"Çerkes Ethem de 'Apartheid Devleti'ne tavır aldı"/Prof. Dr. Taner Akçam*

Yaşamına ve çalışmalarına ABD'nde devam eden Taner Akçam'ın yeni kitâbı "[Yüzyıllık Apartheid:1918-1923 Türkiyesi:Bağımsızlık ve Apartheid Rejiminin İnşâsı]" geniş yankı uyandırdı ve hâlâ siyâsî çevrelerde tartışılıyor.Kitâp,özellikle Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarını ve Çerkeslerin o döneme damgasını vuran isimlerinden Ethem Bey'i de anlattığı için ilgimizi çekti.

Biz Ethem Bey'i daha çok Teşkilât-ı Mahsûsa ve Kuvvai Seyyare'deki faaliyetleri ve "temizlik" eylemleri ile tanıyorduk.Sonra sürgün edildi.

[Prof. Dr.] Taner Akçam,bu târihin yine üzeri örtülen başka bir sayfasını açıyor.Ve Çerkes Ethem'in,Mustafa Kemâl önderliğinde kurulan devlet modeline tavır aldığını,resmî târihin "Kürt" ve/veyâ "İslâmcı" bir karşı-devrim hareketi olarak kayıt altına aldığı Şeyh Said İsyânı'na,Alevîler ve Hristiyan topluluklarla birlikte katılmaya çalıştığını anlatıyor.

Aykut arkadaşımız Taner Akçam ile buluştu ve bütün okuyucularımıza tavsiye ettiğimiz kitâbı üzerine sohbet etti... -"Şeyh Said İsyânı sadece bir Kürt isyânı değildir,Mustafa Kemâl'in kurmak istediği 'Apartheid Devleti'ne bir isyândır ve meselâ Çerkesler de katılmıştır bu İsyân'a",diyorsunuz.Bunu biraz açar mısınız?

Bir düzeltme ile başlayalım.Konu,Şeyh Said İsyânı'nın bir Kürt isyânı olup olmadığı değil.Açık ki bir Kürt isyânı veyâ ana gövdesini ve önderliğini Kürtlerin yaptığı bir isyân.Asıl konu,bu İsyân'ı hangi damar üzerinden açıklamak,okumak gerektiği...

Benim söylediğim,üstünden yüz yıl kadar zaman geçen bu İsyân'ın bugüne kadar esas olarak üç damar üzerinden okunduğu,tartışıldığıdır.Ve bu üç eksenin,1925'lerde gerçekten nelerin yaşandığını tam olarak anlatmaktan uzak olduğunu iddia ediyorum.

Birinci tartışılan konu İsyân'ın İslâmcı mı,ulusalcı mı olduğu sorusudur.Burada iki görüş vardır.Bir grup,Ayaklanma'nın amacının Hilâfeti geri getirmek ve İslâmî bir devlet kurmak olduğunu savunur;diğer bir grup ise İsyân'ın amacının bir Kürt devleti kurmayı hedeflediği[ni] bu nedenle İslâmcı değil,ulusalcı bir hareket olduğunu iddia eder.

İkinci tartışılan eksen,Hareket'in önderliğinin modernleşmeye karşı çıkan Kürt feodalleri olup olmadığıdır.Bu eksende ileri sürülen,Kemâlist rejimin ilericiliği ve modernliği,ayaklananlar[ın] ise feodal ve dinsel gericiliği temsil ettiğidir.Gerek uluslararası gerekse Türk komünist hareketleri bu düşünceyi savundular ve bu nedenle Kemâlist hükûmeti desteklediler.Günümüzde Türk solcularının tutumu da bu yöndedir.

Üçüncü tartışılan eksen ise Hareket'in uluslararası ilişkileri konusudur.Ayaklanma'nın,Musul meselesi ile ilgisi olup olmadığı ve İngilizlerce desteklenip desteklenmediği merkezde durur.Türkiye'de büyük bir çoğunluk bugün bile,destekleyecek herhangi bir belge olmamasına ve resmî belgeler tam da aksini söyleseler bile,Hareket'in İngilizlerce desteklendiği ve kışkırtıldığı fikrindedir.

