"Cürm-ü Âzam'ın anlattıkları"/Prof. Dr. Taner Akçam*

24 Nisan 1915'te Ermeni aydınların ve siyâsetçilerin İstanbul'dan sürgün edilmesiyle başlayan Ermeni Soykırımı'nın en önemli tanıklarından biri de Aram Andonyan.Aras Yayıncılık 24 Nisan'a denk gelen günlerde Aram Andonyan'ın önemli bir kitâbını yayınladı:"Cürm-ü Âzam".Kitâbın altbaşlığı şöyle:"Halep Muhâcirin Müdüriyeti Başkâtibi Naim Bey'in Tanıklığında Ermeni Soykırımı." Aram Andonyan tarafından kaleme alınan ve Ermeni Soykırımı hakkındaki,özellikle de 1916'da Suriye çöllerinde yaşananlar konusundaki en önemli kaynaklardan biri olan "Cürm-ü Âzam",Naim Bey'in Andonyan'a teslim ettiği el yazması notları ve Andonyan'ın derlediği bilgileri,telgrafları,resmî Osmanlı belgelerini ve birinci dereceden şahitlerin tanıklıklarını içeriyor.Ohannes Kılıçdağı'nın çevirdiği kitâbın önsözünü de Taner Akçam yazmış.Naim Bey hakkında daha önce de çalışmaları bulunan Akçam ile "Cürm-ü Âzam"ı konuştuk. -Naim Bey,ya da Efendi,Ermeni Soykırımı döneminde Halep'te görev yapan bir Osmanlı bürokratı.Görevi de Halep Muhâcirin Müdüriyeti Başkâtibi.Siz İletişim Yayınları'ndan geçtiğimiz yıllarda "Naim Efendi'nin Hâtırâtı ve Talat Paşa Telgrafları" başlıklı bir kitâp yayınlamıştınız.Şimdi Aras Yayıncılık,Andonyan'ın "Cürm-ü Âzam" kitâbını yayınladı.Sizin kitâbınızla bu kitâbın irtibâtı ya da bağlantısı nedir?

Hikâye çok basit:Osmanlı Belgelerinde "Naim Efendi" diye geçen,Andonyan'ın "Naim Bey" dediği kişi,Halep Muhâcirin Müdüriyeti kâtiplerindendir.Naim Efendi,1918 yılı Kasım ayında Halep'te Andonyan'a toplam 52 civârında Osmanlı belgesinin kendi el yazması kopyalarını vermiştir. Andonyan,bu belgelerin,el yazması kopyalarına ek olarak orijinallerini de ister.Bunun üzerine Naim Efendi,25 civârında orijinal belge de verir.Andonyan daha sonra,bu 52 belgeyi içeren el yazmalarını "Hâtırât" olarak tanımlar ve "Cürm-ü Âzam" kitâbını yayınlar.Ayrıca kitâpta,orijinal belgelerin görüntülerine de yer vermiştir.

1983 yılında Türk Târih Kurumu,Şinasi Orel ve Süreyya Yuca imzâlı "Ermenilerce Talât Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü" adlı bir kitâp yayınlar.Kitâp aslında bu iki yazara ait değildir ve Dışişleri Bakanlığı'nda bir komisyon tarafından yazılmıştır.Bu kitâp,Andonyan'ın "Cürm-ü Âzam" kitâbındaki belgelerin sahte olduğunu iddia eder.Kitâp sahipleri,üç ayrı iddiada bulunurlar:"1-Naim Bey diye bir Osmanlı bürokratı yoktur.2-Olmayan bir adamın hâtırâtı da olamaz.Var diyorsanız el yazmalarını gösterin.3-Talât Paşa'ya ait olduğu söylenen telgraflar,12 farklı nedenden dolayı sahtedirler."

Ben 2016 yılında yayınladığım kitâp ile asıl sahtekârlık yapanların Türk Târih Kurumu yazarları olduğunu gösterdim.1-Naim Bey diye bir Osmanlı bürokratı vardır (Genelkurmay Başkanlığı bu şahsın varolduğuna dâir belgeleri yayınlamıştır.)2-Naim Bey'in el yazması "hâtırâtı" mevcûttur (el yazmalarının filmlerini buldum ve yayınladım.)3-Talât Paşa'ya ait olan ve sahteliği iddia edilen telgraflar,hakikidir.

Sonuçta,benim 2016'daki kitâbım,(Naim Efendi'nin Hâtırâtı ve Talât Paşa Telgrafları-İletişim Yayınları) Andonyan'ın kitabındaki bilgilerin gerçek olduğu hakkında idi.Ama bu kitâp Türkçe'de mevcût değildi.İlginçtir,Andonyan kitâbı,tam hâliyle Ermenice dışında hiçbir dilde mevcût değildi.Kitâbının Fransızca çevirisi çok iyi idi ama ekler bölümü yoktu.İngilizce çeviri ise tam bir rezâletti ve çeviri bile değildi.Yanlışlarla dolu kötü bir özet idi.Dışişleri Bakanlığı Komisyon üyeleri,1983'te Andonyan'ın kitâbı hakkında yazarken,kitâbın Fransızca ve İngilizce baskılarını kullanmışlardı.

Şimdi Andonyan'ın kitâbının tam gerçek hâlini Türk okuyucularla buluşturmuş bulunuyoruz.Bu kitâbı Ohannes Kılıçdağı'nın mükemmel çevirisi ile okuyuculara buluşturan Aras Yayıncılık'a özel bir teşekkür borçluyuz.Bu arada kitâbın İngilizce baskısını da hazırlamakta olduğumuzu bildirmek isterim. -Ne anlıyoruz bu kitâbın ihtivâ ettiği tanıklıklardan?

Kitâbın iki önemli tanığı vardır,birisi Andonyan'ın kendisidir,diğeri de Naim Bey (Efendi)'dir.Kitâp târihî önemi hâizdir.Çünkü Ermeni Soykırımı'nın ilk ciddî belgelenmesidir.Andonyan,kendi gördüklerini Naim Efendi'nin bilgileriyle tamamlayarak bize Suriye çöllerindeki imhâ sürecini tüm çıplaklığı ile gözümüzün önüne serer.Naim Efendi,Ermenilerin imhâ edilmesine ilişkin orijinal Osmanlı belgelerini vermiştir ve bu belgeler hiçbir itirâza yer vermeyecek tarzda,imhâ emirlerinin İstanbul'dan geldiğini göstermektedir.Örneğin bir telgrafta Talât Paşa,"Türkiye'de mevcût bütün Ermenilerin tamamen mahv ve imhâ edilmelerinin Cemiyet'in emriyle hükûmetçe kararlaştırıldığı evvelce de bildirilmişti.[...] Kadın,çocuk,sakat diye düşünülmeyerek imhâ önlemleri ne kadar feci olursa olsun,vicdânî duygulara kapılmadan varlıklarına son verilecektir",diye emir vermektedir.

Türkiye hükûmetlerini telâşa sokan ve 1983 yılında sözünü ettiğim kitâbı yayınlamalarına yol açan bu gerçekliktir.1983'ten 2016'ya kadar 35 yıl kadar,herkes bu kitâptaki Osmanlı belgelerinin ve özellikle de Talât Paşa telgraflarının sahte olduğuna inandırıldı.Bugün ise artık biliyoruz ki belgeler hakikidir ve Andonyan bize doğru bilgiler aktarmıştır.

Şunu rahatlıkla iddia edebiliriz:Türkiye hükûmetlerinin inkâr teorisi çökmüştür.Elbette inkâr etmeye devam edeceklerdir ama kendilerine başka bir hikâye bulmaları gerekmektedir. -Biraz da Aram Andonyan üzerinde duralım mı?Nasıl bir kişilik Aram Andonyan ve çölden kurtulduktan sonra neler yapmış?

Andonyan saygı duyulması gereken bir kişilik.Ermeni asıllı bir Osmanlı aydını,gazeteci,araştırmacı ve yazar.Balkan Savaşı üzerine yazdığı kitâpla tanınıyor.Hayât hikâyesi hakkında ayrıntılı bilgi,Rita Soulahian Kuyumjian'ın "The Survivor:Biography of Aram Andonian" kitâbından elde edilebilir.24 Nisan 1915'te tutuklanan Ermeni aydınlarından birisidir.Ve ölümden tesâdüfen kurtulur.1916 kış aylarında,Halep yakınlarındaki Meskene kampına ulaşır ve orada sahte bir kimlikle hayâtını sürdürür.Daha sonra içlerinde Naim Efendi'nin de olduğu kamp yöneticilerine rüşvet vererek Halep'e kaçar.Ve Halep'te meşhûr Baron Oteli'nde saklanır.Cemal Paşa da dâhil,Osmanlı subaylarının sürekli uğrak yeri olan bu otelde,Soykırım'a birincil elden tanıklık eder.

1918 Ekim ayına kadar saklandığı dönemde gizli olarak kırımdan kurtulanlarla ilişki kurar ve onlara başlarından geçenleri yazmalarını söyler.Bu çağrısını,Halep'in İngilizlerin eline geçmesinde sonra yayına başlayan "Hay Tzayn (Ermeni Sesi)" dergisi aracılığıyla da tekrar eder.Böylece,hayâtta kalmayı başarmış yüzlerce Ermeni'yle konuşmayı başarır.Onların hayât hikâyelerini kâğıda dökmelerini sağlar.Onun bu çabaları sonucu,Ermeni Soykırımı konusundaki en önemli arşivlerden biri oluşur.Bu arşiv bugün Paris'teki Boğos Nubar Kütüphânesi'ndedir.Çünkü Andonyan,ölünceye kadar bu kütüphânenin müdürlüğünü yapmıştır.Raymond Kévorkian ağırlıklı bu belgelere dayanarak,bir ansiklopedi ("Ermeni Soykırımı"-İletişim Yayınları,çeviren:Ayşen Taşkent Ekmekçi) niteliğindeki önemli kitâbını yayınlamıştır.Belgelerin bir kısmına Fransızca olarak Boğos Nubar Kütüphânesi sayfasından ulaşılabilir.Önemli bir kısmı da Krikor Gergeryan Arşivi'nde,Ermenice olarak mevcûttur.

Özetle,Andonyan'ın,Soykırım'ın belgelenmesine ve kurbânların seslerinin duyulmasına yaptığı katkı tek kelime ile muazzamdır... *** Aram Andonyan kimdir?

İstanbul'da,Andon Ağa diye anılan bir balıkçının evlâdı olarak 1879 yılında dünyâya geldi.Naregyan ve Esayan Ermeni okullarından sonra Fransız okulunda eğitim gördü.Arevelk [Doğu] gazetesinde Ermeni aydınları Krikor Zohrab ile Hırant Asadur'un dikkatini çekti ve onların telkiniyle gazeteciliğe yöneldi.Dzağig [Çiçek] ve Luys [Işık] adlı haftalık gazetelerin editörlüğünü yaptı.Roman ve öykülerinin yanı sıra mizâhî eserleri de vardır.1915 sonrasında Fransa'ya yerleşti.Paris'teki Millî Ermeni Kütüphânesi Nubaryan Kütüphânesi'nin müdürlüğünü yaptı (1928–1951.) Ömrünü burada tamamladı.Paris'te,23 Aralık 1951'de yaşama vedâ etti.Balkan Savaşı'nın sürdüğü târihlerde,Jamanak gazetesi de dâhil olmak üzere İstanbul'da bir gazeteci olarak,iç ve dış kaynaklardan yararlanıp,olayları yaşayan Andonyan'ın,savaşın içinde yazdığı,bol fotoğraf ve haritayla zenginleştirdiği "Balkan Savaşı" adlı eseri Aras Yayıncılık tarafından basıldı.Andonyan yazar ve gazeteciliğin yanı sıra okullar için ders kitâpları da yazmıştır. *Prof. Dr. Taner Akçam,"Cürm-ü Âzam'ın anlattıkları",Röportaj:Yetvart Danzikyan,Agos,30 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30200/curm-u-zamin-anlattiklari

Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken/Vicken Cheterian*

Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken ne söylüyor?Geçmişte yaşanmış mezâlimlere dâir iki tür hâtırlama sözkonusu olabilir.Bunlardan biri,gelecekte bu tür suçların işlenmesini engellemeye dönük bir hâtırlamadır."Bir daha asla!" sloganı,savaş suçlarının ve kitlesel imhâ hareketlerinin ardından uygar bir düzen kurma yolundaki ilk adımdır.Fakat Netanyahu bu sloganı değil,başka bir sloganı benimsiyor:"Bize karşı bir daha asla!"

İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu,9 Mart'ta mikroblog hesabında şu mesajı yayımladı:"Savaş hukûkuna uyan İsrail,terör örgütü Hamas'ın katillerini ve tecâvüzcülerini destekleyen,Ermeni Holokostu'nu inkâr eden,kendi ülkesinde Kürtleri katleden ve rejim muhâlifleri ile gazetecileri baskı altında tutan Erdoğan'dan ahlâk dersi alacak değildir."

İsrail Başbakanı bu ifâdelerle,Türkiye liderinin onu Stalin'e ve Hitler'e benzettiği konuşmasına yanıt veriyordu.Erdoğan Netanyahu'yu,Gazze'de Filistinlilere yönelik olarak "tam anlamıyla soykırım politikası uygulamak"la suçlamıştı.
Netanyahu'nun mesajının tuhaf yanı,"Ermeni Holokostu"na gönderme yapmasıydı.12 Ocak'ta da,İsrail Dışişleri Bakanı Yisrael Katz'dan benzer bir tweet gelmişti:"Geçmişinde Ermeni Soykırımı bulunan bir ülke olan Türkiye'nin Cumhurbaşkanı Erdoğan,İsrail'i hedef alan asılsız iddialarla övünüyor.Ermenileri,Kürtleri hâtırlıyoruz.Târihiniz kendini anlatıyor..."
"Tuhaf" diyorum,çünkü İsrail kendisi de Ermeni Soykırımı'nı tanımış değil.Ülkenin siyâset kurumu onlarca yıl,hem İkinci Dünyâ Savaşı sırasında Avrupa Yahudilerinin uğradığı Holokost'un "biricikliği"ne,hem de Türkiye ile arasındaki,uzun yıllara dayanan stratejik ittifaka halel gelmemesi için,Ermeni Soykırımı'nın tanınmasına karşı mücâdele etti.

Târihçi Yair Auron,"The Banality of Denial:Israel and the Armenian Genocide [İnkârın Sıradanlığı:İsrail ve Ermeni Soykırımı]" başlıklı kitâbında,İsrail'in bu konudaki resmî duruşunu çok iyi açıklar:"Yıllar boyu,İsrail hükûmetlerinin Ermeni Soykırımı hâfızasına dâir,inkârın eşiğinde duran kaçamak tavrından,beni huzursuz eden ve eleştirel bakmaya iten,ciddî bir rahatsızlık duydum."

İsrail yalnızca Ermeni Soykırımı'nı inkâr eden bir devlet değil,aynı zamanda,Azerbaycan'ın son dönemde Türkiye'yle birlikte Ermenistan'a ve Karabağ [Artsakh]'ın Ermeni nüfûsuna açtığı savaşların aktif katılımcılarından biri.Azerbaycan'ı bilfiil yüksek teknoloji ürünü silâhlarla donatarak,bu ülkenin 2020'de Karabağ [Artsakh]'ın savunmasını delmesine olanak sağladı.2023 yılının Eylül ayında,Azerbaycan'ın Karabağ [Artsakh]'da "nihâî çözüm"ü uygulamaya koymasından hemen önce,İsrail'in askerî üslerinden Azerbaycan'a toplam 92 kargo uçağı dolusu silâh ve teçhizât sevkedildi.Ondan iki ay önce,Temmuz'da da,İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant Azerbaycan'a gitmiş,orada yaptığı konuşmalarda iki ülke arasındaki askerî işbirliğini övmüştü.

İsrail geçmişte Ermeni Soykırımı'nın inkârında olduğu gibi,Karabağ [Artsakh]'da Ermenilere yönelik etnik temizlikte de aktif rol oynadı.

İsrail ile Türkiye arasındaki bu söz düellosu,İsrail Ordusu Gazze'de savaş ve soykırım suçları işlemekle suçlanırken yaşanıyor.Holokost'tan kurtulanların kurduğu bir devlet olan İsrail bugün,Güney Afrika tarafından,Birleşmiş Milletler'e bağlı Uluslararası Adâlet Divânı'nda,Gazze'de soykırım yapmakla suçlanıyor.İsrail,Netanyahu'nun iddia ettiğinin aksine,"savaş hukûku"na uymamakla suçlanıyor.

O hâlde,Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken ne söylüyor?

Geçmişte yaşanmış mezâlimlere dâir iki tür hâtırlama sözkonusu olabilir.Bunlardan biri,gelecekte bu tür suçların işlenmesini engellemeye dönük bir hâtırlamadır."Bir daha asla!" sloganı,savaş suçlarının ve kitlesel imhâ hareketlerinin ardından uygar bir düzen kurma yolundaki ilk adımdır.

Fakat Netanyahu bu sloganı değil,başka bir sloganı benimsiyor:"Bize karşı bir daha asla!" Geçmişteki suçlara dâir hâfıza,İsrail'in liderlerinin işlemeye karar verdiği her suçu meşrû kılıyor.Geçmişte işlenmiş insânlık suçları,geçmişte yapılmış soykırımlar,bugün ve gelecekte işlenebilecek suçları engellemek değil,meşrûlaştırmak için hâtırlanıyor.

Netanyahu Erdoğan'a seslenirken el yükseltiyor;diyor ki,"Ben sizin Ermenileri hedef alan soykırımınıza,Kürtleri hedef alan katliâmlarınıza ve Karabağ [Artsakh] Ermenilerini hedef alan etnik temizliğe verdiğiniz desteğe karışmıyorum,siz de benim Filistinlilere yönelik katliâmlarıma karışmayın."

24 Nisan Salı günü,Ermeni Soykırımı'nın 109. yıldönümünde soykırımın kurbânlarını anacağız.Modern zamanların ilk soykırımından hangi dersleri almıştık?.. *Vicken Cheterian,Netanyahu "Ermeni Holokostu"nu hâtırlarken,(çev.) Altuğ Yılmaz,Agos,24 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30176/netanyahu-ermeni-holokostunu-hatirlarken

"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" mı,Hrant'ın 23,5 Cumhuriyeti mi?/Prof. Dr. Taner Akçam*

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları 23 Nisan vesilesiyle Meclis'te bir konuşma yapmış ve şu önemli cümleyi sarfetmiş:"Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında krizlerden çıkışın yolu 1920 rûhuyla 1921'de yapılan toplumsal mutâbakatın güncellenmesinden geçmektedir." Sayın Hatimoğulları'nın niyetini anlıyorum.İyi niyetli bir girişim diyelim ama dananın kuyruğu öyle değil.Târih bize "1920 ve 1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" konusunda başka bilgiler veriyor. 23 Nisan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışı,yâni yeni Cumhuriyet'in kuruluşunu sembolize eder.Bu bayram sevinçlere vesiledir ve "çocuk bayramı" olarak kutlanır.

24 Nisan,sayıları bir milyon civârında olan Osmanlı Ermeni vatandaşlarının Parti ve hükûmet emriyle imhâ edilmesinin yıldönümünü sembolize eder.

Hrant Dink,23,5 Nisan diye bir yazı yazmıştı.Muhteşem bir yazıdır o...Özetle,"23 Nisan sevincinizi anlıyorum,bir Cumhuriyet'in kuruluşuna seviniyorsunuz" der."Ne güzeldir sevinmek hele çocukların sevinmesi",der ve devam eder,"24 Nisan da Ermeni milletinin acı ve mâtem günüdür.O gün,bir halkın imhâ edilişinin kara günü olarak hüzünle anılır." Ve ekler Hrant,"gelin orta bir yerde buluşalım.23.5 olsun bugün ve bugünü birlikte hâtırlayalım." (Cümleler meâlen tarafımdan yazılmıştır.Yazının orijinali için bakınız https://hrantdink.org/tr/hrant-dink/hrant-dink-yazilari/755-23-5-nisan)

Yâni,Hrant diyor ki öyle bir Cumhuriyet kuralım ki hem kuruluşuna sevinelim ama hem de o Cumhuriyet'in harcı olan acıları hâtırlayalım.Acıyı Cumhuriyet'in kuruluş harcı yapmak...Ne müthiş bir yazı ne müthiş bir öngörü.Kırk yıldır yazar çizerim,onlarca kitâp,yüzlerce sayfa...Bu kadar basit ve güzel anlatmayı beceremedim.

Yerevan sokaklarında yürürken,elini kalbinin üstüne koyup vururdu,"ben buyum",diye.Koca bir kalp,koca bir yürekti o...Benim akıl yoluyla anlatmaya çalıştığım şeyin,yüreği ile tılsımlı sözcüğünü bulmuştu:23,5.Aşk olsun sana çocuk aşk olsun!

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları 23 Nisan vesilesiyle Meclis'te bir konuşma yapmış ve şu önemli cümleyi sarfetmiş:"Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında krizlerden çıkışın yolu 1920 rûhuyla 1921'de yapılan toplumsal mutâbakatın güncellenmesinden geçmektedir."

"1920 rûhu" ile Ankara Meclisi'nin açılışına referans veriyor olmalı."1921 mutâbakatı" ile de Ocak ayında çıkan Teşkilât-ı Esâsiye Kânûnu'nu hâtırlatıyor olmalı.

Sayın Hatimoğulları'nın niyetini anlıyorum.1920-1921 yıllarında Türk değil Türkiye kelimesi kullanılırdı.Meclis kürsülerinde,tüm Müslümanlar Türk,Kürt,Çerkes,Boşnak vb. "hepimiz beraberiz,ayrımız gayrımız yok" nutukları atılırdı.Yâni Eş Başkan,Türkiye'nin çoğulcu bir toplum olarak yeniden kurulması gerektiğine atıf yapmak istemiş.

İyi niyetli bir girişim diyelim ama dananın kuyruğu öyle değil.Târih bize "1920 ve 1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" konusunda başka bilgiler veriyor.Sayın Hatimoğulları'nın bu bilgileri bilmiyor olması mümkün mü?Bilemiyorum,ama aşağıda yazacaklarımın konuyla ilgilenen insânlarca bilindiğini biliyorum.

Eşbaşkan'ın sözünü ettiği "rûh ve toplumsal mutâbakat",o yıllarda nüfûsun yüzde 10'unu dışlayan ve bir Apartheid rejimi kuran rûh ve mutâbakat idi.Bu Apartheid,Hristiyanlarla başladı ve çok hızlı bir biçimde Kürtleri ve Alevîleri de kapsayarak genişledi.

Bu Apartheid,1920 Nisan ayında toplanan Meclis için yapılan seçimlere Hristiyanları sokmayarak başladı.Ülkenin vatandaşlarının önemli bir kesiminin oy verme hakkı yasaklandı.Bugünkü vatandaş eşitsizliğinin "rûhu",(kökü öncesine gitmekle beraber) 1920 seçimleriyle atılmıştı.

Anlamadığım biçimde,"Vallahi çok demokrat bir Anayasa idi" diye göklere çıkartılan 1921 Anayasası da sadece Müslümanların Anayasası idi.Anayasa,"devletin dini İslâm'dır" diyordu.Yâni İslâm olmayanın baştan dışlandığı,eşit vatandaş sayılmadığı bir "rûh" ve "toplumsal mutâbakat" vardı.

Ayrıca o aylarda ve yıllarda (1920-1921),Eşbaşkan'ın sözünü ettiği "rûh" ve "mutâbakat",Karadeniz'de Pontus Rum'unu,Koçgiri'de Kürt Alevî'sini imhâ etmekle meşgûldü.Eğer Eşbaşkan,1920 ve 1921 Meclis tutanaklarını okusaydı,milletvekillerinin Rumların da Ermeniler gibi imhâ edilmeleri gerektiğini haykırdıklarını görecekti.Bir milletvekilinin,"Harbi Umûmî senesinde yapılan tehcirde isy3an edenlerin kâffesini öldürmeli idik" sözleri büyük onay ve destek görüyordu.

Bu "ruh" ve "mutâbakat"ın aldığı ilk kararların başında,savaş boyunca Ermenilere yönelik işlenen cinâyetler nedeniyle yargılananları serbest bırakmak geliyordu.8 Mayıs 1920 târihinde,daha hükûmet programı bile kabul edilmeden,büyük bir telâşla "tehcir dolayısıyla vukuka iddia olunan cinâyetlerden" tutuklu bulunan insânların mağdûr olmalarını önlemek amacıyla tahliye edilmelerine karar verildi.Bunu,11 Ağustos 1920'de tehcir davâlarına bakacak mahkemelerin kapatılması takip etti.

