"Şeyh Saîd Hareketi,Kürtlerin önderliğinde bir eşit vatandaşlık arayışıydı"/Prof. Dr. Taner Akçam*

Bundan tam yüzyıl önce,29 Haziran 1925'te Şeyh Saîd Diyarbakır'da idâm edildi.Seveni ve nefret edeni çoktur.Ama bilindiğini iddiâ edemem.Hattâ hem kendisi hem de önderlik ettiği ayaklanma konusunda hemen hiçbir şey bilmediğimizi bile söyleyebilirim. Bilgisizliğimizin iki nedeni

Şeyh Saîd konusundaki bilgisizliğimizin iki önemli nedeni var.Birincisi konuya ilişkin arşiv bilgilerinin aradan yüzyıl (evet dile kolay,rakamla 100 yıl) geçmiş olmasına rağmen hâlâ araştırmacılardan saklı tutuluyor olmasıdır.Bunu bir "ayıp" telâkki etmek isterim.Eğer bir devlet,kendi vatandaşlarının bundan yüz yıl önce yaşanmış bir olay hakkında konuşmasını,konuyla ilgili bilgileri gizleyerek engelliyor ise bu gerçekten ayıptır.Tabiî bu akla bir soruyu getiriyor:Niçin?Niçin Cumhuriyet târihi boyunca hangi hükûmet iş başına gelirse gelsin bu bilgiler vatandaşlardan gizli tutuluyor?

Ben ortada korkulan bir şey olduğunu iddiâ edeceğim.Korkulan hakikattir.CHP,AKP,vb. parti adı farketmiyor.Türk siyâsal eliti hakikatten korkmaktadır.Yoksa yüz yıl öncesinin belgelerini gösterir,üzerine sağlıklı bir tartışma olmasını sağlarlardı. İddiâm basittir:Eğer Şeyh Saîd Ayaklanması'nın belgelerini biliyor ve Ayaklanma üzerine rahatça konuşabiliyor olsaydık,bugün demokrasiye ilişkin birçok sorunumuzu halletmiş olurduk.Târihî hakikatler üzerine konuşmanın demokratik bir gelecek yaratmanın ön şartı olduğu açık ve bilinir bir gerçektir.

Şeyh Saîd konusundaki bilgisizliğimizin ama ikinci bir önemli nedeni daha var.O da Cumhuriyet'in kuruluş yıllarına âit ezberlediğimiz hikâye(ler)dir.Oysa bildiğimiz hikâye(ler) ile Şeyh Saîd Olayı'nı anlamamız mümkün değildir.Çünkü olayı anlamak için soracağınız sorular o anlatılan hikâyeler tarafından sınırlandırılır.Ve hikâyenin dışında varolan hakikatleri bilmeniz imkânsız hâle gelir. Şeyh Saîd Hareketi üç soru etrâfında tartışıldı
Bugüne kadar,Şeyh Saîd Hareketi üç ana sorunun etrâfında tartışılmıştır:

a)Ayaklanma,Kürt ulusal mücâdelesi midir yoksa dinci-şeriatçı başkaldırı mıdır?Kürt çoğunluk,Ayaklanma'nın bağımsız bir Kürt devleti kurma yolunda atılmış bir adım olduğunu savunurlar.En önemli kanıtları da Ayaklanma sonrası verilen idâm cezâlarının "ayrı devlet kurma teşebbüsünden" verilmiş olmasıdır.İslâmî inanca sahip olanlar veyâ resmî Türk tezine göre ise,Şeyh Saîd "şeriat devleti kurmak" ve "halifeliği geri getirmek" isteyen bir dincidir.Şeyh Saîd'in bu yönde sözleri olması dışında,Türk devlet yetkilileri de Hareket'in bu biçimde tanınması için çok yoğun propaganda yapmışlardır.

b)Ayaklanma feodal gericiliğin Kemâlist modernizme karşı başkaldırısı değil midir?Burada da ana iddiâ,Ayaklanma'ya önderlik edenlerin feodal toprak ağaları olduklarıdır.Kemâlist devrim ise feodal sisteme son vermek ve köylüleri özgürleştirmek istemektedir.Dönemin solcularının ana iddiâsı budur.Nitekim başta Türkiye Komünist Partisi ve Uluslararası Komünist Hareket,Şeyh Saîd Hareketi'ni gerici başkaldırı saymış ve Kemâlist rejimi desteklemiştir.

c)Ayaklanma'da İngiliz parmağı var mıdır?1920'li yıllarda Musul sorunu çözülmemiştir.Türkiye'nin Musul üzerinde hak iddiâsı vardır.Bu nedenle,Ayaklanma'nın İngilizler tarafından kışkırtıldığı iddiâ edilmiştir.Oysa dönemin Türk liderleri (örneğin İsmet İnönü) Ayaklanma'da İngiliz parmağı olmadığı yolunda açık beyânât vermişlerdir.Ayrıca,artık elimizde İngilizlerin bırakın Ayaklanma'yı desteklemek,dolaylı olarak Türk hükûmetinden yana tavır aldığını gösterir belgeler mevcûttur.Bu bilgilerin varlığına rağmen "İngiliz parmağı" iddiâsının hâlâ yürürlükte olması biraz tuhaftır. Ayaklanma ve Hristiyanlar (Süryânî-Ermenî) Alevîler ve Çerkesler

Elbette yukarıdaki sorular önemlidir.Tartışılabilir.Ama Şeyh Saîd Olayı'nı bilmek ve anlamak istiyorsanız yukarıdaki sorulardan başka sorular sormanız gerekir: 1)Niçin sayıları bin civârında olarak verilen Süryânîler bu Ayaklanma'ya katıldılar?Niçin,yüzlerce Süryânî gözaltına alındı,tutuklandı.Niçin bine yakın Süryânî kaçtı ve/veyâ sürgün edildi?Niçin yakalananlar içinde on civârında Süryânî idâm edildi?