Ben bu tartışmalar yanlıştır veyâ yapılmamalıdır,demiyorum.Ama bu eksenlerde yapılan tartışmalar hem o dönem yaşanan gerçekliği aktarmakta eksik kaldı hem de Hareket'in çok önemli bir başka damarını görmezden geldi.Şeyh Said Hareketi'nde çok önemli bir eşitlik arama damarı vardı.Ama Hareket bu damar üzerinden okunmadığı ve tartışılmadığı için bir çok gerçeklik,görülmedi,bilinmedi ve yok sayıldı.

Birinci gerçekli şu:Şeyh Said Hareketi'ne önemli bir Hristiyan katılımı oldu.On civârında Süryânî ve üç Ermeni isyâna katıldıkları için idâm edildiler.Bir Ermeni yargısız infâz edildi.Bunlar sadece mahkeme kayıtlarından çıkartabildiğimiz bilgiler,belki gerçeklik bunun da ötesinde...Ama bugüne kadar hiç kimse Şeyh Said Hareketi'ne Hristiyanların katılımı konusunda konuşmadı,yazmadı.

İkinci gerçeklik şu:Hareket'e ciddi bir Alevî katılımı oldu.Şeyh Said Ayaklanması sonrası,Şark İstiklâl Mahkemesi'nde sayıları yüzlerle ifâde edilebilecek davâlar oldu.Ve bu davâlar içinde en büyüğü,en kalabalık olanı Alevîlere karşı açılmış bir davâdır.Yüzlerce kişinin yargılandığı bu davâda,190 civârı idâm cezâsı istendi altmışa yakın idâm cezâsı verildi ve sonuçta dokuz kişi de idâm edildi.Bu davâ dışında da yargılanan idâm edilen Alevîler de oldu.Oysa yıllarca,Şeyh Said Hareketi Sünni Kürt ayaklanması olarak sunuldu ve Alevîlerin,Şeyh Said'e karşı devletten yana tavır aldığı iddia edildi.

Üçüncü gerçeklik şu:Çerkes Ethem önderliğinde Çerkesler Hareket'e doğrudan katılmak için çalışmalar yaptılar.Çerkes Ethem,Ayaklanma'nın başlamasıyla Suriye'ye geçti.Gönüllü birlikler oluşturup Hareket'e katılmak istedi.Ama bu çabalar,Hareket erken yenildiği için gerçekleşmedi.Ama Çerkes Ethem,daha sonra da Kürt isyânlarına destek olmaya devam etti.Kürtlerin ve Ermenilerin ortaklaşa kurdukları Hoybun Örgütü'nün kuruluş çalışmalarına katıldı.Bu konuda da bugüne kadar tek kelime yazılmadı,konuşulmadı.

Şimdi soru şu,bu üç büyük gerçeklik bugüne kadar niye görülmedi ve yok sayıldı?Niye,Alevîler ve Hristiyanlar "şeriatçı,gerici" diye damgalanan bir Hareket'e yoğun olarak katıldılar?Veyâ Çerkesler örneğinde olduğu gibi katılmak istediler.Bunlar,bugüne kadar üstü örtülen,bilinmeyen hakikatlerdir.Ve üzerlerinde düşünmek ve bir cevâp vermek zorundayız.

Benim cevâbım,Şeyh Said Hareketi'nde güçlü bir eşitlikçi damarın varolduğudur.Ülkede,Hristiyan'ı,Kürd'ü,Alevî'yi ve Çerkes'i dışlayan bir Apartheid rejimi kuruluyordu ve bu saydığım gruplardan insânlar Apartheid rejimine karşı çıktılar ve eşitlik için biraraya geldiler.

