi.Türkiye bu kez büyükelçisini geri çağırarak tepki verdi.
Cumhurbaşkanı Abdullah Gül,“Ermeni iddialarının kabul edilmesi halinde,iki ülke arasındaki ilişkilerde sorunlar doğacaktır” diye uyarıda bulundu.Başbakan Tayyip Erdoğan’ın dış politika danışmanı Egemen Bağış,“Dün Kongre’den birileri beyzbol oynamak istedi sizi temin ederim ki Türkiye beyzbolün nasıl oynandığını iyi bilir.” dedi.Ertesi gün,ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Sean McCormack'ın,ifadesine göre komitenin,“ABD-Türkiye ilişkilerine ve ABD’nin Avrupa ve Ortadoğu’daki çıkarlarına onulmaz zarar verebilecek” eylemleri için “üzüntü”lerini belirten bir beyanda bulunarak,ABD adına Türkiye’den özür diledi.ABD Savunma Bakanı Robert Gates,önergeye karşı olduğunu söyleyerek,Irak’taki ABD silahlı kuvvetlerine gönderilen hava kargosunun yüzde 70’inin ve bu kuvvetlerin harcadığı yakıtın yüzde 30’unun Türkiye üzerinden ulaştırıldığını hatırlattı.Başkan Bush,2000’deki kampanyasında başkan seçilmesi halinde Ermeni Soykırımını resmen tanıyacağına dair verdiği sözü unutarak,önergeye karşı çıktı.
Meclis Üyelerine Para Aktarıldı
Türk yetkililer tehditlerde bulunurken,Türkiye’nin ödeme yaptığı lobiciler parayı kampanya ve politik eylem bağışları adı altında temsilciler meclisi üyelerine aktardılar.Louisiana Temsilcisi Bobby Jindal ile Mississippi Temsilcisi Roger Wicker önergeden desteklerini çekip aleyhinde konuşmaya başladılar fakat,halihazırda Türkiye’nin Ermeni soykırımının tanınmasına muhalefet etmeleri için sözleşme yaptığı lobicilik firmaları için çalışan eski Temsilciler Meclisi Üyesi Cumhuriyetçi Bob Livingston’dan ve Demokrat Richard Gephardt’tan "yirmibin dolar" aldıktan sonra...Gephardt,2000’de hâlâ görevdeyken,kendisini “ABD hükümetinin Ermeni Soykırımını resmen tanımasını sağlamaya adamış” biri olarak niteliyordu.2003’te,“Ermeni Soykırımı”nı,İkinci Dünya Savaşı Holokost’u ve Kamboçya ve Ruanda’daki kitlesel kıyımlarla birlikte ele alan,ancak Türk lobilerinin yıldırım saldırısı sonucunda reddedilen bir önergeyi de destekliyordu.Görevi bıraktığından ve Türkiye için lobi yapmak üzere yıllık "1.2 milyon dolarlık" bir sözleşmeyi imzaladığından beri eski Temsilciler Meclisi çoğunluk lideri yüreğinde derin bir değişiklik yaşamıştır.International Herald Tribune’e gönderdiği bir e-postada,“Önergenin kabulüyle Türkiye’yi küstürmek,durumu daha da ağırlaştırmasa da,Ortadoğu operasyonlarında istikrar oluşturma çabalarımızı zayıflatabilir” diye yazdı.
"12 milyon dolar"dan fazla ödeme yapılan Bob Livingston da itiraz edenler arasındaydı.
Tam Sayfa İlanlar
O kampanyanın bir başka parçası olarak Türk hükümeti,başlıca Amerikan gazetelerinde Kongre üyelerini “tarihi yasalaştırma değil inceleme çabalarına destek” vermeye çağıran tam sayfa ilanlar yayınlattı.İlanlarda,Dışişleri Bakanı Condoleza Rice’ın,"Bu tarihi olaylar tarihçilerin çok ayrıntılı ve ciddi bir incelemesini gerektiriyor" biçimindeki bir tavsiyesi yer alıyordu.Önergenin yüzden fazla destekçisi desteklerini çekti ve 106 No’lu Temsilciler Meclisi Önergesi hiçbir zaman oylamaya sunulmadı.
Neden "Soykırım" Demiyorum!
