İkinci Tanzimât/Prof. Dr. Taner Akçam*

Prof. Dr. Taner Akçam,yeni çözüm sürecini Osmanlı'nın Tanzimât reformlarıyla karşılaştırıyor,eşitlik sorununun köklerini tartışıyor.

Bir yıldır içinde olduğumuz ve bir arpa boyu bile ilerlemediğimiz Kürt açılımı denen olguyu anlamak istiyorsanız,onu 1839 Tanzimât Reformu ile kıyaslayacaksınız.Eğer bu kıyaslamayı yapmazsanız yaşadıklarımızı anlamanız mümkün değildir.

Şu ânda yaşadığımız İkinci Tanzimât ilânıdır.Başlangıç târihini 22 Ekim 2024 olarak koyabilirsiniz ama eğer bir fermân da arıyorsanız belki MHP lideri Bahçeli'nin 31 Mart 2025'te Türkgün gazetesinde yer alan açıklamalarını bu niyetle okuyabilirsiniz. 1839 Tanzimât Fermânı nasıl "bir medeniyet değiştirme" idi ve büyük bir altüst oluşa denk geldiyse,Bahçeli'nin 22 Ekim 2024 ve 31 Mart 2025 İkinci Tanzimât çıkışları da Türkiye için benzeri bir altüst oluş anlamına gelmektedir.

Birinci Tanzimât niye ilân edildi,amacı neydi?

Hedef,Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlamaktı.İslâm hukûku,Osmanlı tebaası Müslüman ve Hristiyanların eşit olamayacakları esâsına dayalı idi.Eşitlik,İslâm hukûku egemen olduğu müddetçe imkânsızdı.Bu nedenle Birinci Tanzimât hem bir medeniyet değişimi hem de tebaanın vatandaş olmasını,vatandaş eşitliğini sağlayacak büyük bir hukûk reformu anlamına geliyordu.

Peki,2025 Ekim İkinci Tanzimât Reformu niye ilân edildi?Türk-Kürt eşitliğini sağlamak için.1923'te kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti Türk-Kürt eşitsizliği üstüne kurulmuştu.Kürtlerin farklı bir millet oldukları gerçeği,dili,kültürü kabul edilmiyor ve eşit vatandaş olmaları çeşitli açık-gizli karârnâmelerle engelleniyordu.Bahçeli'nin,"Türk-Kürt kardeşliği"ne dayalı yeni sistem önerisi,1923'te kurulan sistemin artık işlemediğinin ilânı anlamına geliyordu. Cumhuriyet dönemi anayasaları ile bu iş olmaz

Nasıl ki İslâm hukûku,Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlayamazdı,1924 Anayasası ve onun tekrârından başka bir şey olmayan 1960 ve 1982 anayasaları üzerine oturmuş bir hukûk sistemi de Türk-Kürt kardeşliği-eşitliğini sağlayamazdı.İki iki daha dört!

"Türk vatanı ve milletinin ebedî varlığını ve yüce Türk Devleti'nin bölünmez bütünlüğünü belirleyen" bir Anayasa ve onun giriş bölümünde yazılı,"hiçbir faaliyetin Türk millî menfaatlerinin,Türk varlığının,devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esâsının,Türklüğün târihî ve manevî değerlerinin,Atatürk milliyetçiliği,ilke ve inkılâpları" karşısına çıkamayacağı ilkesi Kürt varlığını tanımanın ve eşitliğin önünde engeldir.Bu temel üzerine Türk-Kürt kardeşliği veyâ eşitliğini inşâ edemezsiniz!

"Onun da zamanı gelecek" diyenleri duyar gibiyim!Birinci Tanzimâtçılar da öyle diyorlardı.

Osmanlılar,1839'da İslâmî inanç ve kültürünün çimentosunu oluşturduğu bir düşünce dünyâsı ile şekillenmiş yapısal bir sorunla karşı karşıya idiler.Şimdi de temelleri 1923'te atılmış Türkçü (İslâm'a da bulaştırılmış) bir ideoloji ve kültür ile örülmüş eşitliğe direnen bir yapı ile karşı karşıyayız.

1923 ile kurulan hukûk sistemi her bakımdan Apartheid olarak adlandırılmayı hak ediyor.Yapısal sorunlar yapısal çözümleri şart koşar.Mustafa Kemâl konusu burada önemli.Sevebilir veyâ nefret edebilirsiniz,duygularınız önemli değil.Önemli olan onun 1923'te temellerini attığı Apartheid rejimi ile Türk-Kürt eşitliğini sağlamanızın imkânsız olduğunu görebilmenizdir. Dış ilişkilerin zorunlu dayatması

1839 Birinci Tanzimât ve 2025 İkinci Tanzimât uluslararası ilişkilerin dayatmaları sonucu ortaya çıktılar.Her ikisinde de konu esâs olarak devletin güvenliği ile ilgiliydi ve bölünme tehlikesine karşı alınmış tedbirler idiler.

