"Oktay Etiman'ı Yılmaz saklamıştı"/Fatoş Güney*

Fatoş Güney,12 Mart günlerinde Yılmaz Güney'le birlikte evlerinde sakladıkları Oktay Etiman'ı anlattı.Güney,"Benim için gerçekten çok özel bir yeri vardı.14 yıldır hapishânede kalmış olmasının etkileri ve acılarını içinde taşırken dışında süzülen hüzünlü buğularını hissetmemek mümkün değildi.Sert kabuğunun içinde inci yapan bir istiridyeydi" dedi. Fatoş Güney,Türkiye sol hareketinin bilinen isimlerinden Oktay Etiman'ın evlerinde saklanma hikâyesini anlattı.Yılmaz Güney'in ölümüyle birlikte Türkiye'ye dönen ve dernek çalışmaları için gittiği Mülkiyeliler Derneği'nde Oktay Etiman ile karşılaşan Güney,o ânın çok duygusal olduğunu ve dostluklarında bir eşik atlattığını ifâde ediyor. Fatoş Güney,evlerinde saklanan Oktay Etiman'la anlatmaya başladığı hâtıralarını Ankara'da bitiriyor:Hep vereceksin bu dünyâda,bu hepimiz için böyle değil mi?Verdiğin sürece varsın.Hiç istemeyeceksin.Ama Oktay gibi,Yılmaz gibi sıradışı insânlar için durum daha farklı...Onların bir duruşu vardı.Hayât onlar için çok zordu,kahraman olmanın bedelleri ağırdır. -Oktay Etiman ile yollarınız hangi dönemde ve nasıl kesişti?

Oktay'la yolumuz 12 Mart'ın o karanlık dönemlerinde kesişti.12 Mart cuntası günlerinde arkadaşları Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının asılacağı günlerde onlar bir eylem yaptılar.İsrail Başkonsolosu Efraim Elrom'u kaçırdılar ve konsolosa karşılık arkadaşlarının verilmesini talep ettiler.Zâten Yılmaz'ın öğrenci örgütleriyle ilişkisi vardı,onlara para yardımı yapıyordu,hattâ silâh temin ediyordu.Gerçi bunları anlatmam doğru mu bilemiyorum?

-Zaman aşımına uğradı,anlatabilirsiniz...

Mesele zaman aşımı değil,silâh sözkonusu olduğu için öyle bir tereddüt geçirdim.O zamanlar devrim silâhlı mücâdele ile olacaktı,tabiî silâhlı bir şey olsun da istemiyoruz ama ne yazık ki bütün devrimler dünyâda silâhla oluyordu,olmak zorundaydı.Egemenler dünyâyı kolay kolay güzelliklere,güzel ellere bırakmayacaklardı.

-Yılmaz Güney mi onları kaçırıp saklama teklifinde bulundu,yoksa onlardan mı böyle bir talep geldi?

O günlerde bizimle ilişkide olan Ulaş Bardakçı ile Yılmaz sürekli konuşuyorlardı.Fakat bu konuşmalar benim yanımda olmuyordu.Çünkü,Yılmaz bana "Bak ciğerim eğer sen ne olup bittiğini bilirsen bir gün polisin eline düşersin ve her şeyi anlatmak zorunda bıraktırırlar.Onların birtakım yöntemleri vardır,anlatmak zorunda kalabilirsin ve ömür boyu vicdân azabı çekersin" demişti.Onun için onların toplantısından uzak kalıyordum.

Ulaş bir gün gene eve geldi.Bir yerden birtakım kitâp ve malzemelerin taşıması gerektiğini söyledi.Fakat Yılmaz'ın hiç vakti yoktu,sete dönmek zorundaydı.Otuz kişilik film ekibi onu bekliyordu.Yılmaz'a ben yaparım dedim.Üstelik altı aylık hâmileyim o zamanlar...Kocaman bir Impala arabamız vardı ama ehliyetim yoktu.Az çok araba kullanmasını öğrenmiştim.Ben bu işi yaparım dedikten sonra Yılmaz endişelendi "Nasıl yaparsın?" dedi.Cesûrdum,korkmadım ve yaparım dedikten sonra onların önüne düştüm,arabaya bindikten sonra onların bulunduğu eve geldik.Orada Mahir Çayan,Hüseyin Cevahir,Rüçhan Manaslı ve Oktay Etiman bizi karşıladılar.Tabiî o zaman ben onların kim olduklarını bilmiyordum.Arabanın ön koltuğuna Ulaş ve Rüçhan Manaslı oturdu,arkaya Oktay,Hüseyin ve Mahir oturdu. "Oktay sert bakışlıydı"

-Nasıl görünüyorlardı,telâşlı mıydılar?

Gâyet sakindiler.Ulaş'ı ara ara gördüğüm için arkadaki oturanlara aynadan şöyle bir göz attım,Mahir'in pırıl pırıl ışıltılı yüzü dikkatimi çekti.Onun ayrı bir ışıltısı vardır.Hüseyin'le Oktay sert bakışlı adamlardı.

-Dönelim heyecânlı yolculuğa...

Arabaya binildikten sonra yola koyulduk.O akşam arama vardı.İstanbul'da askerler her yerde sokakları,caddeleri tutmuşlardı.Sokağa çıkma yasağına birkaç saat kalmıştı.Arabayı normal seyrinde kullanmaya çalışırken,bir askerin bulunduğu cemseye çarpmakla aramda ramak kaldı.Asker arabamıza yanaştı pencereyi açtım,"Çok özür dilerim" dedim.Benden hiç şüphelenmediler.Arabanın içine bakmadılar bile.

Biz yola devâm ettik.Yolları çok bilmiyordum onların tarifi üzerine arabayı sürdüm.Oktay,Hüseyin ve Mahir Şehzâdebaşı'nda indiler.Ulaş'la Rüçhan başka bir yerde indi.Hava kararmak üzere,sokaklar asker doluyken sokağa çıkma yasağına az kala eve döndüm.Eve geldiğimde Yılmaz beni heyecânla ve telâşla bekliyordu.Eve geldim,arkamdan da Ulaş girdi eve.Yılmaz'la bir şeyler konuştular tekrâr çıktılar.Sokağa çıkma yasağı 20:00'de başlıyordu ve 20:00'ye az kala Yılmaz geldi.Yanında Şehzâdebaşı'na götürdüğüm Mahir,Oktay ve Hüseyin vardı.

Eve girdiklerinde çok şaşırdım,Yılmaz 'a "Bizimle mi kalacaklar?" dedim,"Evet,çatı arasına çıkacaklar" dedi.Ellerinde kocaman silâhları vardı.Çatı arası,ikinci katta bizim yatak odamızın bulunduğu odanın önünde bulunan bir kapak vâsıtasıyla girilen yerdi.Yılmaz onlara yardım etti.Birbirlerinin omuzlarına basarak çatı arasına çıktılar.Yılmaz arkada kaldı kendi yardımıyla çıkarttı. -Peki ellerindeki o kocaman silâhları nereye sakladınız?

Yılmaz silâhları da onlara uzattı ve kapak kapandı.Zâten o ânda sokağa çıkma yasağı başlamıştı.Bizim evin tam karşısında MİT'nın binâsı vardı ve arsasında öbek öbek askerler cemseler toplanıyordu.O gece ben de taze fasulye pişirmiştim,Yılmaz'ı bekliyordum yemek için...Işıkları söndürdük sürekli perde aralığından karşıdaki MİT binâsını izliyorduk.

Yılmaz çok heyecânlıydı çünkü az çok başımıza gelecekleri kestirebiliyordu.O kararını vermişti,teslim olmayacaktı ama bizim durumumuz onu endişelendiriyordu.Özellikle de benim hâmileliğim...Gecenin ilerleyen saatlerinde benim uykum gelmişti,Yılmaz'la birlikte yatak odamıza gittik.O,çok tedirgindi,sürekli terliyordu.Fakat ben de pek anlam veremiyordum işin vahâmetini anlayamamıştım doğrusu."Ne olacak alt tarafı evimize saklanmış insânlar ne kadar tehlikeli olabilirlerdi ki?" düşüncesiyle uyumuşum.

-Oturduğunuz muhit neresiydi ve ev apartman mı,bahçeli bir ev miydi?

Levent'te oturuyorduk evet ev bahçeliydi,Yılmaz kapıyı açıp bahçede ve kapının önünde bizim evi basmaya gelmiş askerlere "Buyurun bir şey mi arıyordunuz?" diye sormuş."Evet,kaçak anarşistleri arıyoruz" demiş askerler.Yılmaz da "Buyrun onlar zâten buradalar,biz de sizi bekliyorduk" diyerek karşılık vermiş. "Sakın telâş yapma,beni götürüyorlar"

-Hayâtının ön büyük rolünü yapmış...

Evet resmen rol yapmış.Evi aramamız lâzım,demişler ve Yılmaz,buyurun bakın dedikten sonra onları yukarı çıkarmış.Onların seslerini duyunca kafamı yorganın altına soktum sesleri dinledim.Yılmaz;"Eşim uyuyor,onu uyandırmadan arayın lütfen" dedi.Yılmaz'a "Siz bizimle geleceksiniz hakkınızda tutuklama karârı var" dediler.Yılmaz,"Peki,üstümü giyip geliyorum" dedi.Ve odama girdi bana "Sen sakın telâş etme,beni götürüyorlar sen gerekeni yaparsın" dedi,çok telâşlıydı.Sonra onlar gider gitmez ben hemen çatı kapağına vurdum "Yılmaz'ı götürdüler" dedim."Aa öyle mi?" dediler ve bana "Biz açız,yiyecek bir şeyler verebilir misin?" dediler.

Onlara yemek hazırladım ve hattâ dolapta bira vardı,birayı da verdim.Sabah oldu,sokağa çıkma yasağı bitti.O sırada Yılmaz'ın filmcilerle randevusu vardı,eve geldiler.Salonun iki kapısı vardı biri bahçeye çıkıyordu.İçeride oturan filmci orayı görmüyordu o sırada diğer filmciler yoldaydı ve geliyorlardı.Ama benim aklım üst kattaydı,sürekli yukarıya gidip geliyordum.Derken onlar indiler aşağı,üstleri başları toz içindeydi.Üstlerini fırçaladım,temizledim.Misâfir farketmeden tek tek arka kapıdan çıkardım.Oktay bana baktı "Seni hiç unutmayacağız" dedi.

Aradan bir süre geçtikten sonra ben de gözaltına alındım.Birinci Şube'ye götürüldüm ve beni hücreye koydular.Tâbûtluk denilen bir hücreydi,sadece ayakta durabiliyorsun,oturamıyorsun.Bir süre sonra bağırdım "Nefes alamıyorum,açın kapıyı!" dedim.Bir ân kapıyı açtı nöbetçi,"Merâk etme bir şey olmaz" dedi,tekrâr kapadı,biraz sakinleştim.

-O sırada bir de hâmilesiniz değil mi?

Altı aylık hâmileyim.Tâbûtluk hücrede sadece çömelebiliyorum.Sonra beni sorgu odasına aldılar.Oradaki bütün polisler sorgu odasına gelmişti.Çünkü,Yılmaz Güney'in eşini merâk ediyorlardı.Özellikle de ne diyeceğimi...Sorguda malûm sakladığımız arkadaşları sordular,onların bizde kaldıklarını söylemedim.Oradaki polisler benimle nâzik konuşmaya çalışıyorlardı ama tehditkâr sözler de söylemeden etmediler.
"Fatoş Hanım buradan sizi ne eşinizin şöhreti,ne de babanızın gücü kurtarabilir.Siz bize bildiklerinizi söyleyeceksiniz!"

