Apartheid ve Türkiye/Dr. Ohannes Kılıçdağı*

Apartheid'ın tanımı hakkında altını çizmemiz gereken ikinci önemli nokta,bunun bir hukûk sistemi olarak varolması gerektiği.Başka bir deyişle,ortada yapılandırılmış,uzun süreler boyunca işleyen,kânûn,kararnâme,genelge gibi resmî metinlerde gözlemlenebilen sistematik bir ayrımcılık olması gerekiyor.Bu açıdan Türkiye'ye baktığımızda,1920'lerden 1940'lara kadar bu tür ayrımcı bir sistem olduğu konusunda hiçbir şüphe yok.

Taner Akçam'ın Aras Yayıncılık'tan çıkan "Yüzyıllık Apartheid" başlıklı son kitâbını duymuşsunuzdur sanırım.Akçam bu kitâbında temel iddia olarak Türkiye'de bir Apartheid rejiminin hüküm sürdüğünü ve bunun temellerinin 1920'lerde ve 1930'larda atılıp bugüne kadar geldiğini ileri sürüyor.Apartheid rejimini ve terimini,Türkiye kamuoyu daha ziyâde Güney Afrika örneği üzerinden bilse ve onunla özdeşleştirse de,bu aslında uluslararası alanda tanımlanmış ve tanınmış,Güney Afrika'yla sınırlı olmayan bir suçun ismi.

Bu suç esâs olarak 1973 târihli Apartheid Suçunun Önlenmesine ve Cezâlandırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme'de tanımlanmış.En özlü hâliyle söyleyecek olursak,Apartheid,bir ırksal grubun diğer bir grup veyâ gruplar üzerinde egemenlik kurmak,onları sistematik biçimde baskı altında tutmak amacıyla uygulamaya koyduğu insânlık-dışı eylemler olarak tanımlanıyor.Burada hemen eklememiz gerekir ki,"ırk",Türkiye'de anlaşıldığının tersine sadece deri rengine veya biyolojik özelliklere atıfla kullanılan bir tabir değil.Akçam'ın da dediği gibi buradaki ırk tanımı objektif kriterlerden ziyâde subjektif kriterlere dayanıyor.Yâni,bir grubun başka bir grubu herhangi bir düzlemde kendinden farklı olarak görmesi yeterli oluyor.Başka bir deyişle,burada sözkonusu ayrımcılık yalnız biyolojik özellikler temelinde değil,din,etnisite,dil,bölge vs. bazlı da olabilir.

Apartheid'ın tanımı hakkında altını çizmemiz gereken ikinci önemli nokta,bunun bir hukûk sistemi olarak varolması gerektiği.Başka bir deyişle,ortada yapılandırılmış,uzun süreler boyunca işleyen,kânûn,kararnâme,genelge gibi resmî metinlerde gözlemlenebilen sistematik bir ayrımcılık olması gerekiyor.Bu açıdan Türkiye'ye baktığımızda,1920'lerden 1940'lara kadar bu tür ayrımcı bir sistem olduğu konusunda hiçbir şüphe yok.Örnekleri,hem bu kitâpta hem diğer kaynaklarda bolca mevcût.Gelgelelim,bu ayrımcı sistem 1940'lardan sonra sona ermiş değil.Aslına bizler ve bizden evvelki kuşaklar bunu tecrübeyle biliyoruz zâten ama bunun geniş topluma anlatılması da önemli ve gerekli.Taner Akçam'ın kitâbı bu anlamda işin adını da koyan,önemli bir katkı.

Kitâptaki ayrımcılık vak'alarının hepsini burada tekrarlamaya imkân yok ama ilginç ve gösterge niteliğindeki bir örneği zikredebiliriz ki o da savaş yıllarında halktan toplanan,daha doğrusu müsâdere edilen mâlların ve paranın geri ödenmesi meselesidir.Bu paralar ve mâllar daha sonra ödenmek üzere alındı ve karşılığında makbûz verildi.Gerçekten de savaş sonrasında,1923 ve 1924'te bu karşılıkların ödenmesi için bir kânûn çalışması yapıldı ama hükûmet Ermenilere ve Rumlara bu geri ödemeleri yapmak istemiyordu.Onun için,kânûna "Türkiye'den ayrılan mahaller ahâlîsinden Türk tebaası olmayanlarla,vatan parçasından bir kısmını ayırmaya çalışmış olan siyâsî zümre ve teşkilâtlara mensûp eşhâs...bu kânûndan faydalanamaz" ibâresi kondu.Konu açık açık görüşülemeyeceği için Meclis'te gizli oturum yapıldı ki bu bile başlı başına bir gösterge.Orada,bu ibârenin muğlâklığından şikâyetlerini dile getiren ve bu muğlâklıktan dolayı bazı Müslümanların da ödeme alamayabileceğini söyleyen kimi milletvekillerine,teklifi hazırlayan komisyonun başkanı Hasan Fehmi Bey,kânûnun hedefinin Ermeniler ve Rumlar olduğunu,bu ödemeleri onlara yapmamak için bu çârenin düşünüldüğünü olduğunu açıkça söyler.Hükûmet de bu kânûnun firârî ve kayıp Müslümanları kapsamadığında dâir güvence verince,kânûn Meclis'te onaylanır.Ayrıca,Hasan Fehmi Bey,Tekâlif-i Milliye kapsamındaki mâl ve paranın büyük kısmının Ermenilerden ve Rumlardan toplandığını,bunlar geri ödenmeye kalkılırsa devlete büyük yük olacağını da söyler.(Akçam'ın kitâbının 61 ilâ 63. sayfaları arasına bakılabilir.)