1839 Birinci Tanzimât'ta,Yunanistan bağımsız bir devlet olmuş,Sırbistan otonomi kazanmış,Mısırlı Mehmed Ali Paşa Kütahya kapılarına dayanmıştı.İngiltere ve Fransa yardıma hazırdı ama önce reform istiyorlardı.1856 Islâhât Reformu'nda bu "dış dayatma" daha açık ve bilinir bir hâl alacaktı.

2025 İkinci Tanzimât da bölgesel gelişmelere verilmiş bir tepkidir.Süreci tetikleyen uluslararası düzeyde yaşananlardır.İran'ın gerilemesi ve yarattığı boşluk,İsrail'in bölgesel bir güç olmak için izlediği genişleme politikaları Türkiye'de ciddî bir güvenlik endişesi biçiminde tezâhür etti.Özellikle güvenlik bürokrasisi,eğer Kürt varlığı tanınmazsa bölünme tehlikesinin doğacağına inandı.Haklı olarak,1924 Anayasası (1982 onun devâmıdır) üstüne oturmuş bir sistemle güvenlik endişelerini ve bölünme tehdidini ortadan kaldırmanın mümkün olmadığını farkettiler. Eski yapı yetmiyorsa?

Güvenlik endişesinden kaynaklanan çözüm arayışları,Müslüman-Hristiyan;Türk-Kürt eşitliğini tek çözüm olarak görmeye başlamıştı.II. Mahmûd'a atfedilen "ben tebaamdan Müslümanları camide,Hristiyanları kilisede,Musevîleri havrada görmek isterim" sözleri,ibâdet yerleri dışında kamusal alanda herkes eşittir anlamına geliyordu,en azından öyle yorumlandı.

2025'te de Bahçeli'nin,Türk vatandaşı tanımı yerine,"Türkiye Cumhuriyeti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes,eşit hak ve yükümlülüklere sahiptir",tanımı ve "'her şeyden önce Türkiye' ve 'herkes eşittir Türkiye' anlayışı ile 'millî birlik ve kardeşlikte buluşmaya,Türkiye'nin kutlu geleceğini hep birlikte inşâ etmeye' çağırıyoruz" ifâdesi II. Mahmûd'un sözleri ile aynı anlamda idi.

Bahçeli'nin,Türk-Kürt kardeşliğine dayalı "yeni bir millî kimlik" ve bunun gereği olan "siyâsî,ekonomik ve toplumsal açıdan yeni atılımlar ve kapsamlı reformlarla millî birliğimizin daha da güçlendirilme" çağrısı II. Tanzimât Reformu'nun köşe taşlarıdır.Ve tüm bunlar yeni bir Anayasa'da ifâdesini bulmalıydı. Birinci Tanzimât niye başarılı olamadı?

Birinci Tanzimât Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlayamadı.1856'ya kadar atılan taş ürkütülen kurbağaya değmemişti ve dişe dokunur pek bir reform yapılamamıştı.Hiçbir şey yapılmamış değildi,yapıldı,ama yapılanlar eşitlik doğrultusunda çok anlamlı şeyler değillerdi.

Ortada tıpkı şu son yıldaki açılım sürecinde katedilen yola benzer bir durum vardı. 1854 Kırım Savaşı nedeniyle yeniden "yumurta kapıya dayandı" ve gene aynı dış güçler,"yardımınıza geliriz ama reform şart" dediler.1856 Islâhât Reformu,Tanzimât'tan daha fazla dış güç dayatmasının ürünü oldu.Tanzimât'ın mimârı Mustafa Reşid Paşa bile hoşlanmadı bu baskıdan.

1856 Reformları da Müslüman-Hristiyan eşitliği doğrultusunda büyük yeniliklere yol açmadı.Sonra 1876 Anayasası geldi.Anayasa,Bosna-Hersek,Bulgaristan krizleri nedeniyle İstanbul'da toplanan büyük devletlere karşı göstere göstere ilân edildi.Ve "Osmanlı vatandaşı" kavramı Anayasa'ya girdi.Tıpkı bugünkü,Türk vatandaşı mı?,Türkiye vatandaşı mı? kavgası gibi.

Sonuç,ne 1839 Tanzimât,ne 1856 Islâhât ve ne de 1876 Anayasası Müslüman-Hristiyan eşitliğini sağlamaya bir çözüm oldu.

Çarpıcı bir örnek şudur.Eğer vatandaş eşitliğini savunuyorsanız buna uygun bir usûl kânûnunuz olmalı.Örneğin,Müslüman ve Hristiyan şahitliklerinin mahkeme önünde eşit olduğunu belirtir hukûkî bir düzenleme yapmanız şarttır.

Peki,Osmanlılar bunu ne zaman düzenlediler?1879'da...Yâni 1839'da Müslüman ve Hristiyanların eşit olacağını ilân edenler,kırk yıl sonra bile hâlâ hukûk düzeyinde eşitliği hayâta geçirecek reformlardan çok uzaktılar.