Zannediyorum bu bilgiler muazzam öneme sahiptir.Ve bu ülkede,dinî,dili kültürü ne olursa olsun tüm vatandaşların eşit olması gerektiğini savunanlar bu konuyu düşünmek ve tartışmak zorundadırlar.Bir iddiam da şu:Ülkede kurulan rejimin bir Apartheid rejimi olduğunu göremediğimiz için bu basit hakikatleri bile bilemez hâle geldik.Ve bu hakikatleri bilir ve üzerine konuşursak,demokratik bir gelecek kurabiliriz.

-Kitâbınızı Türkiye sol hareketlerine de bir eleştiri olarak okuduk.Çünkü Türkiye'de sosyalist örgütler hep Türkiye'nin bütün ha[l]klarının,etnik ve dinî topluluklarının ortak sorunları üzerine politika yaptılar.Belki de bunu,"Türkiye'nin demokratikleşmesi meselesini;Apartheid karakterini küçümsediler,diye de okuyabiliriz.Bu,Sünni Türk olmayan kesimlerde,sorunlarının ciddiye alınmadığı,önemsenmediği hissine neden oldu,oluyor.Acaba farklılıkları gören,anlatan ve bunların çözüm yollarını gösteren bir siyâsî duruş mümkün değil mi?

Aslında farklılıkları gören ve anlatan;bu farklılıkları esas alan bir siyâsî duruş mümkün ama sorun da burada...

Söylediğiniz şey Türkiye'deki siyâsî kültür ile doğrudan ilgili.Ve bu bir tek sol çevrelerin siyâset yapış tarzına ilişkin bir sorun değil.Ana problem ülkemizde,tekçiliği esas alan,sorunların çözümünü toplumun homojen olmasında gören bir siyâset kültürünün varolması.Çoğulculuğu esas alan bir siyâsî kültür geleneği yok.

Tabloya şöyle beraberce bir bakalım:Türkiye'de,birçok siyâsî ve düşünce akımı mevcût.Bunların çoğu,Türkiye'nin temel problemini esas olarak şöyle formüle ediyorlar:"Eğer ortada bir problem varsa,nedeni,ötekinin bana benzemiyor olmasıdır.Eğer ötekileri bize benzetirsek,ülkenin sorunları esas olarak çözülür." Solcular,esas problemin herkesin solcu olmamasından kaynaklandığını düşünür.Eğer herkes kendileri gibi düşünse memleketin tüm sorunlarının çözüleceğine inanırlar.Benzeri şey,milliyetçiler,sağcılar vb. için de geçerli.Bu tutumu "ah şu ötekiler benim gibi olsa ortada sorun kalmayacak",diye formüle edebiliriz.

Yanlış anlaşılmak istemem,burada solcular da sağcılar da "biz haklıyız" demesinler diye bir şeyi savunmuyorum.Elbette her grup kendi düşüncesinin doğru olduğunu ve ancak kendi görüşleri kabul edilirse sorunların çözüleceğini savunacaklardır.Benim söylediğim,çözüm önerilerinin esasını ötekinin ortadan kalkmasında görmektedirler.Kendi savunduklarını,herkes tarafından kabul edilmesi gereken mutlak bir hakikat olarak görmeleri ve diğerlerini "hakikat"e çağırmalarıdır.

Oysa siyâset "hakikat" ve "hakikat-dışı" arasında bir tartışma değildir.Siyâset,bir konuda "farklı görüşler arası bir yarışmadır." Türkiye'de olmayan bu çoğulcu siyâset kültürüdür.Ötekinin,öteki olmasını,öteki olarak kalmasını sorun gören bir siyâsî kültürümüz var.Farklılığı sorun gören bu zihniyet aslında Türkiye'yi yüz yıldır yöneten zihniyetin kendisidir.Muhâlefetteki de onu tekrar etmekten başka bir şey yapmıyor.