1921 Ocak ayında bir tek Teşkilât-ı Esâsiye Kânûnu kabul edilmez.Mustafa Kemâl ve arkadaşları,1914-1915 yıllarında,Ermenilerin imhâsı için hapishânelerden boşaltılan ve Teşkilât-ı Mahsûsa'ya dâhil edilen katillerin mağdûr olup tekrar hapse girmelerini engellemek için af tasarısı yasası verdiler.14 Temmuz 1921'de çıkan kânûnla tüm bu katiller affedildiler.

Listeyi uzatıp cânınızı boşuna sıkmayayım.Tamamını "Yüz Yıllık Apartheid" kitâbımda anlattım.Eşbaşkan'ın bugün şikâyet ettiği her şey 1920-1921'de başladı.O yıllarda,daha bir dizi kânûn ve kararnâme ile bir Apartheid rejimi inşâ edildi.Yâni,eğer çoğulcu,vatandaş eşitliğini esâs alan yeni bir Cumhuriyet istiyorsak,"1920-1921 rûh ve mutâbakatı" yerine bize başka bir kuruluş hikâyesi gerekiyor.

Sevgili Hrant'ın,23,5 Cumhuriyeti bu yeni kuruluş hikâyesinin muhteşem özet anlatımıdır.

Ayrıca,DEM Parti,bir de 24 Nisan vesilesiyle bir açıklama yapmış,"Büyük Felâket" demiş,eskiden "Soykırım" derlerdi.Burada da tenzilâta gidip,ABD Başkanı Biden'ın bile gerisine düşmüşler.

DEM Parti'de bu "geri vitesler" için bir tartışma oldu mu yaşandı mı bilmiyorum;haksızlık da etmek istemem ama gâlibâ bu partide birçok şey zâten "hazır yemek sipârişi" gibi dışarıdan hazır geliyor.

Bana düşen,DEM Parti'ye,"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı temelinde" yollarına devamda başarılar dilemektir.Ama daha çok bekleyeceklerdir.O özledikleri gün gelmeyecektir.

Benim gibi düşünenlere düşen görev ise çok basit:

"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" ile kurulan Apartheid rejimini eleştiren ve bu ülkeyi "yeni bir kuruluş hikâyesi"nin etrâfında biraraya gelmeyi savunan bir çağrı yapmaktır.

Hrant zâten yapmıştı:Gelin,onun 23.5 Cumhuriyeti teklifi üzerine yeniden düşünelim... *Prof. Dr. Taner Akçam,"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" mı,Hrant'ın 23,5 Cumhuriyeti mi?,Agos,25 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30181/1920-21-ruhu-ve-toplumsal-mutabakati-mi-hrantin-23-5-cumhuriyeti-mi

"Ermeni Soykırımı benim için bir misyon,bir sorumluluk"/Serdar Korucu*

Ermenihaber.am,Türk gazeteci ve yazar Serdar Korucu ile Ermeni Soykırımı'na ilişkin özel bir röportaj gerçekleştirdi. -Siz,insân olarak Ermeni halkının acısını nasıl algılıyorsunuz?Ermeni halkının evlâdı olsaydınız sizin için bu yaranın iyileşmesi yolu hangisi olurdu?

Ermeni halkının acısını tam olarak anlamam mümkün değil.Çünkü bir acı,bir yas sadece yaşayan tarafından hissedilir,anlaşılır.Benzeri şeyleri yaşayanlar bu acıya,yasa empati duyabilir.Fakat onlar bile tam olarak anlayamaz.Ne kadar araştırma yaparsanız yapın bu hisse sahip olmak imkânsız.Bunu kendinizin yaşaması,bire bir hissetmesi gerekir.İyileşmenin yoluna gelince...En önemli unsur bence saygı,geçmişe saygı gösterilmesi...Yâni bir acınız,bir yasınız varsa ve biri gelip bunu değersizleştirmeye çalışıyorsa onunla nasıl iletişim kurabilirsiniz?Ve iletişim kuramadığınız için sizi kim suçlayabilir?Bence suçlayamaz.Öncelikli olan konu tam da bu.Ermeni toplumunun acısına,Soykırım'daki kayıplarına saygı duymak...

-Siz Ermeni Soykırımı hakkında çok konuşuyorsunuz ve yazıyoruz.Genel amacınız nedır?

Bu soru çok farklı kesimler tarafından bana soruluyor.Bazısı eleştirmek,bazısı anlamak için soruyor elbette...Bazı liberal arkadaşlarıma göre yaptığım iş "milliyetçi" bir niteliğe sahip.Hattâ Ankara'nın yararına...Çünkü Türkiye'den Ermeni olmayan bir kişinin Ermeni Soykırımı üstüne çalışması,"fâil kimlik" için olumlu gibi görülebiliyor.Şunu açıkça belirtmem gerek.Soykırım çalışması,soykırıma uğrayanlar için yapılır,fâil kimlikler için değil.Yâni bir Alman,soykırım meselesi üstüne çalıştığında bunu "Almanlık" için değil Yahudiler,Romanlar,eşcinseller gibi soykırımın hedefi olan gruplar için yapmalıdır.Benzeri Türkiye örneği için de geçerli.

Ermeni Soykırım üstüne çalışmak bir sorumluluk aslında.24 yıldır gazetecilik yapıyorum ve ana akım medyada çalışmaya devam ediyorum.Bu alanda yazmanın sorumluluğunu hissediyorum.Ve inanın bugüne kadar hiçbir zaman,kimseden görüşlerimi saklamadım,saklamak zorunda da kalmadım.

Ne yazık ki benim de bu alana girişim Hrant Dink suikastı sonrasında oldu."Ne yazık ki" diyorum çünkü soykırım çalışmama neden olan motivasyonun bir başka acı üstüne kurulu olmasını istemezdim.Çok gençtim.23 yaşındaydım ve Ermeni Soykırımı üstüne tartışmalar olsa da konuya dâir bilgim yoktu.Okumaya ve öğrenmeye,suikast sonrasında başladım.Yâni bu benim için bir misyon,bir sorumluluk...

-Dünyâ gelişiyor ve toplumlar uygarlaşmaya çalışıyor,yaşanan ve yaşanmakta olan olaylara farklı bir şekilde bakmaya ve kabul etmeye başlıyor.Size göre,Türk toplumunun Ermeni Soykırımı ile yüzleşmeye hazır olacağı bir gün gelecek mi?

Dünyâdaki değişimin daha iyiye gittiğini söylemek zor.Çok daha milliyetçi-muhâfazakâr iktidarlar yönetime geliyor.Irkçılık uzun zamandır olmadığı kadar yükseliyor.Öyle ki dünyânın dört bir yanında sosyal medya mecralarında artık Holokost bile rahatlıkla tartışmaya açılabiliyor.Hattâ Hitler'e hak verdiğini söyleyebiliyor insânlar.Bir buçuk milyonu çocuk altı milyon Yahudi'nin öldürülmesini haklı çıkarmaya çalışıyorlar kendilerince,büyük bir nefretle.Bunda 7 Ekim [2023]'deki Hamas saldırısı sonrasında İsrail'in başlattığı operasyonun binlerce sivil cân kaybıyla sonuçlanmasının görünür hâle getirdiği anti-Semitizm'in etkisi var.Dünyâdaki atmosfer böyleyken Türkiye'de Ermeni Soykırımı ile yüzleşmeye dâir olumlu bir adımın gelmesini beklemek zor.

-Türkiye'nin hükûmeti değişiyor ama Ermeni Soykırımı'nın inkârı değişmiyor.Sizce Türkiye'nin Soykırımı kabul edeceği ve tanıyacağı bir gün gelecek mi?

Türkiye'de Ermeni Soykırımı'nın yüksek sesle tartışıldığı günleri gördük.Bunlar yaşandı ve üstünden çok uzun zaman geçmedi.Meselâ Türkiye Cumhuriyeti'nde bir ilk olarak Recep Tayyip Erdoğan'ın başbakanlığı döneminde Ermeniler için bir taziye yayınlandı ve o günden beri 24 Nisan'larda bir mesaj olarak Ermeni Patrikhânesi ile paylaşılıyor.Bu önemli.Çünkü "Osmanlı Ermenilerini saygıyla yâd ediyor,torunlarına taziyelerimi sunuyorum" ifâdesi bile Türkiye'nin eski politikasının değiştiğini,bunun yerini saygı ile anmaya döndüğünü gösteriyor.Fakat yine de bugünden yarına her şeyin değişeceğini ummak imkânsız.

Dışişleri Bakanlığı'nın sayfasında yer alan "Türkiye'de 1915 olaylarını soykırım olarak nitelemek bir suç mudur ve bunu iddia edenler cezâ soruşturmasıyla mı karşılaşır?" sorusuna Bakanlığın yanıtı şöyle:"1915 olayları Türkiye'de bir tabu değildir.Birbirinden ayrılan anlatıları savunmak ifâde özgürlüğü bağlamında yasaldır." Ancak bugün bile Türkiye'de Ermeni Soykırımı ifâdesini kullanmak yargılanmaya konu ediliyor.Bu maddeden yargılananların hapisle cezâlandırılması pek olası olmasa da Dink suikastında,Hrant Dink'i hedef hâline getiren 301. maddenin "Türklüğü,Cumhuriyeti veyâ Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni alenen aşağılama" suçunun hâlâ yürürlükte olduğunu,işlediğini görüyoruz.Bu sürecin üzücü olan yanı,eğer "Soykırım" ile ilgili "Türklüğü aşağılamak" diye bir suç üretilecekse,bunun bu ifâdeyi kullananlara,Ermeni Soykırımı üstüne çalışanlara,araştıranlara değil soykırım lekesini Türklüğe ve hattâ Türklük ile birlikte soykırıma katılan diğer halkların da alnına sürenler için işletilmesi gerekir.Yâni adı bugün okullara,caddelere verilen soykırım fâilleri için...

-Siz Türkiye vatandaşı ve gazeteci olarak Ermeni Soykırımı konusunda Türkiye'nin resmî politikasını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Târihle yüzleşmek,târih üstüne konuşmak her ülke için zor.Hele de fâil sandalyesindeyseniz...Öte yandan Ermenistan'daki tartışmaların zamanlaması da dikkat çekici.109. yıldönümü öncesinde "Soykırım kurbânları listesi" polemiği ya da Pashinyan'ın hukûkî bir terim olan Soykırım yerine geleneksel "Medz Yeghern" ifâdesini kullanması sonra da bunun bir geri adım olmadığına dâir çıkışı...Bunun devamının iki taraf için de ne olacağını,ne olmayacağını kestirmek zor ama geleceğe dâir tek bir şey söylemem gerek.2020'den sonra bence artık ortada sadece Ankara-Yerevan ilişkisi yok.Eski normalleşme sürecine,yâni iki ülke arasında Soykırım da dâhil meseleleri ele alıp yeni bir döneme başlama hâli imkânsız.Bir süreç işleyecekse artık masada üçüncü bir taraf olarak Azerbaycan da bulunuyor.Onun da hesaba katılması gerekli ve görüşmelerin dışında tutulması imkânsız.Türkiye ile Azerbaycan arasında onyıllardır varolan kopukluk,iletişimsizlik son dönemde kapandı ve Ermenistan'ın da gâyet iyi bildiği gibi güçlü bir ittifak,kelimenin tam anlamıyla "bir millet,iki devlet" rûhu tesis edildi.Yâni ya Ankara-Bakû-Yerevan normalleşmesi yaşanacak ya da sınırların ve iletişimin kesik olduğu sınırdaşlığı yaşamaya devam edeceğiz.Sırtımızda ağır yüklerle birlikte... *Serdar Korucu,"Ermeni Soykırımı benim için bir misyon,bir sorumluluk",Röportaj:Ani Galstyan,Ermenihaber.am,25 Nisan 2024. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2024/04/25/Serdar-Korucu-Ermeni-Soyk%C4%B1r%C4%B1m/273537

Ermenice hiçbir hayâlim yok artık/Hayko Bağdat*

Katliâmı yapan katiller,katliâmcı ve katil oldukları için seviliyormuş meğer.Devlet o kadar derin değilmiş.Derin olan halkmış,her evde bir beyaz bere varmış.Üstelik barış ve diyalog istemek,yüzleşme ve ortak gelecek talep etmek pahalı bir işmiş. Bu satırları okuduğunuz saatte 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlanmış,24 Nisan târihine gelinmiş olacak.Ermeni Soykırımı Anma Günü...