Sorulara Yılmaz'la nasıl tanıştığımdan başlayarak,tâ onları sakladığımız geceye kadar geldiler.Sizde kalmışlar,diye tekrârladılar ama çok fazla diretmediler benden cevâp alamayınca.Biraz istirâhat etsin,dediler.Tekrâr tâbûtluk hücreye götürdüler.Orada da altı saate yakın kaldım.

Sonra beni tekrâr sorguya aldılar.O sırada Oktay'ı getirdiler."Bu adam mıydı o gece sakladığınız?" dediler,"Hayır,onu tanımıyorum" dedim.Oktay'a "Bu hanım mıydı o gece saklandığınız evdeki?" Oktay bana şöyle bir baktı "Hayır,bu hanımefendiyi tanımıyorum" dedi.Hâlbuki çok iyi tanımıştı.Oktay'ın hâli perişândı.Her hâlinden çok fazla işkence yapılmış olduğunu anlamıştım. "Hanımefendiyi tanımıyorum"

-Oktay Etiman "bu hanımefendiyi tanımıyorum" dedikten sonra sizi bıraktılar mı peki?

Evet ama daha sonra davânın devâmı için mahkemeye devredildi.Sürekli ifâde için çağrılıyordum,yeni doğum yapmıştım.Hattâ süt veriyordum,bebeğim aç kaldı diye üzülüyordum.Mahkemeden serbest bırakılma talebinde bulunmuştum.

Mahkemeye gittik,mahkeme beni serbest bıraktı.Hâlbuki o zaman evlerinde kitâp bulunduranlar bile tutuklanıyordu,herhâlde Yılmaz Güney'den sonra beni de tutuklamak istemediler.Fazla sansasyon olmasın diye. -12 Mart Darbesi'nden sonra sürgün günleriniz nasıl geçti?

12 Mart Darbesi'nden sonra Yılmaz içeri girdi.12 Eylül'de Yılmaz yazılarından ötürü yüz sene cezâ aldığı için sürgüne gitmek zorunda kaldık.Yedi yıl sonra ben Türkiye'ye dönme karârı aldım.O dönem dönmek bana teslimiyetçi bir tavır gibi gelmişti.Kenan Evren'in hüküm sürdüğü Yılmaz'ın filmlerinin oynatılmadığı bir ülkeye dönmeyi reddetmiştim.

Dönünce vakıf kurmak kurmak istedim,Yılmaz Güney Kültür Sanat Vakfı.Türkiye'ye gelir gelmez onunla ilgili çalışmalara başladım.Ankara'da Mülkiyeliler Derneği'ne uğradığımda Oktay'la karşılaştım.

-Karşılaşmanız nasıl oldu?

Son derece duygusal oldu,onları hiç unutmamıştım.Onlar benim için kahramandı ve o kahramanlar içinde hayâtta tek kalan Oktay'dı.O karşılaşmadan sonra arkadaşlığımız ve dostluğumuz hep devâm etti. "İnci yapan bir istiridyeydi"

-Oktay Ağabey dışarıdan bakanlara göre sert kabuklu bir adamdır hâlbuki o sert kabuğun içinde sakladığı o kadife yönünü sadece onu yakından tanıyanlar bilir.Sizin sekiz yıla dayalı yoğun arkadaş ve dostluğunuz süresince tanıdığınız kendine münhasır Oktay Etiman'ı nasıl anlatırdınız?

Benim için gerçekten çok özel bir yeri vardı.14 yıldır hapishânede kalmış olmasının etkileri ve acılarını içinde taşırken dışında süzülen hüzünlü buğularını hissetmemek mümkün değildi.Sert kabuğunun içinde inci yapan bir istiridyeydi.

-Yılmaz Güney ve Oktay Etiman hemşehriydi.Yöre,kültür ve gelenekten gelen benzer hûyları var mıydı?

Tabiî ki,o gelenekten gelen benzer değerleri vardı.Ortak kültür ve gelenekten geldikleri için tavır ve düşünce yapılarında kısmen benzerlik vardı.

"Feodal kalıntılarını itirâf ederlerdi"

-Feodal yanları var mıydı,meselâ kadınını kıskanırlar mıydı?

Kadınını kıskanmak değil de sahiplenenlerdendi.Bilinçli insânlardı ama o feodal kalıntıların etkisinden kurtulamadıklarını kendileri de itirâf ederlerdi.Tabiî ki onlar için gâyet insânî ve normal olan şeyler toplum için anormaldi,toplumun o katı ve tutucu yanı onları ister istemez baskı altında bırakıyordu.

-Hiç ağladıkları olur muydu?

Yılmaz ağlardı fakat Oktay'ı hiç ağlarken göremezdiniz.Oktay hislerini belli etmez içinden yaşardı.Onu çözmek çok zordu.Yakınları da ona yaklaşmak için bir çaba harcaması gerekir.Çok duvarları,setleri olan biridir,ona ulaşmak için epey bir çaba sarfetmek gerekir.

-Çocuksu yanları var mıdır?Meselâ erkekler kadınların yanında kendileri daha serbest bırakıp çocuklaşırlar?

Oktay'ın öyle bir yanı yoktu.Şakalaşmayı sever,sırası gelir şarkı söyler ama alıngandı,çok kırılgan ve hassastı.Onunla anlaşmak,ona yaklaşmak zordur.

-Sanki kendini hayâta karşı şartlamış ve duruşundan bir taviz vermemek için midir acaba?

Bir gün bana,"Fatoş,sen beni tanıyorsun,sence bundan sonra ben ne yapmalıyım?" diye sordu."Oktay,sen bundan sonra kendine portakal,limon bahçesi yap ağaçlarla toprakla uğraş,sen yapacaklarını yaptın,çok ağır bedeller ödedin,bundan sonra hayâtın kalan kısmını kendine ayır" dedim.

Ama o hiç duruşundan ödün vermedi,hep katı kurallar içinde hep disiplin içinde hiç taviz vermeden dimdik bir duruş sergiledi.Onun döneminden çok az kişi böyle sağlam durabildi.

-Sizce bu kendine yaptığı çok acımasızlık değil miydi?

Öyle bir yapısı var yazık ki...Ekonomik sıkıntılar çekti ama kimseye hissettirmedi.

"Çok yalnız kaldı,çok sıkıntı çekti"

-O dönemden çoğu kişi yazar,politikacı,gazeteci,bürokrat olmuştur,ama ona da mutlaka bu teklifler gelmiştir sence bu teklifleri red mi etti?

Medya önünde olmayı filân hiç istemedi,kimsenin töhmeti altına girmek istemedi,kendi başına olmayı istedi.Meselâ bir partiye girse veyâ milletvekili filân olsa onların programına kurallarına uymak zorunda kalacağı fikri bile ona iyi gelmezdi.Oktay özgürlüğünden hiç taviz vermedi ama çok yalnız kaldı.

Hayâtın diğer alanlarında da kimseye yanaşmadı,doğru da yaptı ama çok yalnız kaldı,ekonomik sıkıntılar çekti.Kimse de ona yardım için talepte bulunmadı,Mülkiyeliler hariç.Ona sorsan bunlardan asla yakınmaz ama gerçek bir destek görmediğini kendi gözlerimle gördüm.

-Kendisine sunulan böyle bir talebi reddedeceği endişesi yaşamış olabilir miydi çevresindekileri?

Zannetmiyorum,o hissettirmese bile insân olan anlardı,ama maalesef ki,insânların duyarsızlıklarına kendi gözlerimle tanık oldum. "Bu insânları hak etmedi"

-Türkiye,toplum olarak bu insânları hak etti mi sizce?

Hak etmedi,Yılmaz'ın zor durumlarında hiç kimse arayıp sormadı.Hattâ bu kırgınlığını Yılmaz şöyle dile getirirdi:

"Arkadaş on yıl içeride yattım,bir paket cigaraya ihtiyâcın var mı?" diye soran olmadı.Fakat mapushâneye çuvallar dolusu mektûp gelirdi ve hep ondan bir şeyler isterlerdi.On yıl hapiste yattı.Ona rağmen Yılmaz'dan hep para,kıyafet istediler.Yılmaz "Dolabımdaki şu renk elbiseyi şu arkadaşa gönder,falancanın ihtiyâcı var para gönder" derdi.

-Hayât ve filmi karıştırıp kendilerine hep istenilen adam rolünü mü biçtiler?

Hep vereceksin bu dünyâda,bu hepimiz için böyle değil mi?Verdiğin sürece varsın.Hiç istemeyeceksin.Ama Oktay gibi,Yılmaz gibi sıradışı insânlar için durum daha farklı...Onların bir duruşu vardı.Hayât onlar için çok zor,kahraman olmanın bedelleri ağırdır!.. *Fatoş Güney,"Oktay Etiman'ı Yılmaz saklamıştı",Röportaj:Muazzez Uslu Avcı,Gazete Duvar,7 Ekim 2017. https://www.gazeteduvar.com.tr/hayat/2017/10/07/fatos-guney-oktay-etimani-yilmaz-saklamisti

İkinci Tanzimât/Prof. Dr. Taner Akçam*

Prof. Dr. Taner Akçam,yeni çözüm sürecini Osmanlı'nın Tanzimât reformlarıyla karşılaştırıyor,eşitlik sorununun köklerini tartışıyor.

Bir yıldır içinde olduğumuz ve bir arpa boyu bile ilerlemediğimiz Kürt açılımı denen olguyu anlamak istiyorsanız,onu 1839 Tanzimât Reformu ile kıyaslayacaksınız.Eğer bu kıyaslamayı yapmazsanız yaşadıklarımızı anlamanız mümkün değildir.

Şu ânda yaşadığımız İkinci Tanzimât ilânıdır.Başlangıç târihini 22 Ekim 2024 olarak koyabilirsiniz ama eğer bir fermân da arıyorsanız belki MHP lideri Bahçeli'nin 31 Mart 2025'te Türkgün gazetesinde yer alan açıklamalarını bu niyetle okuyabilirsiniz. 1839 Tanzimât Fermânı nasıl "bir medeniyet değiştirme" idi ve büyük bir altüst oluşa denk geldiyse,Bahçeli'nin 22 Ekim 2024 ve 31 Mart 2025 İkinci Tanzimât çıkışları da Türkiye için benzeri bir altüst oluş anlamına gelmektedir.

Birinci Tanzimât niye ilân edildi,amacı neydi?

Hedef,Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlamaktı.İslâm hukûku,Osmanlı tebaası Müslüman ve Hristiyanların eşit olamayacakları esâsına dayalı idi.Eşitlik,İslâm hukûku egemen olduğu müddetçe imkânsızdı.Bu nedenle Birinci Tanzimât hem bir medeniyet değişimi hem de tebaanın vatandaş olmasını,vatandaş eşitliğini sağlayacak büyük bir hukûk reformu anlamına geliyordu.

Peki,2025 Ekim İkinci Tanzimât Reformu niye ilân edildi?Türk-Kürt eşitliğini sağlamak için.1923'te kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti Türk-Kürt eşitsizliği üstüne kurulmuştu.Kürtlerin farklı bir millet oldukları gerçeği,dili,kültürü kabul edilmiyor ve eşit vatandaş olmaları çeşitli açık-gizli karârnâmelerle engelleniyordu.Bahçeli'nin,"Türk-Kürt kardeşliği"ne dayalı yeni sistem önerisi,1923'te kurulan sistemin artık işlemediğinin ilânı anlamına geliyordu. Cumhuriyet dönemi anayasaları ile bu iş olmaz

Nasıl ki İslâm hukûku,Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlayamazdı,1924 Anayasası ve onun tekrârından başka bir şey olmayan 1960 ve 1982 anayasaları üzerine oturmuş bir hukûk sistemi de Türk-Kürt kardeşliği-eşitliğini sağlayamazdı.İki iki daha dört!