-Çerkesler hep "sistem-içi" veyâ "iyi";belki de "kullanışlı" bir topluluk oldular,öyle görüldüler.Sünni Türk,"Çerkes"i bir düşmân olarak görmez.İlginçtir,Çerkesler de "Sünni Türk'ü düşmân olarak görmezler.Katıksız bir asimilasyonun kurbânı olmalarına rağmen.Bu,Türkiye'nin demokratikleşme ve/veyâ Apartheid'ı tasfiye etme sürecinde Çerkeslerin önemli bir rol oynayabilecekleri anlamına da gelir mi?Veyâ Çerkesler bu süreçte nasıl bir rol oynayabilirler?

Çerkesler elbette çok önemli bir rol oynayacaklardır,oynamalılardır.

Ülkemizde oluşmuş bir kast sistemi vardır ve Çerkesler bu kast sisteminde,Kürtler ve Alevîler ile birlikte ara tabakayı oluştururlar.Devlet,bu kesimleri bir taraftan yoğun bir asimilasyona tâbi tutar ama öbür taraftan da bu kesimlere karşı ciddi bir güvensizliğe sahiptir.Çerkes,Kürt ve Alevî kendi kimliklerinde ısrârcı olmadıkları müddetçe,kendilerini büyük çoğunluk içinde erittikleri sürece ortada bir sorun yokmuş gibi gözükür.Bu grup mensûplarının devlet kademelerinde yükselmeleri kendi farklılıkları üzerinde ısrârcı olmadıkları sürece mümkündür.Eğer devletin üst kademelerinde bir Kürt,Alevî veyâ Çerkes varsa,bunlara düşen kendi kimliklerini saklamaktır.Ama devletin bu görünüşteki asimilasyon politikalarında bile,bu gruplar fişlenir ve kayda alınırlar.Devlet kayıtlarında kimin Çerkes,kimin Kürt,kimin Alevî olduğu özel olarak belirtilir.Bu nedenle de devletin tepe noktalarına yükselmiş olsalar bile,göğsünü gere gere "ben Çerkesim","ben Alevîyim","ben Kürdüm" diyen birisine rastlamazsınız.Çünkü bunu söyledikleri ân bu pozisyonlarını tutma şansları yoktur.Kemâl Kılıçdaroğlu,"ben Alevîyim" dediği için kendisine yöneltilen saldırıları hâtırlamak yeter.

İddiam şudur:Bu ülkede Çerkes,Alevî,Kürt kimliğini,kişiliğini inkâr etsen bile bu ülkede eşit vatandaş olarak yaşamayı başaramaz.Çünkü fişleme ve kayıt altına alma sistemlidir.Hristiyan ve Yahudileri burada saymıyorum bile.

Asıl soru şu:Kimliğini,kişiliğini inkâr etmeye zorlanmak kadar insânlığa aykırı bir davranış olabilir mi?Ana sorun,Çerkes toplulukların bu ikilemden,asimilasyon (kimliği inkâr) ve fişlenme kıskacından nasıl çıkacaklarıdır.Nasıl,hem göğsünü gere gere "ben Çerkesim" denebilir hem de eşit bir vatandaş olarak tüm haklardan yararlanmak sözkonusu olabilir?

Ana dili öğrenme ve öğretme hakkı,kültürünü koruma ve geliştirme hakkı ve bu haklara sahip olarak devlet kademelerinde yükselebilme hakkı...Türkiye'nin ihtiyâcı olan budur.Alevî'nin de Kürd'ün de ihtiyâcı olan budur.Söylemeye gerek yok ki buna en çok ihtiyâç duyan diğer topluluklar Hristiyanlar ve Yahudilerdir.

En büyük ümidim,Çerkes toplulukların bu ülke rejiminin ana karakteri olan Apartheid üzerine daha çok düşünmeleri ve karşı karşıya oldukları sorunların bu Apartheid rejiminden kaynaklandığını görmeleridir... *Prof. Dr. Taner Akçam,"Çerkes Ethem de 'Apartheid Devleti'ne tavır aldı",Röportaj:Dj. Aykut,Info Cherkessia,22 Eylül 2023. https://www.infocherkessia.com/tr/haberler/cerkesya-arastirmalari-merkezi-cam/taner-akcam-cerkes-ethem-de-apartheid-devleti-ne-tavir-aldi