Sonra Hristiyanlara yönelik katliâmlar geldi sonra da makûs talih olan Osmanlı toprak kayıpları ve bölünmeler vb. Osmanlılar,en çok korktukları şeyi,bölünmeyi bizzât kendi izledikleri politikalarla kendileri hazırlamışlardı.

Şimdi ne olacak acaba?Bir tarafta Türk-Kürt kardeşliği diğer tarafta Suriye Kürtlerine savaş için "kılıcı kından çıkartmalar" arasında gidip gelen Türk yöneticilerini,Birinci Tanzimât sonrası reform ve katliâm ikilemi ile boğuşan Osmanlı yöneticileri ile kıyaslarsak çok mu hatâ ederiz acaba?

Büyük soru şu:1839'da ilân edilen Müslüman-Hristiyan eşitliği niye gerçekleşmedi?Osmanlı yöneticileri ciddî idiler.Tebaanın eşitliğini sağlamadan bölünme ve parçalanmanın önüne geçemeyeceklerini biliyorlardı.1839,1856,1876 girişimleri iş olsun,"dostlar alışverişte görsün" girişimleri değildi.Ciddî adımlar idiler ama beceremediler?Niye? Türk-Kürt eşitliği ve 1923 ile araya mesâfe

Eğer,Müslüman-Hristiyan eşitliği niye sağlanamadı sorusuna cevâp veremezseniz bugün Kürt açılımının ve Türk-Kürt eşitliğinin sağlanıp sağlanamayacağı sorusuna cevâp veremezsiniz.

Düşünmeye başlamanın yolu,"oyun oynuyorlar","kandırıyorlar" türü ucuz açıklamalardan uzak durmaktan geçer.İkinci Tanzimât'ı başlatanlar,Birinci Tanzimât'ı başlatanlar gibi çok ciddîler,bundan yana kuşkum yok.

Kuşbakışı bir bakışla,Türk güvenlik bürokrasisinin "gelen tehlike"den büyük endişe duyduğu ve sivil siyâseti bu doğrultuda tavır almaya ittiği çok açık gözleniyor.Peki ufukta başarı görünüyor mu?

Çok zor!Olamaz değil ama çok zor,çünkü bunun için düşünmek gerekiyor!Düşünmek ise Türkiye'de en az sevilen şey!Kurnâzlığı akıllı olmakla karıştıran bir beynin düşünme yeteneğine sahip olamayacağını bilmek gerekiyor.

Müslüman-Hristiyan eşitliğinin sağlanamamasının önünde iki büyük engel vardı!Siyâsî irâde zayıflığı ve bürokrasi içindeki direniş ama daha da önemlisi,eşitlik fikrinin Müslüman çoğunluk arasında fazla bir izinin olmaması!Müslüman çoğunluk,Hristiyanlarla eşit olmak istemedi.Bunu hattâ bir hakâret olarak telâkki edenler,isyân edenler oldu.O yıllar Osmanlı vilâyeti olan bugünkü Suriye ve Suudi Arabistan'da Hristiyanlarla eşitliğe karşı isyânlar hâlâ akıllardadır.

Sonuç:Birinci Tanzimât yöneticileri,İslâmî zihniyet dünyâsı ve onun ürünü yapı ile araya sağlıklı bir mesâfe koymayı beceremediler.

İkinci Tanzimât girişiminde durum ne?Siyâsî irâde ve daha da önemlisi acaba Türk çoğunluk Kürtlerle eşit olma konusunda ne düşünüyor?Nasıl ki Birinci Tanzimât kendinden önceki zihniyet dünyâsı ve hukûk sistemi ile araya sağlıklı mesâfe koymayı beceremediyse,benzeri problem İkinci Tanzimât'ın da başına gelecek mi?

En büyük soru şu:İkinci Tanzimât,1923'te eşitliğe karşı kurulan hukûkî sistem ve onun çimentosu olan Atatürk milliyetçiliği ile araya sağlıklı bir mesâfe koymayı başarabilecek mi?

Konuyu tartışacağım ama yazıyı,Mustafa Kemâl'in,ölümünden önce yazdığı son notla bitireyim.Mustafa Kemâl bu notunda,en büyük başarısının ne olduğunu bize şöyle anlatıyor."Yeni hakikatlere göre artık insânlar baş ve iskelet ve yüz görünümlerine göre sınıflara ayrılmaktadır.Bu son tasnife göre Türk,dünyânın akılda,güzellikte,tenâsüpte en mütekâmil mahlûkudur.Bu hakikati milletime bildirmekle onların zâten orijinal olan enerjilerini kuvvetlendirmiş olduğumu sanıyorum.Ben bununla müftehirim [iftihâr ediyorum]..." *Prof. Dr. Taner Akçam,İkinci Tanzimât,Medyascope,13 Eylül 2025. https://medyascope.tv/2025/09/13/taner-akcam-yazdi-ikinci-tanzimat/