"Türk vatanı ve milletinin ebedî varlığını ve yüce Türk Devleti'nin bölünmez bütünlüğünü belirleyen" bir Anayasa ve onun giriş bölümünde yazılı,"hiçbir faaliyetin Türk millî menfaatlerinin,Türk varlığının,devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esâsının,Türklüğün târihî ve manevî değerlerinin,Atatürk milliyetçiliği,ilke ve inkılâpları" karşısına çıkamayacağı ilkesi Kürt varlığını tanımanın ve eşitliğin önünde engeldir.Bu temel üzerine Türk-Kürt kardeşliği veyâ eşitliğini inşâ edemezsiniz!

"Onun da zamanı gelecek" diyenleri duyar gibiyim!Birinci Tanzimâtçılar da öyle diyorlardı.

Osmanlılar,1839'da İslâmî inanç ve kültürünün çimentosunu oluşturduğu bir düşünce dünyâsı ile şekillenmiş yapısal bir sorunla karşı karşıya idiler.Şimdi de temelleri 1923'te atılmış Türkçü (İslâm'a da bulaştırılmış) bir ideoloji ve kültür ile örülmüş eşitliğe direnen bir yapı ile karşı karşıyayız.

1923 ile kurulan hukûk sistemi her bakımdan Apartheid olarak adlandırılmayı hak ediyor.Yapısal sorunlar yapısal çözümleri şart koşar.Mustafa Kemâl konusu burada önemli.Sevebilir veyâ nefret edebilirsiniz,duygularınız önemli değil.Önemli olan onun 1923'te temellerini attığı Apartheid rejimi ile Türk-Kürt eşitliğini sağlamanızın imkânsız olduğunu görebilmenizdir. Dış ilişkilerin zorunlu dayatması

1839 Birinci Tanzimât ve 2025 İkinci Tanzimât uluslararası ilişkilerin dayatmaları sonucu ortaya çıktılar.Her ikisinde de konu esâs olarak devletin güvenliği ile ilgiliydi ve bölünme tehlikesine karşı alınmış tedbirler idiler.

1839 Birinci Tanzimât'ta,Yunanistan bağımsız bir devlet olmuş,Sırbistan otonomi kazanmış,Mısırlı Mehmed Ali Paşa Kütahya kapılarına dayanmıştı.İngiltere ve Fransa yardıma hazırdı ama önce reform istiyorlardı.1856 Islâhât Reformu'nda bu "dış dayatma" daha açık ve bilinir bir hâl alacaktı.

2025 İkinci Tanzimât da bölgesel gelişmelere verilmiş bir tepkidir.Süreci tetikleyen uluslararası düzeyde yaşananlardır.İran'ın gerilemesi ve yarattığı boşluk,İsrail'in bölgesel bir güç olmak için izlediği genişleme politikaları Türkiye'de ciddî bir güvenlik endişesi biçiminde tezâhür etti.Özellikle güvenlik bürokrasisi,eğer Kürt varlığı tanınmazsa bölünme tehlikesinin doğacağına inandı.Haklı olarak,1924 Anayasası (1982 onun devâmıdır) üstüne oturmuş bir sistemle güvenlik endişelerini ve bölünme tehdidini ortadan kaldırmanın mümkün olmadığını farkettiler. Eski yapı yetmiyorsa?

Güvenlik endişesinden kaynaklanan çözüm arayışları,Müslüman-Hristiyan;Türk-Kürt eşitliğini tek çözüm olarak görmeye başlamıştı.II. Mahmûd'a atfedilen "ben tebaamdan Müslümanları camide,Hristiyanları kilisede,Musevîleri havrada görmek isterim" sözleri,ibâdet yerleri dışında kamusal alanda herkes eşittir anlamına geliyordu,en azından öyle yorumlandı.

2025'te de Bahçeli'nin,Türk vatandaşı tanımı yerine,"Türkiye Cumhuriyeti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes,eşit hak ve yükümlülüklere sahiptir",tanımı ve "'her şeyden önce Türkiye' ve 'herkes eşittir Türkiye' anlayışı ile 'millî birlik ve kardeşlikte buluşmaya,Türkiye'nin kutlu geleceğini hep birlikte inşâ etmeye' çağırıyoruz" ifâdesi II. Mahmûd'un sözleri ile aynı anlamda idi.

Bahçeli'nin,Türk-Kürt kardeşliğine dayalı "yeni bir millî kimlik" ve bunun gereği olan "siyâsî,ekonomik ve toplumsal açıdan yeni atılımlar ve kapsamlı reformlarla millî birliğimizin daha da güçlendirilme" çağrısı II. Tanzimât Reformu'nun köşe taşlarıdır.Ve tüm bunlar yeni bir Anayasa'da ifâdesini bulmalıydı. Birinci Tanzimât niye başarılı olamadı?

Birinci Tanzimât Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlayamadı.1856'ya kadar atılan taş ürkütülen kurbağaya değmemişti ve dişe dokunur pek bir reform yapılamamıştı.Hiçbir şey yapılmamış değildi,yapıldı,ama yapılanlar eşitlik doğrultusunda çok anlamlı şeyler değillerdi.

Ortada tıpkı şu son yıldaki açılım sürecinde katedilen yola benzer bir durum vardı. 1854 Kırım Savaşı nedeniyle yeniden "yumurta kapıya dayandı" ve gene aynı dış güçler,"yardımınıza geliriz ama reform şart" dediler.1856 Islâhât Reformu,Tanzimât'tan daha fazla dış güç dayatmasının ürünü oldu.Tanzimât'ın mimârı Mustafa Reşid Paşa bile hoşlanmadı bu baskıdan.

1856 Reformları da Müslüman-Hristiyan eşitliği doğrultusunda büyük yeniliklere yol açmadı.Sonra 1876 Anayasası geldi.Anayasa,Bosna-Hersek,Bulgaristan krizleri nedeniyle İstanbul'da toplanan büyük devletlere karşı göstere göstere ilân edildi.Ve "Osmanlı vatandaşı" kavramı Anayasa'ya girdi.Tıpkı bugünkü,Türk vatandaşı mı?,Türkiye vatandaşı mı? kavgası gibi.

Sonuç,ne 1839 Tanzimât,ne 1856 Islâhât ve ne de 1876 Anayasası Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlamaya bir çözüm oldu.

Çarpıcı bir örnek şudur.Eğer vatandaş eşitliğini savunuyorsanız buna uygun bir usûl kânûnunuz olmalı.Örneğin,Müslüman ve Hristiyan şahitliklerinin mahkeme önünde eşit olduğunu belirtir hukûkî bir düzenleme yapmanız şarttır.

Peki,Osmanlılar bunu ne zaman düzenlediler?1879'da...Yâni 1839'da Müslüman ve Hristiyanların eşit olacağını ilân edenler,kırk yıl sonra bile hâlâ hukûk düzeyinde eşitliği hayâta geçirecek reformlardan çok uzaktılar.

Sonra Hristiyanlara yönelik katliâmlar geldi sonra da makûs talih olan Osmanlı toprak kayıpları ve bölünmeler vb. Osmanlılar,en çok korktukları şeyi,bölünmeyi bizzât kendi izledikleri politikalarla kendileri hazırlamışlardı.

Şimdi ne olacak acaba?Bir tarafta Türk-Kürt kardeşliği diğer tarafta Suriye Kürtlerine savaş için "kılıcı kından çıkartmalar" arasında gidip gelen Türk yöneticilerini,Birinci Tanzimât sonrası reform ve katliâm ikilemi ile boğuşan Osmanlı yöneticileri ile kıyaslarsak çok mu hatâ ederiz acaba?

Büyük soru şu:1839'da ilân edilen Müslüman-Hristiyan eşitliği niye gerçekleşmedi?Osmanlı yöneticileri ciddî idiler.Tebaanın eşitliğini sağlamadan bölünme ve parçalanmanın önüne geçemeyeceklerini biliyorlardı.1839,1856,1876 girişimleri iş olsun,"dostlar alışverişte görsün" girişimleri değildi.Ciddî adımlar idiler ama beceremediler?Niye? Türk-Kürt eşitliği ve 1923 ile araya mesâfe

Eğer,Müslüman-Hristiyan eşitliği niye sağlanamadı sorusuna cevâp veremezseniz bugün Kürt açılımının ve Türk-Kürt eşitliğinin sağlanıp sağlanamayacağı sorusuna cevâp veremezsiniz.

Düşünmeye başlamanın yolu,"oyun oynuyorlar","kandırıyorlar" türü ucuz açıklamalardan uzak durmaktan geçer.İkinci Tanzimât'ı başlatanlar,Birinci Tanzimât'ı başlatanlar gibi çok ciddîler,bundan yana kuşkum yok.

Kuşbakışı bir bakışla,Türk güvenlik bürokrasisinin "gelen tehlike"den büyük endişe duyduğu ve sivil siyâseti bu doğrultuda tavır almaya ittiği çok açık gözleniyor.Peki ufukta başarı görünüyor mu?

Çok zor!Olamaz değil ama çok zor,çünkü bunun için düşünmek gerekiyor!Düşünmek ise Türkiye'de en az sevilen şey!Kurnâzlığı akıllı olmakla karıştıran bir beynin düşünme yeteneğine sahip olamayacağını bilmek gerekiyor.

Müslüman-Hristiyan eşitliğinin sağlanamamasının önünde iki büyük engel vardı!Siyâsî irâde zayıflığı ve bürokrasi içindeki direniş ama daha da önemlisi,eşitlik fikrinin Müslüman çoğunluk arasında fazla bir izinin olmaması!Müslüman çoğunluk,Hristiyanlarla eşit olmak istemedi.Bunu hattâ bir hakâret olarak telâkki edenler,isyân edenler oldu.O yıllar Osmanlı vilâyeti olan bugünkü Suriye ve Suudi Arabistan'da Hristiyanlarla eşitliğe karşı isyânlar hâlâ akıllardadır.

Sonuç:Birinci Tanzimât yöneticileri,İslâmî zihniyet dünyâsı ve onun ürünü yapı ile araya sağlıklı bir mesâfe koymayı beceremediler.

İkinci Tanzimât girişiminde durum ne?Siyâsî irâde ve daha da önemlisi acaba Türk çoğunluk Kürtlerle eşit olma konusunda ne düşünüyor?Nasıl ki Birinci Tanzimât kendinden önceki zihniyet dünyâsı ve hukûk sistemi ile araya sağlıklı mesâfe koymayı beceremediyse,benzeri problem İkinci Tanzimât'ın da başına gelecek mi?

En büyük soru şu:İkinci Tanzimât,1923'te eşitliğe karşı kurulan hukûkî sistem ve onun çimentosu olan Atatürk milliyetçiliği ile araya sağlıklı bir mesâfe koymayı başarabilecek mi?