Bundan 28 yıl önce bugün,1996 târihli Agos gazetesinde şöyle yazmıştı Hrant Dink:

"Kim nasıl anlayabilir bunu bilemiyorum ama hem Ermeni olmak,hem Türkiyeli;hem 23 Nisan'ı yaşamak bütün coşkusuyla ve ertesi günün bir parçası olmak bütün hüznüyle.Kaç insân bu ikilemi yaşıyordur şu yeryüzünde?Ne anlaması kolay ne de anlatması.
Dilerim kimse de yaşamasın bu ikilemi bir daha.23 Nisan nasıl daha bir coşkuyla yaşanır?24 Nisan nasıl hâfızalardan sildirilir?Bütün bunlar çözümsüz sorular değil aslında.23 Nisan bütün çocukların olacaksa eğer ben derim Ermenistanlı çocukların da olsun bir biçimiyle.Çağırın onları da bu kutlamalara.Barıştırın çocukları birbirleriyle,tanıştırın.Sadece 23 Nisan da olmasın 24 Nisan'ı da katın içine..."

Belki de yaşlanıyorumdur.24 Nisan yazısı yazmak,soykırımın fenâlığını,yüzleşmenin kıymetini anlatmak istemiyorum artık.Hrant Dink'in açtığı barış ve diyalog yoluna iknâ olmuş gençlerdik bizler.Onu barbarca katletmelerine rağmen bir avuç Ermeni ve Hrant'ın arkadaşları olarak bu mücâdelenin peşini hiç bırakmadık.En güzellerimiz,en korkusuzlarımız,en samimi olanlarımız davrandılar.Hiç yorulmadık,anlatmaya devam ettik gerçekleri.Gerçek bilinirse insânlık vicdânı kötülüğü durdurur diye inandık.

Öyle değilmiş...

Gerçek biliniyormuş.Katliâmı yapan katiller,katliâmcı ve katil oldukları için seviliyormuş meğer.Devlet o kadar derin değilmiş.Derin olan halkmış,her evde bir beyaz bere varmış.Küçücük Ermenistan'ı SİHA'larla,uçaklarla ve kollarında Talat Paşa armalarıyla vurduklarında,iki jenerasyon genci daha katlettiklerinde,Agos gazetesinin önünde beyaz bere ve kornalarla tezâhürât yapanların memleketiymiş Türkiye.Hrant Dink'in cenâzesinde en önde saf tutup "Azeri askerinin ayağına taş deymesin" diye twit atanların hep çoğunluk olacağı bir yermiş Türkiye.Seve seve yine yaparlarmış.

Üstelik barış ve diyalog istemek,yüzleşme ve ortak gelecek talep etmek pahalı bir işmiş.Hrant Abi katledileli 18 yıl oldu.Onun ardından direnenlerin çoğu memlekette barınamadı bile.Ben Berlin'deyim,Garo Washington'da,Sayat Amsterdam'da.Çiğdem Silivri'de,Tamar,Sibil,Alex,Özlem hep başka diyarlarda artık.

Ermenice hiçbir hayâlim yok artık ülkem için.

23 Nisan hepimize kutlu olsun.

24 Nisan bize kalsın. *** Dünyâ Ermenileri Berlin'de buluştu

Berlin'de Ararat Kolektifi adıyla örgütlenen bir kültür merkezi (Cafe Arakil) açıldı.İnisiyatifi kuranlar,dünyânın her yerinden Berlin'e yolu düşmüş pırıl pırıl Ermeni gençleri.Bu girişimi tüm kalbimle destekliyorum.Birlikte etkinlikler düzenliyoruz.En son dünyâca ünlü Ermeni yönetmen Atom Egoyan'ın da ziyâret ettiği inisiyatif bu yıl uluslararası bir soykırım anması organize etti.ATİK (Avrupa Türkiyeli İşçiler Konfederasyonu) bu sempozyuma büyük katkı sundu.ATİK sözcüsü açılışta oldukça çarpıcı bir konuşma yaptı.Etkinlikte Rojava'daki devrimci Ermenileri konu alan yeni film "Lusine"nin fragmanı yayınlandı.Bu film hakkında daha uzun yazacağım sizlere.

Ayrıca "Devam Eden Ermeni Direnişi:Artsakh,Rojava ve Diaspora" başlıklı bir oturum düzenlendi.

Katılımcılar;Yerazad Koalisyonu (ABD/Kaplumbağa Adası),Nubar Ozanyan Kültür Merkezi (Rojava,Kuzeydoğu Suriye),Nor Zartonk (İstanbul,Türkiye),Karena Avedissian,araştırmacı (Yerevan,Ermenistan),Charjoum (Paris,Fransa),Zırh Koalisyonu (New York,ABD/Kaplumbağa Adası),Ararat Kolektifi (Berlin,Almanya) oldu... *Hayko Bağdat,Ermenice hiçbir hayâlim yok artık,Artıgerçek,24 Nisan 2024. https://artigercek.com/makale/ermenice-hicbir-hayalim-yok-artik-301934

Soykırım ve sol:Melih Cevdet Anday'ın tedirgin yüzleşmesi/Emre Can Dağlıoğlu*

Melih Cevdet Anday ile Yaşar Kemâl'in de Türkçe konuştuklarını duyunca tedirgin olan bu insânların birkaçıyla selâmlaşınca anlaşılır ki,geminin neredeyse tüm yolcuları,Suriye veya Lübnan'dan Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne tatile giden Ermenilerdir.Sohbet derinleşince Anday ve Kemâl,bu Ermenilerin hepsinin bir şekilde Anadolu göçmeni olduğunu öğrenirler. Nâzım Hikmet,o muhteşem Şeyh Bedreddin Destânı'nda Şeyh'in onbeşinci yüzyılda Osmanlı nizâmına başkaldırısının ağır yenilgisini görkemli bir şekilde anlatır.Destânın sonunda,Nâzım Hikmet bizi Şeyh'in idâm edildiği Serez Çarşısı'na götürür.Bedreddin "bakırcı dükkânının karşısındaki ağaç"ta asılıdır.Yalnızdır,etrâfında kimse yoktur.Bu sonsuzluk ânına iştirâk eden yalnızca çiseleyen yağmur kalmıştır.Çarşı dilsiz kalmış,kör olmuştur.Nâzım Hikmet,şiddete tanıklık ânının sonsuzluğunu ve ardından yarattığı boşluğu şöyle anlatır:"Havada konuşmamanın,görmemenin kahrolası hüznü/Ve Serez Çarşısı kapatmış elleriyle yüzünü." Nihâyetinde,şiddetten geriye kalan,tanık olanın suskunluğu ile bu suskunluğun ve şiddet anının aktarımsızlığının yarattığı hüzündür.

Destânın bu satırlarının,Osmanlı ve Cumhuriyet târihinde egemen olmayan gruplara yönelik şiddete karşı Türkiye solunun genel siyâsetini çok iyi anlattığını düşünüyorum.Kurumsal çerçeveyle (partiler ve hareketler) değil,gündeminin merkezine eşitliği koyan tüm entelektüelleri de kapsayacak şekilde düşündüğümüzde bile,Türkiye solunun bu konudaki tavrını yoğun bir sessizlik olarak tanımlamak mümkün.Fakat bu yazının maksadı,bu şiddetle "yüzleşememe"den dolayı,genel olarak 12 Eylül öncesinin "boşa geçmiş zaman" olduğunu varsayan melânkolik kelâmlar etmek veyâ indirgemeci ve açıklayıcı olmaktan uzak "gerçek solcu değil,esâsen Kemâlist oldukları" tezini yinelemek elbette ki değil.(1) Aksine,bu önermelerin indirgemeciliğini göstermek.Zirâ bu yazıyı o ağır suskunluğun ve hüznün bulanıklaştığı ve belki de dağıldığı bir "yüzleşme momenti"ni hâtırlatmak için yazdım.Ayrıca,makro siyâseti etkileyecek gücü hiçbir şekilde olmamasına,ısrârlı bir siyâset arayışına dönüşmemesine ve hattâ tamamen tutarlı kalmamasına rağmen,bu ânın satırlara dökülmesini kıymetli bulduğum için,müellifini tam da bugün bu anlamda anımsamak gerektiğini düşünüyorum.

Bahsettiğim isim,Cumhuriyet târihinde Türkçe şiirin temel direklerinden biri olan Melih Cevdet Anday.Sanırım kendisini yalnızca şâir olarak anmak,arkasında bıraktığı koca ve her türden eseri barındıran külliyâtına büyük haksızlık olur.Zirâ köşe yazıları,romanları,tiyatro oyunları,denemeleri ve gezi yazılarıyla,Anday farklı bir entelektüel.İdeolojik olarak,dönemin hâkim Üçüncü Dünyâcı veyâ Sovyetler yanlısı sosyalizmlerin angajmanlarından uzak bir sosyalist.Elbette ki kavram,içini nasıl doldurduğumuza göre değişecektir,fakat Kemâlist olarak genelleştirilebilecek birçok siyâsî reflekse sahip bir isim Anday.Bu çerçevede,özellikle bu yazı için önemli olan bir nokta,Anday'ın Osmanlı'yı geri kalmış ve Arap-İslâm kültürü içinde millî kimliğinden uzaklaşmış bir düzen olarak gören ve Türk modernleşmesinin ve çağdaş uygarlığın önemine inanan bir entelektüel olması.(2)

Hâtırlatmak istediğim o yüzleşme ânı Anday'ın bir gezi yazısından.Sözkonusu gezi ise Moskova'da düzenlenen Asyalı ve Afrikalı Yazarlar Birliği toplantısı için resmî makâmlarca Aziz Nesin ve Yaşar Kemâl'le birlikte davet edildiği Haziran-Temmuz 1965 târihli Sovyetler Birliği turu.(3) Odesa'dan başlayıp Semerkant'a kadar uzanan bu gezide Anday'ın tuttuğu notlar,Ağustos ayının sonundan itibâren dönemin çok satan sosyalist dergisi Yön'de beş bölüm hâlinde yayınlanır.Bu notlar,yine aynı dergide yayınlanan Bulgaristan ve Macaristan gezilerine dâir yazı dizisiyle birleştirilerek,Ekim 1965'te Gerçek Yayınevi tarafından pek de yaratıcı olmayan bir isimle,"Sovyet Rusya,Azerbaycan,Özbekistan,Bulgaristan" başlığıyla basılır.1977 yılında aynı kitâp,bu kez başına Anday'ın Ege gezisi notları eklenerek "Anadolu'da ve Sosyalist Ülkelerde" ismiyle yeniden yayınlanır. Armenia gemisinde

İlk olarak Yön'de yayımlanan bu dizinin ilk bölümünde,Anday,gezi notlarına Tophâne Rıhtımı'ndan Odesa'ya gidecek olan Armenia gemisindeki (anlamlı bir tesâdüf olsa gerek) mâcerâlarla başlar.(4) Yol arkadaşı Yaşar Kemâl'le birlikte,garsonlardan şans eseri gemide onlardan başka Türk olmadığını öğrenirler.Anday,buna rağmen geminin her yerinde kulağına Türkçe çalındığını belirtir.Önce yanlış duyduğunu zanneder,fakat öyle değildir.Herkes Türkçe konuşuyordur,onun deyimiyle "bizim Anadolu Türkçesi." Anday,bu insânların "Anadolulu" olduklarını yalnızca dillerinden anlamaz:"Ve bu Anadolu Türkçesi konuşanların yüzü Anadolu yüzü,halleri,tavırları da öyle.Kimi terliklerini giymiş,kimi bir ayağını altına almış..."
Anday ile Kemâl'in de Türkçe konuştuklarını duyunca tedirgin olan bu insânların birkaçıyla selâmlaşınca anlaşılır ki,geminin neredeyse tüm yolcuları,Suriye veya Lübnan'dan Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne tatile giden Ermenilerdir.Sohbet derinleşince Anday ve Kemâl,bu Ermenilerin hepsinin bir şekilde Anadolu göçmeni olduğunu öğrenirler:

"Yaşlıları Anadolu'da doğmuşlar,yaşamışlar;gençleri ise babalarının,analarının Suriye'ye,Lübnan'a göç etmesinden sonra doğmuşlar ama gene de Türkçeyi ana dili olarak öğrenmişler.Kimi Adana'dan,kimi Malatya'dan,kimi Kayseri'den..."