*Aydın Çubukçu
Türk ve Ermeni halkları arasında,gündelik hayat ilişkilerine dayanan çok köklü ve eski bir “birarada yaşama” kültürü var idi.Bu köklü ve samimi birliktelik,bir hayat “alışkanlığı” halinde küçük kasabalarda,Anadolu kentlerinde,çok uzun yüz yıllar boyunca sürdü.
Sonra Osmanlı'nın başına gelenler,imparatorluk içinde yaşayan bütün halkların başına geldi.Siyaset,etnik ayrışmayı,arınmayı,temizliği gerekli gördüğü andan itibaren de,halkların arasından kan dereleri akmaya başladı.
Aradan geçen yüz yıla yakın zaman sonunda komşu iki ayrı ülkede yaşamaya zorlanan bir zamanların iç içe iki halkının arasında şimdi hiç olmazsa “iyi komşuluk ilişkileri” kurulmasını bile bir gelişme olarak görecek durumdayız.Kuşkusuz tarihi acıları ve duyguları olağanüstü kırılmış olan Ermeni halkının dostluğunu yeniden kazanabilmek pek çok çaba gerektiriyor.Aynı zamanda katliam hikayeleriyle büyümüş Türk ve Kürt halklarının da anılarının temizlenmesi,yeniden kurgulanması gerekiyor.
“Soykırım” kelimesini ben şahsen bu yüzden kullanmıyorum.
Her iki halk arasında kurulması gereken yeni köprüleri daha düşünmeye bile fırsat bırakmadan berhava ettiği için… Artık akla bile getirilmesi olanaksız girişimlere yol açacak “intikam,suç,ceza” gibi kavramları beraberinde taşıdığı için…Her iki tarafın en gericilerinin kemikleşmiş düşmanlıklarına kolaylık sağladığı için…Yine her iki tarafın en gericilerinin uluslararası planda büyük bir lobi trafiği çevirmelerine ve olağanüstü rantlar elde etmelerine olanak sağladığı için…
Fakat bu kelimeyi kullanmamak,Ermeni halkına karşı çok büyük ve asla şu ya da bu nedenle hoş görülemeyecek bir insanlık suçu işlendiği gerçeğini örtmez.Emperyalist politikalar kadar,Türkiye egemenlerinin katliamı bir sermaye birikimi ve merkezileştirilmesi yolu olarak görmelerinin de bu büyük faciaya yol açtığı gerçeğini unutturmaz…Yalnızca emperyalistleri,Almanları,Fransızları suçlamak,“iki halkı birbirine kırdırdılar” diyerek işin içinden sıyrılmaya çalışmak da tarihsel gerçekler bakımından imkansızdır…
Her iki halkın ilericileri,Hrant Dink’in yapmaya çalıştığı gibi,mümkün olan en küçük dostluk kıvılcımını bile kocaman bir ateşe çevirmeye çalışmalı.Katliam sırasında bir tek Türk bile bir tek Ermeni’nin canını kurtarmış,kendini siper etmişse,esas hikaye budur diyebilmeliyiz.Hrant yıllarca bunu yaptı.Ermeni halkıyla,Türk ve Kürt halkları arasında kurulması gereken dostluğun temelleri onun yüce ahlakında,cesaretinde ve çalışmalarında bulunmaktadır.Bu,“soykırım mıydı,değil miydi?”tartışmasından çok daha önemli ve gereklidir.
24 Nisan Nedir?
*Rober Koptaş
24 Nisan 1915’te,İstanbul’da zaptiyelerin ellerindeki listelere göre tutukladığı iki yüzden fazla Ermeni aydınından pek çoğu,hayatları boyunca ellerinde kalemle fikir mücadelesi vermişlerdi.
Çoğunluğu gazeteci,yazar,öğretmen,siyasetçi ve din adamı olan bu insanların yarıya yakını,sürüldükleri Çankırı ve Ayaş’ta katledildi.İlk sürgün grubuna dahil edilmeyip bir süre daha İstanbul’da kalmasına göz yumulan Krikor Zohrab,Vartkes Serengülyan gibi isimlerse sonraki aylarda onlarla aynı kaderi paylaştı.
Pekiyi,24 Nisan nedir?