Konuyu tartışacağım ama yazıyı,Mustafa Kemâl'in,ölümünden önce yazdığı son notla bitireyim.Mustafa Kemâl bu notunda,en büyük başarısının ne olduğunu bize şöyle anlatıyor."Yeni hakikatlere göre artık insânlar baş ve iskelet ve yüz görünümlerine göre sınıflara ayrılmaktadır.Bu son tasnife göre Türk,dünyânın akılda,güzellikte,tenâsüpte en mütekâmil mahlûkudur.Bu hakikati milletime bildirmekle onların zâten orijinal olan enerjilerini kuvvetlendirmiş olduğumu sanıyorum.Ben bununla müftehirim [iftihâr ediyorum]..." *Prof. Dr. Taner Akçam,İkinci Tanzimât,Medyascope,13 Eylül 2025. https://medyascope.tv/2025/09/13/taner-akcam-yazdi-ikinci-tanzimat/

Tayyip Erdoğan'ın belki onu da götürecek yeni Türkiye vizyonu/Prof. Dr. Taner Akçam*

PKK'nin,silâhlarını teslim ederek kendisini feshetmesi târihî bir adım idi.Artık "terör" örtüsünün kalkması ile birlikte Türkiye,konuşulması gereken konular üzerinde tartışmaya başlayacağı bir mecrâya girmektedir.Sembolik silâh yakma eylemini takiben Tayyip Erdoğan'ın Kızılcahamam'da yaptığı konuşma bu yolda atılan ilk büyük adımdır. Önce Erdoğan'ın konuşmasında öne çıkanlar: -47 yıllık savaş boyunca öldürülen PKK'lilerden "terörist" olarak söz etmedi ve "vatandaşlarımız" dedi."Terör" edebiyâtının bittiği,"siyâset konuşulmaya başlandığının" en somut göstergesidir bu.

-47 yıllık savaş sırasında "beyaz Toroslar" ve köy yakmalar ve boşaltmalarda ifâdesini bulan hukûk-dışı uygulamalardan "hatâlar" olarak söz etti.

-Savaşın uzun sürmesinin önemli bir nedenini "terör endüstrisinin" oluşmasına ve bundan kâr eden çevrelerin varlığına bağladı.

-Son yıllarda kendisinin de inkâr etmekte olduğu Kürt sorununun varlığını kabul etti ve bunun nedeninin Kürtlerle yapılmış anlaşmanın bozulmuş olmasına bağladı.(1995'te Barış Partisi programında bu husûsları yazdığımızı bildiğim için,ortada yeni olan bir şey yok denecek olsa bile,bu noktaları devletin "özeleştirisi" olarak okumakta fâyda var.)

-Yeni bir anlaşmanın şart olduğunu söyledi.Anlaşmanın üç önemli aktörü var;Türkler,Kürtler ve Araplar.Peki bunları biraraya getirecek çimento ne?:İslâm.Bu üç grubun Ortadoğu'da yeni bir birleşmeye doğru gitmekte olduğunu -Suriye ve Irak Kürdistan'ı Kürt ve Araplarını "biz" tanımının içine sokarak- söyledi.(Bunu adı konmamış bir konfederasyon olarak okuyabilirsiniz.)

-Türk-Kürt-Arap birlikteliğinin târihte zaferler getirdiğini,anlaşmanın bozulduğu durumlarda ise sorunların çıktığını söyledi.Yâni gelecek için bu üç kuvvet arasında ortaklık ve birleşme şarttır.(Bu söylenenleri ABD Büyükelçisi Thomas J. Barrack'ın Sykes-Picot Antlaşması'nı eleştirmesi ve Osmanlı millet sistemini övmesi ile birlikte okuyun.)

-Kelimeyi kullanmadı ama TBMM'nde kurulacak komisyon ile Türk,Kürt,Alevî,herkesin,birinci vatandaş olduğu yeni bir toplumsal uzlaşma arayışına gidileceğini söyledi.(Demek ki bu ülkenin ana sorunu hâlâ eşit vatandaşlık ilkesinin hayâta geçirilmemiş olmasıdır.Bu söylenenleri 1923 Cumhuriyeti ile birlikte ne tür bir rejim kurulmuş olduğu gerçekliği ile birlikte okuyun.)

-Türk,Kürt ve Arap birlikteliğini sağlayacak ana politik aktör Cumhur İttifâkı'dır.DEM Partisi'ni bu ittifâka ekleyerek AKP,MHP ve DEM Partisi'nin yeni toplumsal sözleşmenin ana ayaklarını birlikte tartışacaklarını söyledi ve konuyu "Meclis komisyonuna" havâle etti.Yeni açılım bu üç partinin ortak eseri olacak! Konuşmada söylenmeyenler: Tüm konuşmanın içine sinen söylenenler kadar önemli söylenmeyenler vardı.Dört söylenmeyen çok önemli idi. -CHP'nin üstü çizildi ve yok sayıldı.Toplumun yüzde 35'ine yakın kesimine sahip bir partinin üstünün çizilmesinin "düşünülmüş bir tercih" olduğu çok açık!İki önemli soru var cevâbı aranması gereken:a-CHP'nin üstü niçin çizildi?Ve b-CHP'nin ötekileştirildiği bir ortamda sözünü ettiği Kürt,Arap ve Alevî vb. sorunlar çözülebilir mi?(Bu söylenenleri DEM Parti'nin böylesi bir ötekileştirme politikasının parçası olmayı reddedeceği -tahmini,gerçeği- ile birlikte okumakta fâyda var.)

-Tüm bir konuşma boyunca,Mustafa Kemâl adı bir sefer bile olsa geçmedi!Örneğin Kurtuluş Savaşı'ndan bahsedildi,bu savaşın kazanılmasının Türk-Kürt ortaklığı ile gerçekleştiği kabul edildi ama bu savaşın önderi sayılan kişinin adı bir sefer bile geçmedi.Bu da son derece bilinçli yapılmış bir tercih idi.(Niçin sorusunu sorma hakkımız var.Ve bu soruya verilecek cevâplar târihî öneme sahiptir.)

-Türk,Kürt,Alevî ve Arap birlikteliğini sağlayacak,bu topluluklar arasındaki sorunların çözümü için gerekli hukûkî altyapının ne olması gerektiği ile ilgili hemen hiçbir şey söylenmedi.Konuşmada (Kürtlere yapılan hukûk-dışı uygulamalar dışında) hukûk kelimesi kullanılmadı ve anayasa sözü geçmedi.Tüm konu "sürecin yasal ihtiyâçları" olarak tanımlandı ve konu Meclis'e,kurulacak "komisyona" havâle edildi.

-Türkiye'nin Hristiyan ve Yahudi kökenli vatandaşlarının esâmesi bile okunmadı!Onlar yok sayıldılar.Hristiyanların,Yahudilerin ve konu hakkında hassâsiyetleri olan küçük bir azınlığın dışında bu "yok saymanın" kimseyi râhatsız ettiğini zannetmiyorum.Konuşma sonrası yapılan değerlendirmelerde bu "yok sayma" doğal sayıldı ve bahsedilmeye bile değer görülmedi.Bu gerçeklik,kendilerini ilerici olarak tanımlayan çevrelerin de fiilen Millet-i Hâkime kimliğini sahiplendiklerini göstermektedir. Unuttuğum bir şey kaldı mı,bilemiyorum.Ama özetle,Tayyip Erdoğan'ın konuşması bir vizyon konuşması idi.Türkiye'ye ve bölgeye yönelik büyük stratejik hedefler ilân etti.Türkiye'ye ilişkin eşit vatandaşlık bölgeye ilişkin konfederasyon diyebileceğimiz bir öneri paketi sundu.Bu nedenle detayların olmaması doğaldır.Ama bize üstünde konuşabileceğimiz,alternatif öneriler sunabileceğimiz bir çerçeve sunmuştur. Üç husûsun altını çizerek bu yazıyı sonlandırayım: Mustafa Kemâl'in adının özellikle anılmamasının nedeni,Türk-Kürt-Arap uzlaşısını esâs alacak yeni bir düzen önerisinin,onun kurduğu Cumhuriyet'in artık işlemediği ve sorun ürettiği varsayımına dayanmasıdır.Erdoğan'ın konuşması,1923'te inşâ edilen devletin temel paradigmalarına yönelik bir eleştiri olarak okunmalıdır.

Kurtuluş Savaşı'ndan Mustafa Kemâl'e hiç değinmeden söz edilmesi,bu paradigma değişiminin en belirgin göstergesidir.Etnik-kültürel Türklük temelinde inşâ edilen,Kürtleri ve Alevîleri dışlayan,eşit vatandaşlık ilkesiyle bağdaşmayan lâik devlet modeli terkedilmekte;yerine,Müslüman kimlik etrâfında bir İslâm milliyetçiliğiyle toplumu birleştirmeyi hedefleyen yeni bir cumhuriyet önerilmektedir.(Hristiyanlar ve Yahudilerin dışlanması da bu kurguya içkindir.)

Bu da beni ikinci noktaya götürmektedir:Mustafa Kemâl milliyetçiliği yerine Ziyâ Gökalp milliyetçiliği ikâme edilmektedir.Aslında bu,Mustafa Kemâl'in de pragmatik nedenlerle önce benimsediği ve sonra vazgeçtiği 1918-1922 dönemi İslâm milliyetçiliğidir.Cumhuriyet,1920 ve 1930'lu yıllarda etnik-kültürel özelliklerle tanımlanmış,ırk esâsına dayanan Türkçülük temelinde kurulmuştu.Anayasa'da T.C. vatandaşları,"Kânûn Türklüğü ve Türk Soyundan Gelmek" esâslarına göre ayrılarak ama hangi kategoriye dâhil olurlarsa olsunlar Türk sayılmışlardır.Bu sistemin,Kürt,Alevî,Hristiyan ve Yahudileri ikinci sınıf vatandaş sayması kaçınılmazdı.

Abdullah Öcalan'ın,"Kürt varlığı tanınmadığı için silâhlı mücâdeleye başladık",ifâdesiyle anlattığı bu gerçekliktir.Şimdi,Mustafa Kemâl'in Müslümanlar arasında hiyerarşi yaratan bu vatandaşlık kavramının terkedileceği ve Ziyâ Gökalp milliyetçiliği temelinde Müslümanların eşit vatandaşlar sayılacağı yeni bir sisteme geçileceği söylenmektedir.Bu bakışın Kürt varlığını ve gerçekliğini tanımak üzerine oturacağı ise açıktır.

Üçüncü husûs,CHP'nin üstünün çizilmesinin bu bağlamda anlam kazandığıdır:CHP'nin yok sayılması,seçim kaygısının çok ötesinde "kurucu partiden" intikâm alma arzusunun eseridir.Erdoğan,CHP'ni şu ânki Kürt,Alevî,Arap vb. meselelerinin ortaya çıkmasının ana sorumlusu olarak gören bir teorik çerçeve çizmektedir.Bu anlamda ama tersten bir Mustafa Kemâl örneği sunmaktadır.Mustafa Kemâl nasıl etnik-kültürel özelliklerle tanımlanmış ırk esâsına dayalı Türk devletini kurarken,Kürt'ü,Alevî'yi,İslâmcıları dışladıysa,Erdoğan da toplumun yüzde 35 desteğine sahip bir partiyi ve onda temsil edilen seküler Türkleri dışlamaktadır.

CHP'nin dâhil edilmeyeceği bir sürecin tutmayacağını söylemek için kâhin olmak gerekmez.DEM çevresi de buna açık tavır alacaktır.Bu devleti kuran partinin dışlanmasını esâs alan yeni bir yapılanma uzlaşma değil çatışma yaratır.Bu nedenle intikâm siyâsetinin bırakılması gerekir.

Eklenmesi gereken son husûs,soruna "Tayyip Erdoğan düşmânlığı" ile yaklaşılmaması gerektiğidir.25 yılın getirdiği yorgunluk;ülkenin şu ân içinde bulunduğu büyük ekonomik kriz ve yoksulluk ve hukûk devletinin en temel ilkelerinin ayaklar altına alınması gerçeğinin bu duyguyu yarattığı tartışma götürmez Ama bize sunulan,Erdoğan'ın olmadığı koşullarda da inşâ edilmek istenen bir devlet modelidir.Erdoğan'ın bu yeni kuruluş sürecinde ayakta kalamayacak olması kuvvetle ihtimâl dâhilindedir.