Bu insânların özlem ve sevgiyle eski yurtlarını sormaları çok etkiler Anday'ı,"insân içinin cız ettiğini duyuyor" der ve okuru başka bir karşılaşma ânına götürür:

"Cumhuriyet gazetesinde yazdığım sıralarda,dil konusundaki bir yazım dolayısıyla,Ermeni okurlarımdan birinden bir mektûp almıştım.(5) 'Katl-i âm' [bugünkü hâliyle katliâm] karşılığı olarak Türkçe 'kıyım' sözcüğünü öneriyordu bu Ermeni okurum ve mektûbun sonunda da,'Biz Ermeni Kıyımı deriz' diye yazıyordu."(6)

Anday,burada Ermeni Kıyımı tanımlamasını hiç itirâz etmeden veyâ şerh düştüğünü imâ etmeden kullanır.Hattâ bu mektûbun da gemideki sohbetin sebep olduğu burkulmayı yarattığını belirterek,kendisini üzenin bu devâsâ şiddetin ve sonuçlarının yaşanması olduğunu işâret eder.Fakat Anday'ın devam eden satırlarında,1915'te ve sonrasında neler olduğuna ve tam olarak neyi kastettiğine dâir bir açıklama görmeyecek olmamız,şu soruyu akla getirir:Anday,bahsettiği kıyımın ne olduğunu söylemekten çekiniyor mu,yoksa bu referansın okur tarafından anlaşılacak bir gönderme olduğunu mu düşünüyor?Elbette ki,yanıtını hiçbir zaman tam olarak bilemeyeceğimiz bir sorudan bahsediyorum.Ancak,o yazının Ağustos 1965'te yazıldığını,yâni Soykırım'ın ellinci yılı dolayısıyla dünyânın birçok yerinde yapılan büyük anmalarla Türkiye'de de gündeme geldiği Nisan ayının üzerinden yalnızca dört ay geçtiğini düşününce,her iki seçeneğin de bu üstü kapalılıkta payı olması mümkün.(7) Bir başka olası seçenek de 1915 doğumlu ve çocukluk ve ilk gençlik yıllarını Kadıköy'de geçiren birisi olarak Anday'ın belleğinde bu şiddet anlatıları büyük olasılıkla zâten varolduğu için,kıyımı "bilinen bir sır" olarak görmesi. (8) Suçluluk ve sorumluluk

Anday'ın bu yazısını önemli kılan "Ermeni Kıyımı"nı kabullenmesi veyâ şiddeti bu isimle anması değil,bunun ötesine geçerek,bu şiddete karşı alınması gereken tutuma dâir önemli bir tartışma açıyor olması.Zirâ Anday,gemideki Ermenileri dinledikçe içinde âdetâ bir suçluluk duygusu oluştuğunu itirâf eder.Anday'ın bu duyguyu hissetmesinin bizâtihi kendisi bile Kıyımı alışılageldik şekilde devletin savaş ve isyân gibi mücbir sebeplerle uyguladığı bir tedbir/zorunluluk olarak değil,işlenmiş bir suç olarak gördüğünü gösterir.Bu durum yazı boyunca böyle kalsa da,yazıda suçlulukla ilgili duyguları şekil değiştirecektir.Ona göre,bu konuda kolektif sorumluluktan bahsedilemez bile.Zirâ bu olay,Anadolu târihinin geride kalmış bir döneminde vukû bulmuştur ve bu suçu işleyen devlet olarak Osmanlı yıkılmıştır.Ardından kurulan Cumhuriyet'in ise bundan sorumlu tutulması olanaksızdır.Zâten bir devletin ve siyâsetin üzerinde olan sorumluluğun tüm bir ulusa mâl edilmesi ise tamamen hatâlıdır:

"(...) Hayır,benim bir suçluluğum yoktu,Anadolu târihinin artık kapanmış olan eski bir döneminin olayı idi bu,ondan sonra Osmanlı Devleti yıkılmıştı.Onun sorumu,onu yıkana yükletilemezdi;dahası,bir devletin,bir siyâsetin sorumunu sürgit bir ulusa yüklemek yanlış olurdu."

Bunları sıraladıktan sonra,önemli bir "ama" koyarak devam eder Anday.Suçun sorumluluğunu Cumhuriyet Türkiyesi'nden ve "Türk ulusu"ndan uzaklaştırırken,bireysel olarak sorumluluk hissetmenin zorunluluğunu hâtırlatır.Dolayısıyla,meseleyi bir Türk-Müslüman olarak ele almaktan çok,âdetâ Sartrecı bir hümanizmle,bireyin insânlığa karşı târihsel sorumluluğunu ön plâna çıkaran çerçeve içinde görür:

"Ama nerede bir zulüm,bir kıyım varsa,ondan herkese sorum payı düşer gene de.Bize yükletilmiş olmasa bile kendiliğimizden duyduğumuz,kendimize yüklediğimiz bir sorumdur bu.Uluslarda,başka uluslara saygının yerleşmesinde,bu 'kendini sorumlandırma' bilincinin büyük yeri olsa gerektir."

Bu çerçeveyle,Anday'ın şiddetin zaman olarak uzakta kalmasına ve kendi tanımladığı fâillerin târihe karışmış olmalarına yaslanarak,daha derin bir yüzleşmeden kaçındığını söylemek yanlış olmayacaktır.Hattâ "nerede bir zulüm,bir kıyım varsa" diyerek Soykırım'ın kendisini odağa almaktan kaçarak,suçu göreceleştirdiği ve dahi sıradanlaştırdığı iddia edilebilir.Bu yorumların da isâbetli olacağının hakkını vererek,Anday'ın bu satırlarına,yazıldığı dönemi düşündüğümüzde,daha farklı bir okumanın da eklenebileceğini düşünüyorum.1960'ları,farklı bir dünyâ düzeni ve insânlık inşâsının mümkün olduğuna dâir büyük anlatıların,düşüncelerin ve hareketlerin hâkim olduğu bir dönem olarak gördüğümüzde,Anday'ın bir yandan Ermeni Soykırımı'na özgü bir sorumluluktan kaçınırken,diğer yandan kendisini daha büyük bir hümanizm söyleminin parçası kılmaya çalışıyor.Zirâ Anday,yukarıdaki alıntının son cümlesinde suça dâir insânî sorumluluk duymanın ve suçla yüzleşmenin önemini kendince vurgularken,kendisini,Türkiye'yi veyâ "Ermeni Kıyımı"nı bu daha geniş çerçevenin dışında tutmaya çalışmaz.

Anday,bu bahsi bitirirken kurduğu çerçevede de geniş ölçekteki hümanist ve medeniyet kavramını önemseyen çizgisini sürdürür.Ona göre,"biz" dinin ve etnisitenin üstünde ortaklıklara sahip ve târihsel karakterini "uygarlıklar zinciri"nin oluşturduğu bir coğrafyanın insânlarıyızdır.Bu coğrafyayı,onun tabiriyle "Anadolu toprağı"nı din ve etnisite üzerinden bölmeye çabalamak,yapılmış en büyük yanlışlardan biridir.Dolayısıyla Anday,Anadolu'yu farklı medeniyetlerden yoksun bırakan bir bölünmeyi,buna yola açan şiddeti imâ ederek açıkça işâret eder.Fakat yine eksik olan bunu kimin yaptığından hiç bahsetmemesidir.Ayrıca,bu muğlâklık,ister istemez duymaya alışık olduğumuz "kurbânı suçlama [victim blaming]" çizgisine evrilme şüphesi de uyandırır.Ancak,bu yazıdan tam on yıl sonra kaleme aldığı başka bir yazı,Anday'ın böyle bir çizgide olmadığını gösterecektir.O yazının ortaya koyduğu bir başka durum ise Anday'ın yüzleşmeci tavrının çok tutarlı olmadığıdır. On yıl sonra

Anday'ın bu yüzleşme momentinde kurduğu sınırları belirli çerçeve,yazıldığı dönemden kesinlikle daha zor bir ânda sınanır.Dünyâda ve Türkiye'de genel siyâsî konjonktür tamamen değişirken,Ermeni meselesini çevreleyen koşullar da aynı kalmamıştır.1973'te Gourgen Yanikian'ın Türkiye'nin Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ve Konsolos Bahadır Demir'i bir otelde öldürmesiyle başlayan süreçte,Türkiye'nin 1974'teki Kıbrıs "müdâhale"siyle birlikte,uluslararası düzeyde Soykırım meselesi daha önce olmadığı kadar çok gündeme gelmeye başlamıştır."Ermeni meselesi"nin de 1970'lere her anlamda hâkim olan şiddet sarmalına gireceği Ekim 1975'in şafağında,ABD Kongresi'nin 24 Nisan'ı "Ulusal İnsânın İnsâna Zulmünü Anma Günü [National Day of Remembrance of Man's Inhumanity to Man]" (Türkçede Zulüm Günü veyâ Ermenilere Zulüm Günü) olarak ilân etmesi,Türkiye'de gerilimi ciddî şekilde artırır.Türkiye'nin dış düşmânlarınca hedef alındığı hissiyâtı,dönemin Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'ün 23 Nisan için yayınladığı kutlama mesajına da aynen yansır:

"Bugün,Türkiye'de vatandaşlık hakkından yararlanan herkesin gözlerini biraz dış âleme çevirmesi lâzımdır.Bütün siyâsî partiler,kamu ve özel sektör temsilcileri,işçiler ve işverenler,hepiniz,bütün Türk basın-yayın organları,içinde yaşadığımız şu son yıllarda çevremizde oluşan dış âlemi hep birlikte takip ediniz.(...) Son yıllarda ve son günlerde,meşakkat ve pek çok kan bahasına kurduğumuz bağımsız Cumhuriyet Türkiye'si aleyhinde düzenlenen fitne ve fesâtlara karşı sessiz ve kayıtsız kalamazsınız.(...) Târihimizin,dışta ve içte pek çok zorluklarla yüklü olduğu bir döneminde yaşıyoruz."(9)

Anday da 2 Mayıs 1975 târihli Cumhuriyet gazetesindeki yazısında bu demeçten yola çıkarak Ermeni meselesini bir kez daha ele alır.Korutürk'ün mesajında vurguladığı birliğin iç siyâsetteki kutuplaşmadan ötürü sağlanamadığını belirten Anday,diğer taraftan "altmış yıl önceki Ermeni sürgünü vesile edilerek" ABD'ndeki Zulüm Günü ilânının,yazarları ve düşünürleri biraraya getirdiğini yazar.Anday,bu kez şiddeti tarif ve isimlendirme konusunda daha açıktır.Herhangi bir tırnak işâreti veyâ imâ olmadan doğrudan "Ermeni sürgünü" der ve bunun ne zaman yaşanmış olduğunu özellikle belirtir.Zirâ geçen bu on yılda "Ermeni meselesi" bir anlamda ifşâ olmuştur ve üstü kapalı konuşulması gereken bir sır olmaktan çıkmıştır.

Anday için değiştiği hissedilen bir başka nokta ise daha savunmacı bir noktaya kayan tavrıdır.Zirâ on yıl önce bir gemide karşılaştığı Ermenilerle dostâne bir şekilde konuşurken hissetmediği bir şeyi bu kez sezdirir.Bu değişimin sebebinin bu kez "Türkiye'ye yabancı devletlerden yönelen bir tehdit" endişesinden ileri geldiğini düşünüyorum,zirâ Anday,bu bahiste gâyet yüksek perdeden konuşur;"dışarıda ulusumuza 'zâlim' damgasını vurmak isteyenler"e alındığı çok açıktır.Bu yüzden,"böyle bir 'zulüm günü' önerisini destekleyen devletlerin yakın ve uzak târihlerindeki 'zulümleri' dünyâ kamuoyuna ansıtmak" için çabalayan entelektüellerin bu savunmacı tavrını "çok yerinde" bulur.Yine de Anday'a göre bu çaba yetersizdir ve bir şekilde Türkiye tarafından hiç istenmeyecek bir amaca hizmet edebilir:

"Gerçi bundan bütün toplumların târihinde 'zulüm' olduğu savı gibi bir genelleme çıkıyordu ve bundan kendini bağışık tutabilecek bir devlet gösterilemez denmek isteniyordu sanki."