Binlerce cevabı olan bir soru.Yerevan’da ayrı,Beyrut’ta ayrı,Halep’te ayrı,Paris’te ayrı,Los Angeles’ta ayrı,İstanbul’da ayrı.Glendale’de,Watertown’da,Alfortville’de,Burc Hamud’da,Kurtuluş’ta ayrı…
Ailesi Der Zor yollarında kalmış,kendisi misyoner yetimhanelerinde büyümüş olanın cevabı ayrı,Sivaslı ana babadan doğup Ermenice bilmeyen New York’lu sanat öğrencisinin cevabı ayrı,Marsilya’da konfeksiyon atölyelerinde ömür tüketmiş,ihtiyar kadının cevabı ayrı,İstanbul’a gelip yaşlılara bakan Yerevanlı hastabakıcının cevabı ayrı.
1915’te Ermenilerin Trakya ve Anadolu’nun bağrından,Sivas’tan,Adana’dan,Diyarbakır’dan,Samsun’dan,Merzifon’dan,İzmit’ten,Çorlu’dan sökülüp atılmasının,topraklarından sürülüp öldürülmesinin,Ortadoğu’da,Avrupa’da,Amerika’da,bilmedikleri diyarlarda yeni hayatlar kurmak zorunda kalmasının yarattığı acıyı simgeleyen tarih 24 Nisan…
Dahası,bu acının görmezden gelinmesi,yok sayılması,küçümsenmesi,sayıya vurulması,politikaya alet edilmesi,tarihten silinmeye çalışılması,velhasıl inkar edilmesi karşısındaki duygusal patlamanın ifadesi.
Ulusların mutluluklarını,sevinçlerini paylaştığı günler vardır;Ermenilerin ulusal günü ise yasla birlikte anılır.Ermenice takvimlerde,o gün,geri kalan 364 günden farklı olarak siyah çerçeve içine alınmıştır.
Dermansız bir cerahat gibi duran inkarın yüzsüzlüğüne karşı öfkeyi dil olarak kuşanan,yükselen sloganlarla ve çıkarcı batılı siyasilerin ihtiraslı söylevleriyle masumiyetine gölge düşürülmeye çalışılan,en önde siyah giyimli,ak saçlı ihtiyarların saf tuttuğu,yitip gidenlerin dolmayacak boşluğunu itiraf eden gözyaşlarının damla damla süzüldüğü bir kara gün.
*Bu yazı,25 Nisan 2008'de Agos Gazetesi'nde yayımlanmıştır.
1915 Acısı İlk Kez Anıldı
*Ragıp Zarakolu
24 Nisan’da ne mi oldu?O meşum gece Osmanlı Ermeni toplumunun gözbebeği olan İçişleri Bakanı Talat’ın emri ile,İstanbul Emniyet Müdürlüğü tarafından toplu halde gözaltına alındılar.Aralarında milletvekilleri,şairler,gazeteciler,yazarlar,yayıncılar,öğretim üyeleri de vardı.
Bütün Ermeni toplumunu 1896 Hamidiye kıyımlarının yineleneceği korkusu sarmıştı.Beteri oldu.Bir halk binlerce yıl yaşadığı coğrafyadan kazınarak temizlendi.
Toplu olarak gözaltına alınanlar Ankara Ayaş ve Çankırı”ya gönderildiler.Gözaltına alındılar.Yargılanmadılar.Serbest bırakılıyorsunuz diye salındıkları yollarda,o zamanın Gladio örgütleri tarafından vahşice katledildiler.
Yani tipik yargısız infaz olayı…Yani tipik kayıp olayı…Yani tipik yargısızlık ve cezasızlık olayı ve bu yöntemler ülkemizde ne yazık ki yol oldu.
Dersim 38'i yaşadık,6-7 Eylül'ü yaşadık,Maraş'ı yaşadık,1993 sonrası kirli savaşı yaşadık…Tarihle yüzleşmediğimiz için bütün bunlar Türkiye toplamının kaderi oldu.