O hâlde en başta Türkiye'nin kurucu partisi CHP olmak üzere muhâlefet çevrelerin üstüne düşen,İslâm milliyetçiliğini esâs almış yeni bir kuruluş modeli yerine yeni modelin esâslarını açıklamaktır.

Eğer Erdoğan'ın açıkladığı İslâm birliğini esâs almış Ziyâ Gökalp milliyetçiliğini eksik ve yetersiz buluyorsak,1923'te oluşturulan Apartheid rejiminin eleştirisi üzerine oturmuş yeni bir model önermek zorundayız... *Prof. Dr. Taner Akçam,Tayyip Erdoğan'ın belki onu da götürecek yeni Türkiye vizyonu,Medyascope,13 Temmuz 2025. https://medyascope.tv/2025/07/13/taner-akcam-yazdi-tayyip-erdoganin-belki-onu-da-goturecek-yeni-turkiye-vizyonu/

Acaba Kürt sorununun önündeki engel "Atatürk miti" mi?/Prof. Dr. Taner Akçam*

Büyük bir kafa karışıklığı yaşıyor,yaşanan süreci anlamakta,anlam vermekte zorlanıyoruz.Bir taraftan özellikle CHP'ne yönelik muazzam bir baskı var.CHP neredeyse ezilmek-yok edilmek isteniyor.Ama öbür taraftan Kürt meselesine çözüm getirilmek isteniyor ve ciddî adımlar atılıyor.Çoğumuz "bu mümkün değil" diye haykırıyoruz,çünkü ortadaki durumu,"bu ne perhiz bu ne lahana turşusu" olarak görüyoruz. Yayın organlarına yönelik baskıları ve özellikle CHP'li belediyelere yönelik tutuklamaları açık bir "keyfî[lik]" ve "hukûk tanımazlık" örneği olarak görüyoruz.Bu baskı ve tutuklamalara bakarak "hukûk devleti olmadan Kürt meselesi çözülemez" fikrini savunuyoruz.Eğer toplumsal bir mutâbakat aranmıyor ve toplumun yüzde 35'ini arkasına aldığı tahmin edilen bir parti ezilmeye çalışılıyorsa ve Kürt açılımı demokratikleşme süreci olarak görülmüyorsa bunun tek bir anlamı olabilir:Kürt meselesi çözülmek istenmiyor.Ulaşabildiğimiz sonuç bu...

Yaşananları da tek bir biçimde açıklayabiliyoruz:Erdoğan yeniden seçilebilmek için Kürtleri yanına çekmek istiyor.Bu işin sonunda ne demokratikleşme ne de Kürt meselesinin çözümü gerçekleşir.Çünkü demokrasi olmadan,hukûk devleti tesis edilmeden Kürt meselesi çözülemez! Oysa bir başka ihtimâl daha var:O da yukarıdaki açıklama tarzının durumu anlatmaya tam yetmediği...

Aktör ve gözlemci ayırımı

Hannah Arendt çok sevdiğim bir siyâset bilimcidir.O'nun olgulara yaklaşır ve analiz ederken tavsiye ettiği bir ayırım vardır:Aktör ile gözlemci ayırımı."Aktörün bir olaya yaklaşış ve algılayış tarzı ile gözlemcinin yaklaşım ve algılayış tarzı esâsta farklıdır" der.Arendt'in bakışı ile yukarıda çizdiğim resmi bir "aktörün tavır alışı" olarak açıklamak isterim.

Aktör bakışı,ortada olanı büyük bir çelişki olarak görüyor ve yaşananları "anlaşılamaz" olarak değerlendiriyor.

Belki bir gözlemci olarak bakarsak yaşananda başka bir şey görmemiz mümkün olabilir.O da ortada bir "anlaşılmazlık" olmadığıdır.CHP'ni ezmek ve ortadan kaldırmaya varacak kadar zayıflatmak (yapabilir yapamazlar ayrı konu) ile Kürt meselesini çözmek arasında bir çelişki yoktur.Aksine bu iki olgu birbirini tamamlamaktadır.

Ortada olan eğer "ezmek ve çözmek" ise,Erdoğan (ve devlet) bu iki konuda da çok ciddîler.Yâni,iktidâr çevresi,nüfûsun yüzde 35'ine yakın insânının beğendiği bir partiyi ezerken Kürt meselesini de çözebilmeyi düşünüyorlar!Bizim olması mümkün değil,dediğimiz şey Erdoğan'ın çözüm olarak sunduğu şey!Yâni ortada bir çelişki yok!

Sorum basit:Bizlerin "imkânsız" olarak gördüğü şeyi,Kürt meselesini çözmek isteyenler bilmiyor ve göremiyorlar mı?Bunu göremeyecek kadar aptallar mı?Burada belki bir gözlemcinin devreye girmesi gerekiyor.

Beyaz Türkler ezilmeden Kürt meselesi çözülemez (mi?)

Gözlemci olarak,acaba Erdoğan ve Bahçeli çevresinin düşündükleri şöyle bir şey olabilir mi,diye sormakta fayda var:"Eğer biz CHP'nde ifâde bulan 'Beyaz Türk' çoğunluğunu baskı altında tutmazsak,bunlar Kürt meselesinin çözümüne karşı çıkarlar.Bunları ama çeşitli bahânelerle ezersek,bunlar da kendilerine kitlesel destek arayışına gireceklerdir.Ve sonuçta 'Kürt meselesinin çözümünden yanayız' noktasına geleceklerdir." Bu düşünme tarzını destekleyen bir tablonun sözkonusu olduğunu söyleyebilirim.CHP yöneticilerinin Kürt açılımı konusundaki tutumu ile taban arasında bir fark varolduğu gözleniyor.Tepede CHP önderleri Kürt açılımına sıcak duran bir bakış sergilerlerken,tabanda ciddî bir karşı çıkış eğilimi var.Sözcü gazetesi ve Fatih Altaylı gibi gazeteciler bu "tabanın" temsilcisi sayılabilirler.

Kürt açılımı gibi kapsamlı bir işe girişenler,"eğer,CHP çevresini tamamıyla serbest bıraksak,bu çevreler 'Atatürk miti' etrâfında kenetlenerek Kürt açılımına kesinlikle engel olurlar.Bu ezme siyâseti sayesindedir ki onları Kürt açılımına itirâz edemez hâle sokuyoruz",diye düşünüyor olabilirler.

Bu muhâkeme yürütüş tarzını destekleyen önemli bir başka olgu daha var.Buradaki "ezmek (CHP) ve çözmek (Kürt açılımı)" aslında daha büyük bir resmin parçası.Yâni sorun,bir tek bugünkü sistem-rejim içinde ele alınabilecek "ezmek-çözmek" ikilemi ile sınırlı değil. 1923 bitti,yeni kuruluş şart

İçine girdiğimiz süreç "yeni bir kuruluş" sürecidir.Bahçeli birçok sefer bunu dile getirdi.Hattâ Öcalan'ı da bu nedenle "kurucu önder" olarak tanımladı.Şunu rahatlıkla ileri sürebiliriz:Kürt açılımı bu rejim içinde Kürt meselesini çözmek değil aslında yeni bir devlet kurma projesidir.Yâni,1923'te denenen ve tutmayan bir devlete son verme projesidir.Asıl hedef 1923'tür.

O hâlde ortada sözkonusu olan "yıkma-kurma" ikilemidir.Eski rejimi (1923) yıkma ve yeni rejimi kurma ancak ve ancak 1923'ün kurucu partisi CHP yıkılırsa veyâ sesini çıkartamayacak derecede ezilirse başarıya ulaşabilir.Bir başka deyişle,Erdoğan ve Bahçeli,doğrudan karşı çıkamıyor olsalar bile "Atatürk mitini" aşmaya çalışmaktadırlar.Kürt meselesinin "Atatürk miti" ile çözülemeyeceğini görmek o kadar zor mu?

Eğer sözkonusu olan yeni bir kuruluş ise,seçimlerden çok daha önce konuşacağımız şey yeni kurucu Anayasa olacaktır.Ortada zâten böyle bir Anayasa taslağının varolduğu söyleniyor.Soru şu:Vatandaşlığın yeniden tanımlandığı ve "hukûk devleti" arayışında olan çevrelerin çok itirâz edemeyeceği bir taslak önümüze konursa ne yapacağız?

Probleme bu çerçeveden bakınca,CHP'nin baskı altında tutulmasından beklenen sonucun ne olduğu daha iyi anlaşılmış olur.Kürtlerle birlikte kurulacak yeni devlete Kemâlist direnişi ortadan kaldırılamayacak olsa bile minimuma indirmek...Yâni,eğer CHP soruna,Erdoğan ve Bahçeli gibi yeni bir kurucu misyon ile yaklaşmayı başaramaz ve 1923 ile hesâplaşan bir bakışı geliştiremez ise,sürecin kaybedeni olabilir de diyebiliriz.

Bu hesâptan Erdoğan kendisini Cumhurbaşkanı olarak çıkartabilir mi bilmiyorum!Özellikle 25 yılın metal yorgunluğu ve ekonomik krizin boyutu nedeniyle oldukça zor gibi duruyor ama bu yeni devlet kurma projesine soyunanlar açısından bunun önemsiz bir ayrıntı olduğunu rahatlıkla söylemek isterim.Bahçeli ile Erdoğan arasında "belli belirsiz" gelip giden farklılıklar-gerilimler de buralarda yatıyor olmasın?.. *Prof. Dr. Taner Akçam,Acaba Kürt sorununun önündeki engel "Atatürk miti" mi?,Medyascope,9 Temmuz 2025. https://medyascope.tv/2025/07/09/taner-akcam-yazdi-acaba-kurt-sorununun-onundeki-engel-ataturk-miti-mi/

Alaturka Apartheid rejimi!/Mehmet Y. Yılmaz*

Irksal ayrımcılığın kurumsallaşmış rejimi anlamına gelen "Apartheid",icât edildiği Güney Afrika'da terkedildi ancak Türkiye'de ayrımcılık,muhâlif kişileri ve kitleleri ötekileştirip,ezmek üzerinden devletin her kademesinde kendine göre bir karşılık buluyor.Yakında bu rejimin de bir ismi konacaktır elbette ama şimdilik şöyle diyebiliriz:Alaturka Apartheid rejimi! "Apartheid" kelimesi Güney Afrika'da yaygın olarak kullanılan Afrikaans dilinde "ayrı olmak" anlamına geliyor.

Siyâset biliminde,bir ırksal grubun diğer bir ırksal grup üzerinde kurduğu kurumsallaşmış baskı ve tahakküm rejimini tanımlar.

İcât edildiği Güney Afrika'da terkedileli çok oldu ama hâlen İsrail'de elle tutulur bir şekilde hayâtta.İsrail yasaları,Filistinlilere,"Yahudi olmayan Arap" statüsüyle tanımlanan aşağı ve ayrı bir grup olarak muâmele ediyor.

Türkiye'nin tek adam rejimi de yasal olarak kurumları oluşmamış olsa da uygulamadaki tutumuyla Apartheid rejimi ile "yakın akraba" sınıfında konumlanabilir.

Türkiye'de sözkonusu olan ayrımcılık,ırk ya da dinî inançlar temelinde kurumsallaşmış bir ayrımcılık değil.

Alaturka Apartheid rejimi,muhâlif kişileri ve kitleleri ötekileştirip,ezmek üzerine kurulu.