Bu sebeple,iki farklı karşı etkinlik önerir.İlki,on yıl önce yazmış olduğu gibi,devletler ile ulusların ve özellikle Osmanlı ile Türkiye'nin farklı yapılar olduğunun ısrârla altının çizilmesidir.İkincisi ise ülkenin kültür alanında gelişimine ve dünyâya açılmasına yatırım yapmasıdır.Sanatçıları ve bilimadamlarını her türlü olanakla donatmaktan ve yapıtlarını dünyâya duyurabilir hâle getirmekten bahseder Anday,böylece Türkiye,dünyâ uygarlığına katkılarını ortaya koyabilecek ve "böyle bir ulusa o tür sıfatların yakıştırılamayacağını da tanıtlayabilecek durumda" olacaktır.Yâni Anday,on yıl önce olduğu gibi yine kolektif sorumluluğun olası yüklerinden kaçınmaya çalışır,fakat bu kez bunu bir devlet politikası olarak somutlaştıracak önerilere sığınır.

Ancak,Anday her ne kadar kelimeyi yazı boyunca tırnak içinde kullanmış olsa da,zulüm olarak görülebilecek bir şeyler yaşandığı gerçeğinin aklının bir köşesinde kaldığı bellidir.Zirâ bunu inkâr etmeye girişmediği gibi,aksine bu şiddetin yaşandığını açık eder Yazının bir yerinde,ülkenin uygarlığa ve kültüre yaptığı katkıların kazandıracağı prestijin esâsen "devletlerin târihlerinde nice haksız politikalar,nice gereksiz uygulamalar"ın üstünü örteceğini imâ eder.Başka bir satırda,ulusların birbirlerine düşmân olmasının nedenini "devletlerin çeşitli çıkar amaçlarına dayalı politikaları"nda görür.Yine de,bu bağlamda esâs önemli olan Anday'ın on yıl önce yazdığı yazıdan yaptığı alıntıdır:

"Yaşar Kemâl ile çağrılı olarak Sovyetler Birliği'ne giderken,İstanbul'dan kalkan Armenia vapurunda Ermeni yolcularla karşılaşmış,konuşmuş,ahbâplık etmiştik.Dış gezilerim üstüne tuttuğum notları içeren kitâbımda bu anı da yer alır.Şöyle yazmıştım,'... O zaman anladık ki bunların tümü Anadoluludur.Yaşlıları Anadolu'da doğmuşlar,yaşamışlar,gençleri ise babalarının,analarının Suriye'ye,Lübnan'a göç etmesinden sonra doğmuşlar,ama Türkçeyi ana dili gibi öğrenmişler.Kimi Adana'dan,kimi Kayseri'den,kimi Malatya'dan...' Sonra sürgün olayına değinerek şunları eklemiştim,'Anadolu târihinin artık kapanmış bir döneminin olayı idi bu,ondan sonra Osmanlı Devleti yıkılmıştı.Onun sorumu,onu yıkan devrimin çocuğuna yükletilemezdi;dahası,bir hükûmetin,bir siyâsetin sorumunu bir ulusa yüklemek yanlış olurdu.'"

Anday'ın 1965'te yazdığı bu yazıdan yaptığı alıntı kadar aktarma gereği duymadığı kısımlar da duruşuna dâir ipuçları vermesi açısından önemlidir.Anday,burada duyduğu suçluluktan,kıyımdan ve insânî sorumluluktan bahsetmezken,yaptığı alıntılar geride kalmış olsa da,bahsedilen türden bir olayın yaşandığını ve bunun sorumluluğunun Osmanlı Devleti'nde olduğunu düşündürten cümlelerini bu yazısına da alır.Ardından on yıl önce yazdığı bu yazı üzerine bir İstanbullu Ermeni okurun Anday'a "sorumlu olmadığı olaylardan duyduğu üzüntü"den dolayı şükrânlarını sunduğu mektûptan bahsederek devam etmesi de bu duyguyu güçlendirir.Fakat esâs olarak,Anday'ın bilinçli veyâ bilinçsiz olarak yaptığı şu benzetme genel olarak meseleyi nasıl gördüğünü net bir şekilde gösterir:

"Federal Almanya'nın başkanlarından biri de Nazi Almanya'sında Yahudilere ve daha başkalarına yapılan zulümlerin,bütün Alman ulusuna yükletilemeyeceği görüşünü savunurken,bu karşı tutumun da bir çeşit ırkçılık olarak görülebileceğini söylememiş miydi?"

Açıktır ki,uluslararası baskının artması,Anday'a 1915'ten bir bütün olarak Türk ulusunun sorumlu tutulduğunu veya böyle bir tehlike olduğunu hissettirir.Fakat buna karşı savunma geliştirirken,Holokost'u ve kendisinden önceki Nazi rejiminin suçlarıyla karşı karşıya kalan ve bir ölçüde yüzleşen Batı Almanya'yı örnek vermiş olması,Anday'ın bu konudaki tavrı açısından bence ziyâdesiyle açıklayıcıdır.Kolektif sorumluluk almaktan/hissetmekten kaçınmaya çalışan Anday,içten içe "Ermeni Kıyımı"nın Holokost ölçeğinde bir şiddet olayı olduğunun ve bunun bir önceki devletin işlediği ve yüzleşilmesi gereken bir suç olduğunun farkındadır. Bitirirken

Melih Cevdet Anday,2002 yılında vefât edene kadar yazmaya büyük ölçüde devam etti,fakat 1975'in ardından geçen 27 yılda Soykırım üzerine -en azından benim tespit edebildiğim- başka bir yazı yazmadı.Dolayısıyla,ASALA ve Adâlet Komandoları'nın saldırıları,12 Eylül Darbesi,Soykırım inkârcılığının kurumsallaşması,SSCB'nin çöküşü ve Yugoslavya'nın dağılarak savaşa sürüklenmesi,Anday'ın bu tedirgin ama yüzleşmeci duruşunu nasıl etkiledi,şimdilik bilmiyorum.Fakat en azından,1977 yılında,yâni Türkiyeli diplomatlara yönelik yoğun suikastların başlamasından iki yıl sonra,burada bahsi geçen ilk yazıyı farklı bir gezi kitâbında aynen yayınlamış olması bize bir şey anlatabilir.

Özellikle 1990'larda,sosyalist dünyânın enternasyonalist zeminini kaybeden ve kimliğe dâir talepleri olan hareketlerin yükselişinden tedirgin olan dünyânın birçok yerindeki eski nesil solcuların gark oldukları ulusalcı çizgiye Anday da yaklaşmış olsa da,1960'larda ve 1970'lerde kaleme aldığı yüzleşme ânlarının her halükârda sol târih açısından kıymetli olduğunu düşünüyorum."Ermeni Kıyımı"ndan bir şiddet olayı olarak ve Ermenileri bu konuda hiç suçlamadan bahsetmenin ve bunun bir suç olduğunu ve buna dâir bir suçluluk ve sorumluluk duyulabileceğini yazmak hiç kolay değildi.Elbette ki,kusursuz bir pozisyondan bahsetmiyorum.Zirâ Anday,fâilin adını net bir şekilde vermedi,kolektif anlamda defansif tavır takındı ve bireysel sorumluluğu doğrudan almaktan kaçındı.

Ancak,şunu da unutmamak gerekir ki,Anday 1965'te böyle bir yazı yazarken,solun önemli entelektüelleri çok farklı tavırlar içindelerdi.Doğan Avcıoğlu,Nisan 1965 anmalarına Yön'de "Bir de başımıza Ermeniler çıktı!" diye cevâp veriyordu,Mehmet Ali Aybar 1967'de meşhûr Vietnam Mahkemesi'nde Jean-Paul Sartre'a 1915'in neden soykırım olarak değerlendirilemeyeceğini anlatıyordu ve İdris Küçükömer ise 1969'da yayınlanan ünlü "Düzenin Yabancılaşması" kitâbında Osmanlı-Türkiye târihi anlatırken Ermenilerin adını dahi anmıyordu.Dahası,bu sorun yalnızca Türkiye'ye özgü değildi.Devlet çapında kurumsal sosyalizmlerden Üçüncü Dünyâcılığa,Siyah Hareketi'nden Batılı/Batıcı/bağımsız sosyalistlere,küresel anlamda sol egemen olmayan gruplara dâir eşitlikçi bir söylem üretememişti.

Amacım,bu konudaki örnekleri çoğaltarak,tabiri câizse "ölümü gösterip sıtmaya râzı etmek" değil elbette;daha ziyâde târihsel bağlam açısından Anday'ın yazılarının önemli olduğunu vurgulamak.Zirâ bu yazıları kendini -tüm genellemecilik eleştirilerini kabul ederek kullanıyorum- Kemâlist olarak tanımlayan bir entelektüel yazdı ve bu tavır sol târihin küçük de olsa bir parçasıydı.Farklı kaygılarındansa,enternasyonalist bakışı ve hümanist tasavvurları baskın gelmişti.

Böyle bir başka momentte,Anday 1953'te New York'ta Sovyetler adına ABD'nde câsûsluk yaptıkları gerekçesiyle idâm edilen Ethen ve Julius Rosenberg çiftinin yasını tutmak istemişti.Benzer bir şekilde,Rosenberg'leri anmak ciddî anlamda tehlikeli ve zor bir şeydi.Soğuk Savaş'ın o heyecânlı günlerinde,Türkiye'de komünizm tanımı hâlen tabuyken ve solcular her ân "Moskof ajanı" olmakla suçlanabilecekken,Anday,onlara ithâfen adlarını hiçbir şekilde anmadığı "Anı" şiirini yazmıştı."Değil bu anılacak şey değil/Apansız geliyor aklıma" diye başladığı şiiri,"Değil,unutulur şey değil/Çaresiz geliyor aklıma" diyerek bitirmişti.Acaba Anday,Soykırım husûsunda da,anamamak ile unutamamak arasında kalmış böyle bir hâtırlamanın tedirginliği içinde miydi?.. Not:Bu yazının yazılmasındaki en büyük pay,ısrârlı sorularıma sabırla yanıt veren,Anday'la ilgili bilgilerini,kendi notlarını ve fotoğrafları benimle cömertçe paylaşan sevgili Sevengül Sönmez'e aittir.Hiç kuşkusuz edeceğim her teşekkür az gelecek olsa da,bir kez daha kendisine şükrânlarımı sunuyorum.Ayrıca,bu yazıyı önceden okuyup yorum ve eleştirilerini sunan Serdar Korucu,Yektan Türkyılmaz,Ömer Turan ve Barış Ünlü'ye çok teşekkür ederim.Son olarak,bu konuda da beni sabırla dinleyip yorumlarla fikirlerin şekillenmesini sağlayan Tamar Nalcı'ya müteşekkirim. *** 1-"Sol melânkoli" tanımı ve buna dâir târih okuması ve siyâset önerisi için bkz. Wendy Brown,"Resisting Left Melancholy".Boundary 2,26 (1999):19-27 ve Enzo Traverso,Left-Wing Melancholia:Marxism,History,and Memory (New York:Columbia University Press,2017.)
2-1965'te sol entelektüeller arasında Doğu-Batı medeniyeti ve Türkiye'nin bu bağlamdaki yeri üzerine başlayan tartışmaya,Anday da Yön'de yazdığı iki yazıyla katılır.Doğan Avcıoğlu ve Mihri Belli gibi Üçüncü Dünyâcılara karşı Batıcılığı önemseyen pozisyonu,Anday'ın o dönemki siyâsî angajmanlarını göstermesi açısından önemlidir.Anday'ın yazıları için bkz. Melih Cevdet Anday,"Değişik Üzüntüler:Sosyalizm ve İslâmiyet'in Düşündürdükleri",Yön 142,17 Aralık 1965,14;"Gelelim Emperyalist Kültüre",Yön 145,7 Ocak 1966,14. Sözkonusu tartışmanın geniş içeriği için bkz. Barış Ünlü,Bir Siyâsal Düşünür Olarak Mehmet Ali Aybar (İstanbul:İletişim Yayınları,2002),s.207-218.
3-Aziz Nesin,Sovyetler Birliği'ne geçmeden önce,Yazarlar Birliği'nin davetlisi olarak Mayıs'ta Berlin'de ve Haziran'da Varşova'da ağırlanır.Bu yüzden,Anday ve Kemâl İstanbul'dan yola çıkarken,Nesin onlarla değildir,bkz. Aziz Nesin-Ali Nesin Mektûplaşmaları:Canım Oğlum,Canım Babacığım (İstanbul:Nesin Yayınevi,2016),s.15-20.Aziz Nesin ve Yaşar Kemâl'in Moskova'daki toplantıda yaptıkları konuşmalar için bkz. Mustafa Yılmaz,"Aziz Nesin,Yaşar Kemâl ve Melih Cevdet Anday Moskova'da",Sözcükler 39,Eylül-Ekim 2012.Ayrıca,Yaşar Kemâl'in romanlarında Soykırım'a dâir takındığı anlatıcı ve yüzleşmeci tavır için bkz. Serdar Korucu,Yaşar Kemâl'in kaleminden:Ermeni mülkleriyle "Cumhuriyet'in şişirdiği keneler",Agos,15 Ocak 2015,http://www.agos.com.tr/tr/yazi/10256/yasar-kemalin-kaleminden-ermeni-mulkleriyle-cumhuriyetin-sisirdigi-keneler.
4-Melih Cevdet Anday,"Sovyetler Birliği Gezisi-1," Yön 126,27 Ağustos 1965,10-11.Yön dergisinin külliyâtının önemli bir kısmını Türkiye Sosyal Târih Araştırmaları Vakfı'nın (TÜSTAV) Süreli Yayınlar Arşivi'nde bulabilirsiniz:http://www.tustav.org/sureli-yayinlar-arsivi/yon-dergisi.
5-Salgının sebep olduğu kısıtlı imkânlardan ötürü Anday'ın hangi yazısından bahsettiğine dâir derin bir araştırma yapamadım.
6-Bu sözcüğü öneren Ermeni okurunun büyük ihtimâlle Ermenicede kullanılan ջարդ [çart] kelimesinin çevirisini Anday'a ilettiğini düşünüyorum.Bu yazıların yer aldığı kitâplarda ise,Anday (veyâ editörü) nedense "kıyım" sözcüğü yerine "kesim" sözcüğünü kullanmayı tercih eder,bkz. Anday,"Sovyet Rusya,Azerbaycan,Özbekistan,Bulgaristan" (İstanbul:Gerçek Yayınevi,1965),s.20;"Anadolu'da ve Sosyalist Ülkelerde" (İstanbul:Çağdaş Yayınları,1977),s.124.
7-Nisan 1965'in Türkiye gündemine nasıl yansıdığı konusunda daha fazla bilgi için bkz. Serdar Korucu ve Aris Nalcı,1965:2015'ten Elli Yıl Önce,1915'ten Elli Yıl Sonra (İstanbul:Ermeni Kültür Yayınları,2014);Ömer Turan ve Güven Gürkan Öztan,Devlet Aklı ve 1915:Türkiye'de "Ermeni Meselesi" Anlatısının İnşâsı (İstanbul:İletişim Yayınları,2018),s.200-206.
8-Anday'ın çocukluğu ve ilk gençliği için bkz. Melih Cevdet Anday,Dünyâda Geçirdim Çocukluğumu,(haz.) Sevengül Sönmez ve Yalçın Armağan (İstanbul:Everest Yayınları,2016),s.22-23.Anday'ın Kadıköy'e dâir aşkı için bkz. Melih Cevdet Anday,Çok Sesli Toplum (İstanbul:Adam Yayınları,2001),s.421-424.
9-Fahri Korutürk,"Herkes gözünü biraz da dış âleme çevirmeli",Milliyet,24 Nisan 1975,s.7. *Emre Can Dağlıoğlu,Soykırım ve sol:Melih Cevdet Anday'ın tedirgin yüzleşmesi,Agos,25 Nisan 2020. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/23948/soykirim-ve-sol-melih-cevdet-andayin-tedirgin-yuzlesmesi