Bunun için soykırım gerçeği yüzleşmesine Ermenilerin değil bizim ihtiyacımız var ve bugün DTP Başkanı Ahmet Türk Kürtleri tehdit eden “Kültürel ve Siyasal Soykırım” dan söz etmek zorunda kalıyor.Kürt sorununun çözümünden kaçınılması,soykırımı her boyutu ile bir tehdit konumuna getiriyor.Bazı kalemşörleri,açık açık,“Kürtler etnik arındırmayı göze alsın,bu yolda devam ederlerse" diye yazı bile yazabiliyor.Linç olayları,pogrom tehditleri bazı kasabalarda yaşandı bile.
Türkiye üniversitelerinin son kırk yıldır odaklandığı önemli bir resmi inkarcılık da,1915 olayının soykırım olarak tanımlanamayacağı savı.Sanki bunun katliam,kıyım,etnik arındırma diye tanımlanması iyi bir şeymiş gibi.
Obama’nın 1915 olayını soykırım diye nitelemesi,bunun öyle olduğuna inandığına göre,kazandığımız son büyük zafer olacak!
Ama bu bir Pirus zaferinden başka bir şey değil ki…Ancak gerçek bizi özgür kılacak.
1915’i Tabusuzca Tartışalım!
*Ahmet Önal/Peri Yayınları
1909 ve 1910 yıllarında İttihat Terakki Cemiyeti (İTC)’nin merkezi olan Selanik’te önemli kararların alınacağı gizli toplantılar gerçekleştirildi.Tüm toplantılarda,“Türkler nasıl ve hangi minvalde ulus olabilir?” sorusuna cevap aranıyordu.
Süreç içinde bir rapor düzenlettirildi.Daha sonra bazı rötuşlar ile resmi ideoloji haline evirilen bu proje;“Türklerin millet olabilmeleri için;Rumların servet ve sermayelerine el konularak sürülmeleri gerekir.Turan’a varmamız ve birleşmemiz için yerleşik oldukları alanlar itibarı ile Ermeniler önemli bir engel teşkil etmektedirler.Bu alanlardaki Ermenilerin ellerindeki varlıkları alınarak temizlenmeleri gerekir.Homojen bir toplumun inşası gayesi ile Alevilerin de behemehâl Müslümanlaştırılması gerekir.Geniş bir alanda yerleşik ve savaşçı yapıya sahip olan Kürtlerin ise zamana yayılır şekilde asimilasyona tabii tutularak,Türk unsuru içinde eritilmesi gerekir.”
İşte bunlar gerçekleştiği oranda esasında Türk olmayan Türkler,Osmanlılar'dan arta kalan etnisitelerin toplamından bir ulus yaratacaktı.Bunun için önce devlet ve ardından vatan ve millet yaratılacaktı.
Devletin arkasını sağlama almak için bir Türk milleti oturtulmuştur.Bunun için her defasında -istisnalar hariç- etnik köken itibari ile Türk olmayan devlet yetkilileri;“Bu vatan bizimdir,kabul etmeyenler terketsin!” noktasındadırlar.
Kurulan “cumhuriyet” ise;otokton halklar için bir gelişme olmayıp,İTC’nin kadro ve ideolojisi ile devamı niteliğindedir.Devletin tüm gelişmeleri bu otokton halkların statüsüz bıraktırılarak,"yok edilmesi" üzerinde şekillendirilmiştir.Halkların varlığı,tüm insanlığın gözü önünde adeta kendilerinden çalınmıştır.
Sorunun çözümü için,öncelikle tarihin özgürce ve bilimsel olarak tartışılmasının ortamı yaratılmalıdır.Sanığın ya da sanıkların tespiti ve tarih nezdinde fiilinin izah edilerek mahkum edilmesi,insanlığa çok şey kazandırır ve insan olmayı hatırlatacağı için,geç kalınmış olsa da önemlidir.“Geçmiş ile hesaplaşma” ya da tarih ile sağlıklı yüzleşmenin ortamı sağlanmalıdır.Bağımsız organlardan oluşan hakem heyetlerinin oluşması gerekir.Sınırların açılımından da öteye,isteyen herkesin,kendi ata topraklarına dönmeleri için kolaylıklar sağlanmalıdır.
*Şerif Karataş,Evrensel,22-25 Nisan 2009
http://www.evrensel.net/haber.php?haber_id=49687
http://www.evrensel.net/haber.php?haber_id=49766
http://www.evrensel.net/haber.php?haber_id=49856
http://www.evrensel.net/haber.php?haber_id=49907
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)