Son örneğini bu hafta yaşadık.

Pazartesi günü gözü dönmüş bir grup İstiklâl Caddesi'nde bir linç eylemi gerçekleştirecekti. Bu eylem,polisin izni ve gözetimi altında yapıldı.

Öldürmekten,yakmaktan söz eden,vatandaşın mâlına zarar veren bu kitleye polis müdâhale etmedi,gözaltına alınan olmadı.

Polis bunlara o kadar kibâr davrandı ki İçişleri Bakanı ricâcı oldu,"lütfen" bile dedi.

Aynı polis bu eylemden iki gün önce Yoğurtçu Parkı'nda TİP'nin kimseye zarar vermeyi amaçlamayan açık hava toplantısını dağıttı,parti üyelerini ve yöneticilerini ters kelepçeyle gözaltına aldı. Aynı polis,Ortaköy'de "LGBTİQ+ onur haftası" için toplananlara da saldırdı,copladı,gözaltına alınanlar oldu.

Türkiye'de toplantı ve gösteri yürüyüşü yapmak izin almayı gerektirmeyen anayasal bir hak.Bu hakkın sınırlanmasının bir tek meşrû nedeni var:Toplantıyı düzenleyenler çevreye zarar vermeye yönelik davranışlarda bulunurlarsa...

Alaturka Apartheid rejimi altında yaşadığımız için tersi oluyor:Barışçıl gösteri yapanları polis engelliyor,dövüyor,gözaltına alıyor.Buna karşın mâla,mülke zarar veren,ele geçirdiklerini linç etmeye odaklanmış bir grubun gösterisini izlemekle yetiniyor,kimseyi gözaltına almadığı gibi dağıtmak için harekete de geçmiyor. Kâğıt üzerinde kurumsallaşmış bir rejim değil bu ancak fiilen uygulamada ve sonuçlarını her gün yaşıyoruz.

Ancak KHK yöntemiyle mesleğini yapmasına engel olunanlar açısından bakarsanız Apartheid kurumsallaşmış bir uygulama.

Aleyhine verilmiş bir mahkeme kararı olmayan vatandaşlar,idârî bir emirle mesleklerinden atılıyorlar ve başka yerde çalışıp,hayâtlarını sürdürebilmeleri de engelleniyor.

Henüz eski Güney Afrika ya da günümüzdeki İsrail gibi bir ırklar hiyerarşisi oluşmuş değil ama ayrımcılık devletin her kademesinde kendine göre bir karşılık buluyor.

Akademik kariyer yapabilmekten tutun da kamu kesiminde işe girmeye,kamu kesiminde terfi etmeye kadar geçerli olan bir ayrımcılık var.

Sadece orada değil,iktidârın hoşuna gitmeyen bir sosyal medya mesajı yayınlamak bile bir oyuncunun ömür boyu TRT dizilerinde rol alamaması ya da oynamakta olduğu diziden çıkarılması sonucunu yaratabiliyor.

İktidârın eski belediye başkanlarının sayıları düzinelere varan yolsuzluk dosyalarına hiçbir savcı elini sürmüyor.

Ama muhâlefet partilerinden birinin belediye başkanıysanız yukarıdan gelen bir kaş göz işâreti bile hapsi boylamanıza neden olabiliyor.

Anayasa'ya göre herkes kânûnlar önünde eşit görünüyor ama bazıları herkesten daha eşit. Kendilerini bir vesâyet kurumu olarak görüyorlar,vatandaşların neyi izleyebileceğine,neyi izleyemeyeceğine,neyi ne kadar eleştirebileceğine,neyi okuyabileceğine kendileri karâr vermek istiyor.

Hattâ Ankara'da bir "odak" var,o odak seçimle göreve gelmiş belediye başkanlarının yerine devlet memûru bile tayin edebiliyor.

Yozgat'taki Türk'ün oyuyla,Diyarbakır'daki Kürt'ün oyunun eşit görülmediği,ikincisinin seçimlerinin kolayca geçersiz sayılabildiği bir düzen bu.

Yakında bu rejimin de bir ismi konacaktır elbette ama şimdilik alaturka Apartheid rejimi tanımı işimizi görecek gibi görünüyor... *Mehmet Y. Yılmaz,Alaturka Apartheid rejimi!,T24,4 Temmuz 2025. https://t24.com.tr/yazarlar/mehmet-y-yilmaz/alaturka-apartheid-rejimi,50563

"Şeyh Saîd Hareketi,Kürtlerin önderliğinde bir eşit vatandaşlık arayışıydı"/Prof. Dr. Taner Akçam*

Bundan tam yüzyıl önce,29 Haziran 1925'te Şeyh Saîd Diyarbakır'da idâm edildi.Seveni ve nefret edeni çoktur.Ama bilindiğini iddiâ edemem.Hattâ hem kendisi hem de önderlik ettiği ayaklanma konusunda hemen hiçbir şey bilmediğimizi bile söyleyebilirim. Bilgisizliğimizin iki nedeni

Şeyh Saîd konusundaki bilgisizliğimizin iki önemli nedeni var.Birincisi konuya ilişkin arşiv bilgilerinin aradan yüzyıl (evet dile kolay,rakamla 100 yıl) geçmiş olmasına rağmen hâlâ araştırmacılardan saklı tutuluyor olmasıdır.Bunu bir "ayıp" telâkki etmek isterim.Eğer bir devlet,kendi vatandaşlarının bundan yüz yıl önce yaşanmış bir olay hakkında konuşmasını,konuyla ilgili bilgileri gizleyerek engelliyor ise bu gerçekten ayıptır.Tabiî bu akla bir soruyu getiriyor:Niçin?Niçin Cumhuriyet târihi boyunca hangi hükûmet iş başına gelirse gelsin bu bilgiler vatandaşlardan gizli tutuluyor?

Ben ortada korkulan bir şey olduğunu iddiâ edeceğim.Korkulan hakikattir.CHP,AKP,vb. parti adı farketmiyor.Türk siyâsal eliti hakikatten korkmaktadır.Yoksa yüz yıl öncesinin belgelerini gösterir,üzerine sağlıklı bir tartışma olmasını sağlarlardı. İddiâm basittir:Eğer Şeyh Saîd Ayaklanması'nın belgelerini biliyor ve Ayaklanma üzerine rahatça konuşabiliyor olsaydık,bugün demokrasiye ilişkin birçok sorunumuzu halletmiş olurduk.Târihî hakikatler üzerine konuşmanın demokratik bir gelecek yaratmanın ön şartı olduğu açık ve bilinir bir gerçektir.

Şeyh Saîd konusundaki bilgisizliğimizin ama ikinci bir önemli nedeni daha var.O da Cumhuriyet'in kuruluş yıllarına âit ezberlediğimiz hikâye(ler)dir.Oysa bildiğimiz hikâye(ler) ile Şeyh Saîd Olayı'nı anlamamız mümkün değildir.Çünkü olayı anlamak için soracağınız sorular o anlatılan hikâyeler tarafından sınırlandırılır.Ve hikâyenin dışında varolan hakikatleri bilmeniz imkânsız hâle gelir. Şeyh Saîd Hareketi üç soru etrâfında tartışıldı
Bugüne kadar,Şeyh Saîd Hareketi üç ana sorunun etrâfında tartışılmıştır:

a)Ayaklanma,Kürt ulusal mücâdelesi midir yoksa dinci-şeriatçı başkaldırı mıdır?Kürt çoğunluk,Ayaklanma'nın bağımsız bir Kürt devleti kurma yolunda atılmış bir adım olduğunu savunurlar.En önemli kanıtları da Ayaklanma sonrası verilen idâm cezâlarının "ayrı devlet kurma teşebbüsünden" verilmiş olmasıdır.İslâmî inanca sahip olanlar veyâ resmî Türk tezine göre ise,Şeyh Saîd "şeriat devleti kurmak" ve "halifeliği geri getirmek" isteyen bir dincidir.Şeyh Saîd'in bu yönde sözleri olması dışında,Türk devlet yetkilileri de Hareket'in bu biçimde tanınması için çok yoğun propaganda yapmışlardır.

b)Ayaklanma feodal gericiliğin Kemâlist modernizme karşı başkaldırısı değil midir?Burada da ana iddiâ,Ayaklanma'ya önderlik edenlerin feodal toprak ağaları olduklarıdır.Kemâlist devrim ise feodal sisteme son vermek ve köylüleri özgürleştirmek istemektedir.Dönemin solcularının ana iddiâsı budur.Nitekim başta Türkiye Komünist Partisi ve Uluslararası Komünist Hareket,Şeyh Saîd Hareketi'ni gerici başkaldırı saymış ve Kemâlist rejimi desteklemiştir.

c)Ayaklanma'da İngiliz parmağı var mıdır?1920'li yıllarda Musul sorunu çözülmemiştir.Türkiye'nin Musul üzerinde hak iddiâsı vardır.Bu nedenle,Ayaklanma'nın İngilizler tarafından kışkırtıldığı iddiâ edilmiştir.Oysa dönemin Türk liderleri (örneğin İsmet İnönü) Ayaklanma'da İngiliz parmağı olmadığı yolunda açık beyânât vermişlerdir.Ayrıca,artık elimizde İngilizlerin bırakın Ayaklanma'yı desteklemek,dolaylı olarak Türk hükûmetinden yana tavır aldığını gösterir belgeler mevcûttur.Bu bilgilerin varlığına rağmen "İngiliz parmağı" iddiâsının hâlâ yürürlükte olması biraz tuhaftır. Ayaklanma ve Hristiyanlar (Süryânî-Ermenî) Alevîler ve Çerkesler

Elbette yukarıdaki sorular önemlidir.Tartışılabilir.Ama Şeyh Saîd Olayı'nı bilmek ve anlamak istiyorsanız yukarıdaki sorulardan başka sorular sormanız gerekir: 1)Niçin sayıları bin civârında olarak verilen Süryânîler bu Ayaklanma'ya katıldılar?Niçin,yüzlerce Süryânî gözaltına alındı,tutuklandı.Niçin bine yakın Süryânî kaçtı ve/veyâ sürgün edildi?Niçin yakalananlar içinde on civârında Süryânî idâm edildi?

2)Niçin hayâtta kalmayı başarmış Ermenîler de Ayaklanma'ya katıldılar?En az üç Ermenî idâm edildi ve bir tanesi cânlı yakalanmasına rağmen infâz edildi?

Ayaklanma'ya katılanlar bir tek Hristiyanlar değildir.Alevîler de geniş olarak Ayaklanma'ya katılmışlardır.

3)Şeyh Saîd Ayaklanması'na katılanlara karşı açılan davâların içinde en büyüğü Alevîlere karşı açılan davâ idi.Koçuşağı Aşireti'ne karşı açılan davânın 500 civârında sanığı vardır ve davâ bir anlamda 1980 Darbesi sonrasının toplu davâlarını hâtırlatır.Davâda 200'e yakın Alevî hakkında idâm cezâsı istenmiş;150 civârında idâm cezâsı verilmiş ve sekiz kişi de idâm edilmiştir.İdâm edilen Alevîler arasında yüz yaşının üzerinde Vanlı bir Alevî de vardır.Yâni bugüne kadar Alevîlerin Ayaklanma'ya katılmadığı iddiâsı tam bir efsâneden ibârettir.

4)Ayaklanma'nın en büyük destekçilerinden birisi Seyyid Rıza'dır.Ayaklanma sırasında,İsmet Paşa ile karşılıklı hakaretlere varan bir telefon konuşması da yapmıştır.Şu rahatlıkla söylenebilir ki,1937-1938'de Dersimlilerin imhâ edilmelerinde 1925 Şeyh Saîd Ayaklanması'na katılmaları da önemli bir rol oynamıştır.