Apartheid ve Türkiye/Dr. Ohannes Kılıçdağı*

Apartheid'ın tanımı hakkında altını çizmemiz gereken ikinci önemli nokta,bunun bir hukûk sistemi olarak varolması gerektiği.Başka bir deyişle,ortada yapılandırılmış,uzun süreler boyunca işleyen,kânûn,kararnâme,genelge gibi resmî metinlerde gözlemlenebilen sistematik bir ayrımcılık olması gerekiyor.Bu açıdan Türkiye'ye baktığımızda,1920'lerden 1940'lara kadar bu tür ayrımcı bir sistem olduğu konusunda hiçbir şüphe yok.

Taner Akçam'ın Aras Yayıncılık'tan çıkan "Yüzyıllık Apartheid" başlıklı son kitâbını duymuşsunuzdur sanırım.Akçam bu kitâbında temel iddia olarak Türkiye'de bir Apartheid rejiminin hüküm sürdüğünü ve bunun temellerinin 1920'lerde ve 1930'larda atılıp bugüne kadar geldiğini ileri sürüyor.Apartheid rejimini ve terimini,Türkiye kamuoyu daha ziyâde Güney Afrika örneği üzerinden bilse ve onunla özdeşleştirse de,bu aslında uluslararası alanda tanımlanmış ve tanınmış,Güney Afrika'yla sınırlı olmayan bir suçun ismi.

Bu suç esâs olarak 1973 târihli Apartheid Suçunun Önlenmesine ve Cezâlandırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme'de tanımlanmış.En özlü hâliyle söyleyecek olursak,Apartheid,bir ırksal grubun diğer bir grup veyâ gruplar üzerinde egemenlik kurmak,onları sistematik biçimde baskı altında tutmak amacıyla uygulamaya koyduğu insânlık-dışı eylemler olarak tanımlanıyor.Burada hemen eklememiz gerekir ki,"ırk",Türkiye'de anlaşıldığının tersine sadece deri rengine veya biyolojik özelliklere atıfla kullanılan bir tabir değil.Akçam'ın da dediği gibi buradaki ırk tanımı objektif kriterlerden ziyâde subjektif kriterlere dayanıyor.Yâni,bir grubun başka bir grubu herhangi bir düzlemde kendinden farklı olarak görmesi yeterli oluyor.Başka bir deyişle,burada sözkonusu ayrımcılık yalnız biyolojik özellikler temelinde değil,din,etnisite,dil,bölge vs. bazlı da olabilir.

Apartheid'ın tanımı hakkında altını çizmemiz gereken ikinci önemli nokta,bunun bir hukûk sistemi olarak varolması gerektiği.Başka bir deyişle,ortada yapılandırılmış,uzun süreler boyunca işleyen,kânûn,kararnâme,genelge gibi resmî metinlerde gözlemlenebilen sistematik bir ayrımcılık olması gerekiyor.Bu açıdan Türkiye'ye baktığımızda,1920'lerden 1940'lara kadar bu tür ayrımcı bir sistem olduğu konusunda hiçbir şüphe yok.Örnekleri,hem bu kitâpta hem diğer kaynaklarda bolca mevcût.Gelgelelim,bu ayrımcı sistem 1940'lardan sonra sona ermiş değil.Aslına bizler ve bizden evvelki kuşaklar bunu tecrübeyle biliyoruz zâten ama bunun geniş topluma anlatılması da önemli ve gerekli.Taner Akçam'ın kitâbı bu anlamda işin adını da koyan,önemli bir katkı.

Kitâptaki ayrımcılık vak'alarının hepsini burada tekrarlamaya imkân yok ama ilginç ve gösterge niteliğindeki bir örneği zikredebiliriz ki o da savaş yıllarında halktan toplanan,daha doğrusu müsâdere edilen mâlların ve paranın geri ödenmesi meselesidir.Bu paralar ve mâllar daha sonra ödenmek üzere alındı ve karşılığında makbûz verildi.Gerçekten de savaş sonrasında,1923 ve 1924'te bu karşılıkların ödenmesi için bir kânûn çalışması yapıldı ama hükûmet Ermenilere ve Rumlara bu geri ödemeleri yapmak istemiyordu.Onun için,kânûna "Türkiye'den ayrılan mahaller ahâlîsinden Türk tebaası olmayanlarla,vatan parçasından bir kısmını ayırmaya çalışmış olan siyâsî zümre ve teşkilâtlara mensûp eşhâs...bu kânûndan faydalanamaz" ibâresi kondu.Konu açık açık görüşülemeyeceği için Meclis'te gizli oturum yapıldı ki bu bile başlı başına bir gösterge.Orada,bu ibârenin muğlâklığından şikâyetlerini dile getiren ve bu muğlâklıktan dolayı bazı Müslümanların da ödeme alamayabileceğini söyleyen kimi milletvekillerine,teklifi hazırlayan komisyonun başkanı Hasan Fehmi Bey,kânûnun hedefinin Ermeniler ve Rumlar olduğunu,bu ödemeleri onlara yapmamak için bu çârenin düşünüldüğünü olduğunu açıkça söyler.Hükûmet de bu kânûnun firârî ve kayıp Müslümanları kapsamadığında dâir güvence verince,kânûn Meclis'te onaylanır.Ayrıca,Hasan Fehmi Bey,Tekâlif-i Milliye kapsamındaki mâl ve paranın büyük kısmının Ermenilerden ve Rumlardan toplandığını,bunlar geri ödenmeye kalkılırsa devlete büyük yük olacağını da söyler.(Akçam'ın kitâbının 61 ilâ 63. sayfaları arasına bakılabilir.)

Her şey o kadar çarpık ki."(V)atan parçasından bir kısmını ayırmaya çalışmış olan siyâsî zümre ve teşkilâtlara mensûp eşhâs" bireylerle ilgili bir ifâdedir ve cezâ davâsı konusudur.Böyle eylemlerde bulunmuş kişiler varsa,haklarında davâ açılır,savunma yapmalarına izin verilir,suçları sâbit görülürse cezâ alırlar.Türkiye gibi,adâleti her zaman sakat olmuş bir ülkede bile en azından şeklen böyle olmalıdır.Böyle bir ibârenin mâliyeyle ilgili bir kânûnda yer alması bile abes.Hadi onu da geçtim,daha evvelden parası,mâlı müsâdere edilmiş Ermeni ve Rum bireylerin tek tek bu gibi bir faaliyet içinde bulunup bulunmadığına kim karar verecek,mâliye memûrları mı?Tabiî,kimsenin bu bireyler hakkında tahkikât yapmak gibi bir derdi yoktu,komisyon başkanının dediği gibi,bu sadece bir kılıftı.

Daha bitmedi.Başka bir "bomba" daha var.Hasan Fehmi Bey,itirâz eden vekilleri yatıştırmak için ilgili devlet dairelerine gizli bir yazı gönderilerek bu ibâredeki kastın Ermeniler ve Rumlar olduğunun bildirileceğini,kendilerine geri ödeme için başvuran Ermeni ve Rum olursa oyalayarak kânûnda yazılı müddetin geçirilmesi talimâtı verileceğini de söylüyor!Peki,bu gerekçeleri dinleyen vekiller iknâ oluyorlar mı,yoksa itirâz mı ediyorlar?Kânûnun arkasındaki niyeti pek beğeniyorlar ama bir itirâzları oluyor."Niye Yahudiler yok?Onlara da mâl ve paralarının karşılıkları verilmesin" diyorlar!

Bu konuya devam edelim.Ayrıca,Taner Akçam'la kitâp üzerine yaptığımız Youtube söyleşisine de şu adresten [https://www.youtube.com/watch?v=nlnPxaQfRIE] bakabilirsiniz...
Ağır çekim tehcir

1920'ler ve 1930'lar boyunca onbinlerce Ermeni Anadolu'dan ayrılmak zorunda kaldı ya da gönderildi.Bu dönemde yaşanan,tâbiri câizse ağır çekim bir tehcirdir,daha doğrusu tehcirin ağır çekim devamıdır.
Geçen hafta,Taner Akçam'ın Aras Yayıncılık'tan çıkan "Yüzyıllık Apartheid" başlıklı kitâbı üzerinden Türkiye'de ilk günden bu yana kurulan ayrımcı siyâsî ve sosyal düzeni konuşmaya başlamıştık.Bu hafta başka örneklerle devam edelim.