2)Niçin hayâtta kalmayı başarmış Ermenîler de Ayaklanma'ya katıldılar?En az üç Ermenî idâm edildi ve bir tanesi cânlı yakalanmasına rağmen infâz edildi?

Ayaklanma'ya katılanlar bir tek Hristiyanlar değildir.Alevîler de geniş olarak Ayaklanma'ya katılmışlardır.

3)Şeyh Saîd Ayaklanması'na katılanlara karşı açılan davâların içinde en büyüğü Alevîlere karşı açılan davâ idi.Koçuşağı Aşireti'ne karşı açılan davânın 500 civârında sanığı vardır ve davâ bir anlamda 1980 Darbesi sonrasının toplu davâlarını hâtırlatır.Davâda 200'e yakın Alevî hakkında idâm cezâsı istenmiş;150 civârında idâm cezâsı verilmiş ve sekiz kişi de idâm edilmiştir.İdâm edilen Alevîler arasında yüz yaşının üzerinde Vanlı bir Alevî de vardır.Yâni bugüne kadar Alevîlerin Ayaklanma'ya katılmadığı iddiâsı tam bir efsâneden ibârettir.

4)Ayaklanma'nın en büyük destekçilerinden birisi Seyyid Rıza'dır.Ayaklanma sırasında,İsmet Paşa ile karşılıklı hakaretlere varan bir telefon konuşması da yapmıştır.Şu rahatlıkla söylenebilir ki,1937-1938'de Dersimlilerin imhâ edilmelerinde 1925 Şeyh Saîd Ayaklanması'na katılmaları da önemli bir rol oynamıştır.

5)Bu bilgiler içinde belki de en çarpıcı olanın,Çerkes Ethem'in de Ayaklanma'ya destek olmak üzere 1925'te Suriye'ye geçtiğidir.Çerkeslerin,Şeyh Saîd Hareketi'ne katılmak istediğini kaçımız biliriz?

Listeyi artırabilirim.Ama benim gözlemim çok basit:Demek ki Şeyh Saîd Ayaklanması'nı yukarıda özetlediğim üç konu-soru ile anlamamız mümkün değildir.Süryânîleri,Ermenîleri,Alevîleri ve Çerkesleri bu Hareket'e katılmaya iten şeyin Kürt ulusalcılığı veyâ şeriat özlemi olamayacağı çok açık.O hâlde bu başka şey ne? Ayaklanma eşit vatandaşlık arayışı idi

Bu sorunun cevâbını,1925'te Ayaklanma'da idâm edilen Mardinli Süryânî avukat Malak Barşom bize verir.Ayaklanma'ya katılmayı reddeden amcasının oğluna,"biz Türklerden eşitliği elde edemeyiz,eşitliğimizi Kürtlerle birlikte sağlarız" der.Yâni Hristiyan'ı,Alevî'yi,Çerkes'i Şeyh Saîd Hareketi'ne iten eşitlik duygusu,eşit vatandaşlık arayışıdır.

Şeyh Saîd Hareketi,Kürtlerin önderliğinde bir eşit vatandaşlık arayışıdır.Ve bu nedenle Ayaklanma başlamadan önce yapılan çağrıda,Ermenîlere yapılanlar hâtırlatılmış;Kürtler ve diğer topluluklar,"Ermenîlere yaptıklarını bize de yapacaklar" diye ayaklanmaya çağrılmışlardır.Çünkü biliyorlardı ki İmparatorluğun Ermenî vatandaşları da eşit vatandaşlık istiyorlardı.

Burada aktardığım bilgiler,örülmüş duvarlardan sızan küçük su sızıntılar gibidir.Eğer arşivler açılsa ve olayın belgelerine ulaşma imkânına sahip olsak daha başka birçok şeyi de öğrenme imkânına sahip olacağız.

Kürt açılımını konuştuğumuz bugünlerde,Şeyh Saîd üzerine konuşmanın ne büyük bir anlamı var değil mi?Açılımın ana konusu aslında "eşit vatandaşlık" konusudur.Ve eğer Şeyh Saîd'in de yıllar önce bu uğurda savaş vermiş olduğunu bilseydik çok daha fazla mesâfe katemiş olmaz mıydık?

Son bir not:Şeyh Saîd Ayaklanması konusundaki bu bilgileri "Yüzyıllık Apartheid" (Aras Yayıncılık 2023) kitâbımda oldukça uzun tartıştım.Merâklısı verdiğim bilgilerin kaynakları konusunda oradan bilgi edinebilirler... *Prof. Dr. Taner Akçam,"Şeyh Saîd Hareketi,Kürtlerin önderliğinde bir eşit vatandaşlık arayışıydı",Medyascope,1 Temmuz 2025. https://medyascope.tv/2025/07/01/seyh-sait-hareketi-esit-vatandaslik-arayisiydi-taner-akcam-yazdi/