5)Bu bilgiler içinde belki de en çarpıcı olanın,Çerkes Ethem'in de Ayaklanma'ya destek olmak üzere 1925'te Suriye'ye geçtiğidir.Çerkeslerin,Şeyh Saîd Hareketi'ne katılmak istediğini kaçımız biliriz?

Listeyi artırabilirim.Ama benim gözlemim çok basit:Demek ki Şeyh Saîd Ayaklanması'nı yukarıda özetlediğim üç konu-soru ile anlamamız mümkün değildir.Süryânîleri,Ermenîleri,Alevîleri ve Çerkesleri bu Hareket'e katılmaya iten şeyin Kürt ulusalcılığı veyâ şeriat özlemi olamayacağı çok açık.O hâlde bu başka şey ne? Ayaklanma eşit vatandaşlık arayışı idi

Bu sorunun cevâbını,1925'te Ayaklanma'da idâm edilen Mardinli Süryânî avukat Malak Barşom bize verir.Ayaklanma'ya katılmayı reddeden amcasının oğluna,"biz Türklerden eşitliği elde edemeyiz,eşitliğimizi Kürtlerle birlikte sağlarız" der.Yâni Hristiyan'ı,Alevî'yi,Çerkes'i Şeyh Saîd Hareketi'ne iten eşitlik duygusu,eşit vatandaşlık arayışıdır.

Şeyh Saîd Hareketi,Kürtlerin önderliğinde bir eşit vatandaşlık arayışıdır.Ve bu nedenle Ayaklanma başlamadan önce yapılan çağrıda,Ermenîlere yapılanlar hâtırlatılmış;Kürtler ve diğer topluluklar,"Ermenîlere yaptıklarını bize de yapacaklar" diye ayaklanmaya çağrılmışlardır.Çünkü biliyorlardı ki İmparatorluğun Ermenî vatandaşları da eşit vatandaşlık istiyorlardı.

Burada aktardığım bilgiler,örülmüş duvarlardan sızan küçük su sızıntılar gibidir.Eğer arşivler açılsa ve olayın belgelerine ulaşma imkânına sahip olsak daha başka birçok şeyi de öğrenme imkânına sahip olacağız.

Kürt açılımını konuştuğumuz bugünlerde,Şeyh Saîd üzerine konuşmanın ne büyük bir anlamı var değil mi?Açılımın ana konusu aslında "eşit vatandaşlık" konusudur.Ve eğer Şeyh Saîd'in de yıllar önce bu uğurda savaş vermiş olduğunu bilseydik çok daha fazla mesâfe katemiş olmaz mıydık?

Son bir not:Şeyh Saîd Ayaklanması konusundaki bu bilgileri "Yüzyıllık Apartheid" (Aras Yayıncılık 2023) kitâbımda oldukça uzun tartıştım.Merâklısı verdiğim bilgilerin kaynakları konusunda oradan bilgi edinebilirler... *Prof. Dr. Taner Akçam,"Şeyh Saîd Hareketi,Kürtlerin önderliğinde bir eşit vatandaşlık arayışıydı",Medyascope,1 Temmuz 2025. https://medyascope.tv/2025/07/01/seyh-sait-hareketi-esit-vatandaslik-arayisiydi-taner-akcam-yazdi/

Yüzyıllık yalanlar,karartılmış târih ve Şeyh Saîd/Nâmık Kemâl Dinç*

Cibrânlı Hâlid Bey de Şeyh Saîd Efendi de Türkiye muhâlefetiyle birlikte hareket etmek için girişimde bulunmuştur...Dersimlilerin harekete katılmadığı iddiâsı ise tamamen efsânedir. Gerçi enzar-ı ehibbadan dahi dûr olmuşuz,
Rahmeti mevlâya yaklaşmakla mesrûr olmuşuz.
Hak yolunda müflis u hâne-harâb olduksa da,
Bu harâbiyetle biz manâda ma`mûr olmuşuz.(1)

Şeyh Saîd Efendi ve arkadaşlarının 29 Haziran 1925'te Diyarbekir'de idâm edilmesinin üzerinden yüzyıl geçti.Bir târihî vak'anın çarpıtılması,karartılması ve siyâseti dizayn için kullanılması anlamında,benzerine az rastlanan bir örnektir 1925 Hâdisesi.

Türk eğitim sistemine marûz kalmış her kişi,târihten malûldür.Yâni târihen sakat,hasta ve kusurludur.Bunu kimseyi suçlamak için değil,resmî târihin bitmez tükenmez ezberlerinin insânların dimâğlarında yarattığı tahribâtı ve tahrifâtı ifâde edebilmek için belirtiyorum.

Resmî târih kendini tahkim için sayısız araca sahiptir.Bilgi ve belge tekeli elindedir ve sadece onların gösterdiği kadarını bilir ve görürüz.Ola ki görülmesi istenmeyen bir belgeyi gördünüz veyâ elde ettiniz hemen onu tasnif-dışı tutar,araştırmacının da bir daha yakınına yaklaşmasına müsâade etmez.Bazen bir belgenin yirmi yıl peşine düşmeniz gerekir,bazen sanki suç işlemişsiniz gibi aldığınız bir evrâk nedeniyle mahreminize kadar girilip suçlu ilân edilirsiniz.

Mevzûya has diyecek olursam,üzerinden yüzyıl geçmiş olmasına rağmen (ki devletlerin gizlilik kuralına göre üzerinden elli yıl geçen evrâklar kamuoyuna açıklanır) Şeyh Saîd Hâdisesi'ne dâir evrâkın gün yüzü görmüş olanları yüzde beşi bile bulmaz.Cibrânlı Hâlid Bey ve arkadaşlarının yargılandıkları Bitlis Divân-ı Harp yargılamaları ve karârlarına dâir bugüne dek bir tek evrâk ortaya çıkmış değil.Şark İstiklâl Mahkemesine dâir kısmen bazı evrâklar yayınlanmışsa da çok yetersiz.Dönemin yazışmaları,devlet kurumlarının raporları,özellikle Cumhurbaşkanlığı Arşivi ve Askerî Târih Arşivi hâlâ kapalı.Kapalı derken,sadece makbûl kabul edilen kişilere (çoğunlukla resmî târihçilere) açık. Târihi karartmak

Türkiye'de resmî târih,gerçekleri çarpıtmak,ters-yüz etmek ve karartmakla görevli kılınmıştır.Böyle olduğu için onyıllarca "Kürt diye bir halk,ulus yoktur,Kürtler aslında Türk'tür" diyebildi.Ya da Cumhuriyet'in kurucu aktörü Mustafa Kemâl'in konuşmalarına sansür getirdi,yıllarca gizledi.Siyâsetin emir kulu gibi onun çıkarları doğrultusunda,olmayan şeyleri var gibi gösterebildi.Bu çarpıtma ve karartma üzerinden muktedirlerin muhâliflerini tasfiye ederek,rejimin kendisini tahkim etmesine hizmet etti.

Bu anlamda Şeyh Saîd Hâdisesi,erken Cumhuriyet döneminde sistemin kendi iktidârını kurumsallaştırması ve tekçi bir ulus-devlet inşâsında çok amaçlı ve işlevsel bir şekilde kullanılmıştır.İsyân gerekçesiyle çıkarılan Takrîr-i Sükûn Kânûnu,Kânûn'a istinâden kurulan İstiklâl Mahkemeleri ve Hıyânet-i Vataniye Kânûnu'na eklenen "irticâ" maddesiyle başta Kürtler olmak üzere bütün muhâlefeti,farklılıkları yok etmeyi hedefleyen bir siyâset izlenmiştir.İsyân bahânesiyle elde ettiği bu yetkilerle bütün ülke "mezâr sessizliğine" bürünürken adım adım "Tek Parti Diktatörlüğü" inşâ edilmiştir.

Resmî târih elbette,1925'te bu yaşananlarla birlikte Kürtlerin inkâr edilerek,Türkiye'de muhâlefetin nefes almasına imkân tanımayan,ırkçı,tekçi bir diktatörlüğün inşâ edildiğini yazmadı.Genç Cumhuriyet'i devirmek isteyen mürtecilerin,yabancı devletlerle işbirliği içerisinde,onların amaçlarına hizmet ederek rejimi devirmeye çalıştıklarını buyurdu.Şeriatı geri getirmek isteyen,küçük saltanatlarını,feodal çıkarlarını korumak için halkı iğfâl eden,gerici unsurlar diye damgaladı.Rejimi de bu gericiliğe karşı medeniyetin timsâli gibi sundu.Medeniyet söylemiyle görülmemiş bir inkârcılığı,baskıyı,şiddeti,kıyımı,zorbalığı meşrûlaştırdı.

Sözü uzatmadan resmî târihin Şeyh Saîd Hâdisesi'yle ilgili yalanlarına birkaç başlıkta değinelim: Gerçek neden:İnkâra tepki

Resmî târih,Hâdise'nin ortaya çıkışının gerçek sebeplerini hep gizlemek istemiştir.Gerçek sebeplerin görünmez kılınmasının en kolay yolu da sıkça başvurulduğu gibi suçu "dış mihrâklara" havâle etmektir.Yüzyıldır Hâdise'nin faturasını İngilizlere kesmelerine rağmen bir tane belge ortaya koyabilmiş değil "târihçiler ordusu".Bu arada vak'anın doğrudan içinde olan ve operasyonu bizzât yöneten dönemin Başbakanı İsmet İnönü'nün itirâflarına rağmen yazmaktan,söylemekten vazgeçmediklerini de ifâde etmek gerekir.İnönü,"Hâtıralar"ında aynen şöyle söyler:"Şeyh Saîd İsyânı'nı doğrudan doğruya İngilizlerin hazırladığı veyâ meydâna çıkardığı hakkında kesin deliller bulunamamıştır."(2)

Şeyh Saîd Hareketi,Kürtlerin halk olarak inkâr edilmesine karşı oluşan tepkinin sonucunda ortaya çıkmıştır.1920 yılında Misâk-ı Millî ile varılan mutâbakatla Türklerin ve Kürtlerin yaşadığı topraklarda birlikte,ortak devlet kurmaya söz verenlerin;İttihâtçı,tekçi ulus-devlet projesine yönelmelerine duyulan tepkidir.Lozan'da tescillenen bu proje 1924'te kabul edilen yeni Anayasa ile kânûnî zemine kavuşmuş ve yürürlüğe konulmuştur.Bu projeyle Kürtlere revâ görülenler;ileri gelen kişilerin ve ailelerin batıya iskân edilmesi,"Türk kültürlü" göçmenlerin Kürt illerine yerleştirilmesi,Kürdistan isminin ve Kürtçe'nin yasaklanması,Kürtçe yerleşim isimlerinin değiştirilmesi,vb.'dir.Yâni asimilasyon ve eliminasyona dayalı katı bir inkâr ve imhâ uygulamasıdır.