Özellikle Hristiyanlara ve Yahudilere karşı bu ayrımcı sistemin temelinin 1920'ler ve 1930'lar,hattâ 1940'lar boyunca atıldığını söylemiştik ki bu da aslında Birinci Dünyâ Savaşı yıllarında,hattâ daha da önce başlayan devlet politikasının bir devamıydı.Bu kapsamda,Akçam'ın da söylediği gibi,devletin nüfûs mühendisliği politikaları da bu süre boyunca devam etti.Merkezî hükûmet,taşrada yerleşik,başta Ermeniler olmak üzere Hristiyan grupların yerleri,sayıları,temel özellikleri hakkında devamlı olarak bilgi toplamış ve gerekli gördüğünde Ermenileri toplu olarak bir yerden bir yere göç ettirmiş ve belli yerlerde toplanmalarını yasaklamış.Merkezî hükûmetin temel hedefi,Ermenileri mümkün olduğunca köylerden ve kırsal kesimden çıkarıp,şehir ve kasaba merkezlerine yerleştirmekti (taşradaki kimi vilâyet merkezlerine gönderilmiş bu türden talimâtlar için Akçam'ın kitâbının 76. ve 77. sayfalarına bakılabilir.) Bu göç ettirme,yıldırma politikaları vasıtasıyla yapıldığı gibi kimi zaman doğrudan emirlerle de yapılmıştır.1929'da Diyarbakır'da ve Mardin'de Ermeni ve Süryânî dinî liderler öldürüldü,kiliseler bombalandı,yakıldı.Üstüne bir de Ermeniler suçlandı,işkence gördü.Akçam'ın aktardığı gibi,bir Ermeni bu durumu şöyle tarif ediyor:"Yaşama şansımız yok,zulme uğradık,şüphelenildik,soyulduk,kötü muamele gördük,hapse atıldık,yargılandık ve eğer şanslıysak sınırdışı edildik" (s. 91).Velhasıl,1920'ler ve 1930'lar boyunca onbinlerce Ermeni Anadolu'dan ayrılmak zorunda kaldı ya da gönderildi.Sonuç olarak,bu dönemde yaşanan,tâbiri câizse ağır çekim bir tehcirdir,daha doğrusu tehcirin ağır çekim devamıdır.

Bu dönem boyunca Hristiyan ve Yahudi vatandaşların fişlenmesi de büyük bir titizlikle yürütülmüştür.Üstelik bu dinlerden çıkıp İslâm'a geçmek yâni "dönme" olmak da fişlenmekten kurtulmalarına yol açmamıştır.Taner Akçam'ın biraz daha geç bir dönemden,1945'ten aktardığı bir belge,bilgi toplama işinin ne kadar ayrıntılı biçimde yapıldığını ortaya koyuyor (s. 85.) Bu belgeden,tüm illerdeki Ermeniler hakkında şu bilgilerin toplandığını öğreniyoruz:Mevcût Ermeni nüfûsu;Ermeni nüfûsunun artıp artmadığı,artıyorsa ne kadar arttığı;vilâyet merkezleri,kazalar,nahiyeler ve köylerdeki Ermeni sayısının ayrı ayrı tespiti;ne zamandır orada oldukları ve yaptıkları işlerle "zenginlik-fakirlik derecelerinin" tespiti.Sorulması gereken soru şu:Devletin bir topluluk hakkında bu kadar ayrıntılı bilgi toplamasının sebebi nedir,devlet neden bu bilgileri toplar?Devlet,bunları öğrenip ne yapacaktı,ne yaptı?Bu sorunun,"onları kontrol altında tutmak,fazla büyüdüklerinde de budamak için"den başka cevâbı olabilir mi?Ancak,bir topluluğu kuşaklar boyunca bir tehdit olarak damgaladığınızda onu kontrol altında tutmak istersiniz.Bu zihniyete göre,o topluluğun içine doğmuş biri otomatikman ve potansiyel olarak suçlu oluyor ki bu da ayrımcılığın,ırkçılığın tanımlayıcı özelliği zâten.

Üzerinde durmak istediğim bir başka konu da evlilik meselesi,çünkü hem ilginç hem de Hristiyanlara ve Yahudilere yapılan ayrımcılığın yanı sıra devleti yönetenlerin kadına bakışını da yansıtıyor.Bu konudaki politikayı en kısa hâliyle özetlemek gerekirse,Türk erkeklerin,özellikle de devlet memûrlarının Ermeni ve diğer Hristiyan ve Yahudi kadınlarla evlenmeleri yasaklanırken,gene özellikle devlet memûrlarının Kürt kadınlarla evlenmesi teşvik ediliyor.Hattâ,Kürt bölgeleri hakkındaki bir müfettiş raporunda,asker ve memûr olarak batıdan gelip Kürt kadınlarla evlenen Türk erkeklerine arazi verilmesi önerisinde bulunuluyor (Akçam,s. 33). Kürt kadınlarla evliliği teşvik etmenin arkasında asimilasyon amacını görmek çok zor değil ama burada asıl ilginç olan,iktidar sahiplerinin Hristiyan ve Yahudi kadınlar ile Kürt kadınlar arasında yaptığı ayrım.Belli ki Kürt kadınların asimile edilebilecekken Hristiyan ve Yahudi kadınların edilemeyeceğini düşünmüşler.Başka bir deyişle,bu anlayışa göre bir Türk erkek bir Kürt kadınla evlenirse onu kendine benzetip,kendine tâbi kılabilir ama bir Ermeni,Rum veya Yahudi bir kadınla evlenirse ona benzer,onun "dümen suyuna girer" ve artık ona güven olmaz.Burada muhtemelen ana etken din farklılığı.Ama insân düşünmeden de edemiyor,acaba burada "fettan,insânı baştan çıkaran gayrimüslim kadın" imajının da bir rolü olabilir mi?
Adâlet duygusu ve kültürü
Adâlet ya herkes için vardır ya kimse için yoktur.Bazı grupların bazı zulümleri otomatikman ve kategorik olarak hak ettikleri anlayışı topluma öyle bir yerleşmiş,öyle normalleştirilmiş ki,Türkiye bir kânûnsuzluk,güçlünün gemisini yürüttüğü şiddet toplumu oldu.Adâlet yerine adâletsizlik kurumsallaştı.
Son iki yazıda Türkiye'de Türk ve Müslüman olmayanlara karşı ilk günden bu yana ortaya konan sistematik ayrımcılıktan ve örnek vak'alardan bahsettik.Peki,bu sistematik ayrımcılık,hattâ zulüm ile,Türkiye'de hukûk düzeninin,adâletin yerleşememesi,kökleşememesi arasında bir ilişki var mı?Kanımca kesinlikle var.Tabiî ki,Türkiye'de adâletsizliğin ve hukûk düzeni yokluğunun tek sebebi bu gruplara karşı kurumsallaşmış,kemikleşmiş ayrımcılık değildir ama bu da önde gelen,belirleyici sebeplerden,etkenlerden biridir.Açıklayalım.

Adâlet kavramının ve adâletin hayâta geçirilmesinin birçok farklı veçhesi veyâ bileşeni var.Bunlardan ilk akla gelen,tabiî,kânûnlar ve mahkemelerdir ki doğrudur,kânûnlar ve mahkemeler adâletin tecelli edeceği,etmesi beklenen yerledir.Fakat adâletin bir de duygu ve kültür boyutu vardır;adâlet yalnız mahkeme salonlarında değil,zihinlerde,kafalarda da tecelli eder,etmelidir.Ama adâletin bu tarafı analizlerde genellikle ihmâl edilir,üzerinde pek durulmaz.Kânûn ve mahkemeler,daha ziyâde devlet alanında tezâhür ederken,adâletin kültür ve duygu boyutları toplumsaldır ve dolayısıyla tabana daha fazla yayılmıştır.

Bir olay,bir durum,bir uygulama birilerine gâyet adil,birilerine gayri-adil görünüyorsa,o kişilerin birlik olmasını geçtim (ki konumuz o değil ama "birlik" amacına da şüpheyle bakarım),ortak bir toplumsal hayâtı huzurlu biçimde devam ettirmeleri de çok zordur.Velhasıl,insânların barış içinde beraber yaşayabilmeleri için adâletin duygusunda ortaklaşmaları lâzım ki bu da adâlet kültürünün tabana yayılmış ve yerleşmiş olmasını,başka bir deyişle,neyin adil neyin adâletsiz olduğuna karar verirken başvurulan değerler ve normlar üzerinde yaygın bir mutabakat olmasını gerektirir.Kültürün her veçhesi gibi adâlet kültürü,onun dayandığı değer ve normlar da öğrenilir;sosyalleşme,gözlem ve tabiî ki resmî ve gayri-resmî eğitim yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılır.

Peki Türkiye'de kuşaklar boyunca insânlar adâlet konusunda ne öğrendiler,ne gözlemlediler?Türk ve Müslüman olmayanlara yapılanlara baktıklarında,adâletin kriterlerinin muhataba ve sizin muhataba bakışınıza,onu değerlendirmenize göre değişebileceğini,ideolojik ve siyâsî hedefler doğrultusunda hukûkun eğilip bükülebileceğini,gerekirse cezâlandırmanın bireysel değil kolektif olabileceğini,böylece suç işlememiş bir kimsenin de kimliğine bağlı olarak cezâlandırılabileceğini,kânûnda yazanın her zaman uygulanmayabileceğini,herkesin kânûn önünde eşit olmayabileceğini öğrendiler;zirâ mezkûr gruplara yapılagelen muamelede bunların hepsini sistematik,sürekli,yâni yapısal ve kurumsal biçimde gözlemlemek mümkün.

Tüm bunları kimi zaman açıktan açığa görerek,kimi zaman kulaktan kulağa duyarak büyümüş nesillerin adâlet kültürünü ve dolayısıyla duygusunu geliştirmesi,içselleştirmesi beklenebilir mi?Adâletin terazisinin muhataba göre değişebileceğini,Themis'in gözlerinin,karşısına adâlet talebiyle gelmişlerin soyunu sopunu,geçmişini,aidiyetini didik didik etmek üzere gerekirse faltaşı gibi açılabileceğini bir kere kabul ettiniz mi,dün muarız olarak gördükleriniz Ermeni,Rum,Yahudi olur,onlara haksızlık yaparsınız;bugün onlar kalmamışsa muarız veya düşmân olarak gördüğünüz başkaları vardır,onlara haksızlık,hukûksuzluk yaparsınız,çünkü bunun olabilir ve normal olduğunu bir kere kabul etmişsinizdir.

Adâlet kavramının bilinen ilkesidir:Adâlet ya herkes için vardır ya kimse için yoktur.Bazı grupların bazı zulümleri otomatikman ve kategorik olarak hak ettikleri anlayışı topluma öyle bir yerleşmiş,öyle normalleştirilmiş ki,Türkiye bir kânûnsuzluk,güçlünün gemisini yürüttüğü şiddet toplumu oldu.Adâlet yerine adâletsizlik kurumsallaştı.

İdeolojik ve siyâsî hedefler doğrultusunda hukûkun eğilip bükülebileceği husûsu üzerine bir iki cümle daha yazmak,durumun daha iyi anlaşılması için faydalı olacaktır.En kısa şekilde söyleyecek olursak,adâlet Türkiye'de her zaman Türkçülük ve devletçilikten sonra geldi.Çok bilinen sözü modifiye edersek,sözkonusu olan Türkçülük ve devletçilikse,adâlet her zaman teferruat oldu.Birincil görevinin "devletin bekası"nı korumak olduğunu düşünen savcıların ve hâkimlerin baskın olduğu bir ülkede adâletin tesis edilmesi çok da mümkün değildir.Adâlet,ideal düzlemde devletler üstü bir nosyon ve hedeftir;hattâ aşkın,evrensel bir kavramdır.Adâletin öyle bir özü vardır ki Türkiye'de de,ne bileyim meselâ Namibya'da da aynıdır.Hukûk insânlarının da bu bilinçle hareket etmesi gerekir.

Türkiye'de ise yalnız yasa koyucular,seçilmiş siyâsetçiler,atanmış bürokratlar değil,hâkimler ve savcılar da Türk ve Müslüman olmayanlarla ilgili bir karar verirken bazı siyâsî mülahazalara ve yalan yanlış,eksik gedik târihsel analizlere dayanarak ve o analizlerden kendilerince birtakım kapanmamış hesaplar çıkartarak hareket edegeldiler."Azınlıklar"ın Osmanlı'yı ve Türkiye'yi sömürdüğü,dolayısıyla bazı cezâları,hukûkun evrensel ilkelerine aykırı bile olsa,hak etttikleri iddiası gibi...

Hukûka bu kadar siyâset ve târih karıştırmayı alışkanlık hâline getirdiğiniz ölçüde adâletten uzaklaşıyorsunuz!..

*Dr. Ohannes Kılıçdağı,Apartheid ve Türkiye,Agos,26 Ocak-9 Şubat 2024.

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/29733/apartheid-ve-turkiye https://www.agos.com.tr/tr/yazi/29773/agir-cekim-tehcir https://www.agos.com.tr/tr/yazi/29799/adalet-duygusu-ve-kulturu