Bu uygulamalar ve daha fazlası 1924 yılı itibâriyle başlamıştır.Yâni Cumhuriyet'in siyâsal elitleri,fikrî ve pratik temelleri Cihân Harbi'nde İttihâtçılar tarafından atılan Kürtlerin asimilasyonu politikasına yönelmiştir.Cumhuriyet'in Kürtleri kendi kimlikleriyle tanıyan,kültürlerine,târihine hürmet gösteren bir yaklaşımı olmamıştır.Tersinden Kürtleri küçük gören,aşağılayan,kültür ve târihten yoksun,asimile edilip medeniyete kazandırılacak bir topluluk gibi kodlamıştır.Bu ırkçı fikirlerin hâlâ pek çok alıcısı olduğu düşünülecek olursa rejimin propaganda araçlarının nasıl çalıştığı anlaşılabilir.Yüzyıllık târihte birçok kez tekrar eden irili ufaklı kıyımın kitle nezdinde meşrûîyeti bu zemin üzerinde yükselmiştir. Millî karakterini görünmez kılmak

İsmet İnönü yine "Hâtıralar"ında aynı bölümde "Herhâlde bunu bir millî hareket olarak kabul etmemek lâzımdır" diyor.Bunun bir Kürtlük davâsı olarak görülmemesinin özellikle altını çiziyor ve irticâ hareketi,şeyhlerin kendi sultasını,eski ayrıcalıklarını devâm ettirme gayretleri gibi yansıtıyor.Nitekim bu yaklaşımının daha isyân günlerinde karârlaştırıldığını belgelerden biliyoruz.Direnişin sürdüğü ama Şeyh Saîd ve arkadaşlarının yakalanıp yargılamanın devâm ettiği 3 Mayıs 1925 târihinde Bakanlar Kurulu basında hareketin Kürdistan davâsı olarak yansıtılmasını yasaklayan ve bir irticâ hareketi olarak yayınlanması talimâtını içeren bir karârnâme yayınlar:

"Genelkurmay Başkanlığı'ndan gelen 30 Nisan 1925 târih ve 1835/2270 numaralı tezkirede son isyân ve irticâîye hâdisesinin basında ve özellikle İstanbul basınının büyük kısmında genel bir Kürt ayaklanması şeklinde gösterilmesi dâhilî ve hâricî düşmânlarca propaganda zemini olarak kullanılabileceğinden ... ayrılıktan ziyâde irticâî ve cehâlet ve iğfâl (aldatma) eseri olduğu zemininde yayında bulunulması için gereğinin yapılması teklif edilmiştir.Durum Bakanlar Kurulu'nun 3 Mayıs 1925 târihli toplantısında ele alınmış olup... hâdisenin basında Kürt meselesi şeklinde yansıtılması hakikate aykırı olduğu kadar siyâseten da mahzûrlu olduğundan durumun bu bakış açısından yansıtılması için Dışişleri Bakanlığı'na bildirilmesi..."(3)

Bu karârnâmenin yüzyıldır cari olduğunu ve irticâ yaftasının çok amaçlı olarak kullanıldığını söyleyebiliriz.İrticâ iddiâsında bulunanların,Hareket'in 1922-1923'ler uzanan bir evveliyâtı olduğunu,Âzâdî Örgütü'nün yıllara yayılan faâliyetleri bulunduğunu ve buna istinâden önce eski Bitlis Mebûsu Yûsuf Ziyâ Bey sonrada Miralay Cibrânlı Hâlid Bey'in 1924 yılının kışında tutuklandıklarını ve Şeyh Saîd Efendi'nin de bu davâda yargılandığını bilmediklerini söyleyebilir miyiz?Bunları gâyet iyi bildiklerini mahkemede verilen idâm karârlarından anlıyoruz.Karârların tamamında ayaklanmacıların Kürtlük davâsı temelinde Türkiye'nin bir kısmını ayırmak istedikleri söylenmektedir.Şeyh Saîd Efendi ve arkadaşlarının idâm ilâmında aynen şu ifâdelere yer verilmiştir:"Güyâ dinî ve şer’î ve fakat herhâlde müstakil bir Kürdistan hükûmeti teşkil ve tesis eylemek emel ve maksadıyla Cumhuriyet hükûmeti aleyhinde fiilen ve silâhlı olarak ayaklandıkları".(4) Âzâdî Cemiyeti ve Şeyh Said Efendi

Âzâdî Cemiyeti'nin kuruluşunu 1921 yılına kadar götürenler bulunmaktadır.1922 yılına âit bazı Rus belgeleri örgütten Erzurum Komitesi olarak bahsetmektedir.Ancak Komite'nin Âzâdî'ye dönüşümü,yâni Kürdistan İstiklâl ve İstihlâs Cemiyeti'nin kuruluşu 1923 yılının ortalarında (tahminen Mayıs ayında) olmalıdır.Husûsîyetle,I. TBMM'nin kapatılması ve seçim sürecinde artan baskıların Kürtlerde yarattığı rahatsızlığın örgütlenmesi neticesindedir.Örgütlenmenin başında Miralay Cibrânlı Hâlid Bey bulunmaktadır.Cemiyet'in asıl kadrosu asker ve subaylardan oluşmaktadır.4 Eylül 1924 târihinde gerçekleşen Beytüşşebap İsyânı'nın başarısızlıkla sonuçlanması Cemiyet'in deşifre olmasına ve lider kadronun yakalanmasına neden olur.

Ekim 1924'te eski Bitlis Mebûsu Yûsuf Ziyâ Bey tutuklanır.Aralık ayında ise Cibrânlı Hâlid Bey tutuklanır.Miralay Hasenanlı Hâlid Bey ve Kolağası Kerem Bey askerler tarafından yakalanır ama firâr ederler.Beytüşşebap İsyânı'nda birçok genç subayla birlikte yaklaşık 500 askerin iştirâk ettiği bilinmektedir.Şeyh Saîd Efendi hem çevresinde saygın,sözü dinlenen,zengin bir din adamıdır hem de Cibrânlı Hâlid'in kız kardeşi ile evliliği sebebiyle akrabadır.Hâlid beylerin tutuklanıp Bitlis'te hapsedildikleri davâda onun da ifâdesine başvurulmuştur.Önce Bitlis'e götürülmek istenmiş ardından yaşlılık,vb gerekçelerle istinâbe yoluyla yâni bulunduğu Hınıs'ta ifâdesini vermiştir.Şeyh Saîd Efendi'nin harekete öncülük etmesi lider kadronun yakalanması ya da kaçak duruma düşmesinden sonra olmuştur.Şeyh Saîd'le birlikte birçok din adamının davâya katılması harekete dinî bir mâhiyet katsa da bunu bir irticâ kalkışması olarak değerlendirmek mümkün değildir.

Hâdise'ye öncülük edenlerin dinî kimlikleri ve hilâfetin ilgâsı,medreselerin kapatılması gibi karârlara tepkileri elbette vardı.Ancak duyulan bu tepki ve itirâzları şeriat isteniyor şeklinde yorumlamak gerçekçi değildir.Hilâfet makâmı aynı zamanda Türk ve Kürtlerin ortaklığını temsil eden önemli bir semboldü.Halifeliğin devâm ettiği bir Türkiye'de hem Kürt inkârının hem de ırkçı bir Türkçülüğün bu derece hayât bulması belki de mümkün olamayacaktı.Medreseler bahsinde ise unutulmasın ki,buralar sadece dinî eğitim veren kurumlar değildir.Aynı zamanda eğitim dili Kürtçe'dir.Medreselerin kapatılması Kürtçe eğitimin son bulmasıdır.Bu,adım adım Kürtçe konuşmanın yasaklanmasına giden sürecin yollarını döşemek anlamına gelmektedir. Ayrılıkçı olan Kürtler değil

Cumhuriyet rejimi bugüne kadar hak talebinde bulunan bütün Kürt hareketlerini ayrılıkçılık ve bölücülükle suçlamıştır.Herhangi bir kimlik talebinde bulunsa veyâ Türkiye'nin bütünlüğü içerisinde Kürtler için muhtâriyet talep etse de aynı ithâmlara marûz kalmıştır.Bu âdetâ Cumhuriyet rejiminin otomatik refleksine dönüşmüştür.Şeyh Saîd Hareketi de kendisinden önceki ve sonraki birçok hareket gibi ayrılığı değil Türkiye'nin bütünlüğü içerisinde muhtâr bir yönetimi savunmuştur ama bu âkıbetten kurtulamamıştır.Hareketi örgütleyen Kürt İstiklâl ve İstihlâs Cemiyeti yâni Âzâdî Örgütü,idâmlardan sonra yayınladığı bildiride bile Türkiye'nin bütünlüğü içerisinde bir çözüm istediğini beyân eder.(5)

Bunun bir diğer göstergesi de Türkiye'de rejimin gadrine uğramış kesimlerle birlikte hareket etme çabasıdır.Cibrânlı Hâlid Bey de Şeyh Saîd Efendi de Türkiye muhâlefetiyle birlikte hareket etmek için girişimde bulunmuştur.Bu sadece Türkiye muhâlefetiyle sınırlı kalmamış,Kürdistan'daki bütün farklı grupların harekete katılımı için yoğun çaba sarfedilmiştir.Nitekim idâm karârlarına bakılacak olursa cezâ verilenler arasında Ermenî ve Süryânîlerin yanı sıra Diyarbakır'ın Türkmen ileri gelenleri de vardır.Aynı şekilde Alevîler de harekete aktif olarak katılmıştır.Dersimlilerin harekete katılmadığı iddiâsı ise tamamen efsânedir.Kürdistan'ın diğer kısımlarında olduğu gibi Dersim'de de bazı aşiretler devlet safında yer alsa da harekete destek veren birçok aşiret vardır.(6)

Bitirirken belirtmek isterim ki,"târihin" yalanlarına karşı "hâfıza" hep bir direniş içerisinde olmuştur.Kürtlerin kolektif hâfızasının resmî târihin yalanlarına karşı direnişi,hakikatin direnişinin bir başka biçimidir.Yüzyıldır karalanan,karartılan bir târihin kolektif hâfızada cânlılığını,diriliğini koruması başka nasıl açıklanabilir.O kolektif hâfıza yüzyıllık baskıya karşı direnişi beslemektedir ki,bugüne kadar kesintisiz gelmiştir.Ancak resmî târihin yalanlarına,karatmalarına karşı sadece hâfızayla direnerek değil,kapsayıcı yeni bir târih anlayışıyla cevâp vermek gerekir.Ulus-devletlerin bütün geçmişi,birikimi kendisine,tek bir ulusa mâl eden târih anlayışından uzak durarak,halkların ortak târihini yazmanın nasıl olacağını konuşmak gerekir.Zirâ,ortak bir gelecek ancak ortak bir târih yazmakla mümkün kılınır...
***

1-Şeyh Saîd davâsında yargılanan Hanili Sâlih Bey'in idâma giderken okuduğu belirtilen şiirden bir dörtlük.Tamamı şurada:Mahmut Akyürekli,Şark İstiklâl Mahkemesi 1925-1927,İstanbul:Kitâp Yayınevi,2013,s. 57.
2-İsmet İnönü,Hâtıralar,Ankara:Bilgi Yayınları,1985,c. 2,s. 202.
3-Mahmut Akyürekli,Şark İstiklâl Mahkemesi 1925-1927,a.g.e.,s. 142-143.
4-Şark İstiklâl Mahkemesi'nin karârlarının bir kısmına TBMM Kütüphânesi'nin açık erişim bölümünden ulaşmak mümkün.ŞİMK-CİLT-1.pdf
5-M. Malmîsanij,1925'ten Önce Ayrılma Taraftarı Kürt Örgütleri,İstanbul:Vate Yayınları,2020,s. 167-168.
6-Bakınız:Taner Akçam,Yüzyıllık Apartheid,İstanbul:Aras Yayıncılık,2024. *Nâmık Kemâl Dinç,Yüzyıllık yalanlar,karartılmış târih ve Şeyh Said,Artıgerçek,30 Haziran 2025. https://artigercek.com/yazarlar/namik-kemal-dinc/yuzyillik-yalanlar-karartilmis-tarih-ve-seyh-said-337141