Her şey o kadar çarpık ki."(V)atan parçasından bir kısmını ayırmaya çalışmış olan siyâsî zümre ve teşkilâtlara mensûp eşhâs" bireylerle ilgili bir ifâdedir ve cezâ davâsı konusudur.Böyle eylemlerde bulunmuş kişiler varsa,haklarında davâ açılır,savunma yapmalarına izin verilir,suçları sâbit görülürse cezâ alırlar.Türkiye gibi,adâleti her zaman sakat olmuş bir ülkede bile en azından şeklen böyle olmalıdır.Böyle bir ibârenin mâliyeyle ilgili bir kânûnda yer alması bile abes.Hadi onu da geçtim,daha evvelden parası,mâlı müsâdere edilmiş Ermeni ve Rum bireylerin tek tek bu gibi bir faaliyet içinde bulunup bulunmadığına kim karar verecek,mâliye memûrları mı?Tabiî,kimsenin bu bireyler hakkında tahkikât yapmak gibi bir derdi yoktu,komisyon başkanının dediği gibi,bu sadece bir kılıftı.

Daha bitmedi.Başka bir "bomba" daha var.Hasan Fehmi Bey,itirâz eden vekilleri yatıştırmak için ilgili devlet dairelerine gizli bir yazı gönderilerek bu ibâredeki kastın Ermeniler ve Rumlar olduğunun bildirileceğini,kendilerine geri ödeme için başvuran Ermeni ve Rum olursa oyalayarak kânûnda yazılı müddetin geçirilmesi talimâtı verileceğini de söylüyor!Peki,bu gerekçeleri dinleyen vekiller iknâ oluyorlar mı,yoksa itirâz mı ediyorlar?Kânûnun arkasındaki niyeti pek beğeniyorlar ama bir itirâzları oluyor."Niye Yahudiler yok?Onlara da mâl ve paralarının karşılıkları verilmesin" diyorlar!

Bu konuya devam edelim.Ayrıca,Taner Akçam'la kitâp üzerine yaptığımız Youtube söyleşisine de şu adresten [https://www.youtube.com/watch?v=nlnPxaQfRIE] bakabilirsiniz...
Ağır çekim tehcir

1920'ler ve 1930'lar boyunca onbinlerce Ermeni Anadolu'dan ayrılmak zorunda kaldı ya da gönderildi.Bu dönemde yaşanan,tâbiri câizse ağır çekim bir tehcirdir,daha doğrusu tehcirin ağır çekim devamıdır.
Geçen hafta,Taner Akçam'ın Aras Yayıncılık'tan çıkan "Yüzyıllık Apartheid" başlıklı kitâbı üzerinden Türkiye'de ilk günden bu yana kurulan ayrımcı siyâsî ve sosyal düzeni konuşmaya başlamıştık.Bu hafta başka örneklerle devam edelim.

Özellikle Hristiyanlara ve Yahudilere karşı bu ayrımcı sistemin temelinin 1920'ler ve 1930'lar,hattâ 1940'lar boyunca atıldığını söylemiştik ki bu da aslında Birinci Dünyâ Savaşı yıllarında,hattâ daha da önce başlayan devlet politikasının bir devamıydı.Bu kapsamda,Akçam'ın da söylediği gibi,devletin nüfûs mühendisliği politikaları da bu süre boyunca devam etti.Merkezî hükûmet,taşrada yerleşik,başta Ermeniler olmak üzere Hristiyan grupların yerleri,sayıları,temel özellikleri hakkında devamlı olarak bilgi toplamış ve gerekli gördüğünde Ermenileri toplu olarak bir yerden bir yere göç ettirmiş ve belli yerlerde toplanmalarını yasaklamış.Merkezî hükûmetin temel hedefi,Ermenileri mümkün olduğunca köylerden ve kırsal kesimden çıkarıp,şehir ve kasaba merkezlerine yerleştirmekti (taşradaki kimi vilâyet merkezlerine gönderilmiş bu türden talimâtlar için Akçam'ın kitâbının 76. ve 77. sayfalarına bakılabilir.) Bu göç ettirme,yıldırma politikaları vasıtasıyla yapıldığı gibi kimi zaman doğrudan emirlerle de yapılmıştır.1929'da Diyarbakır'da ve Mardin'de Ermeni ve Süryânî dinî liderler öldürüldü,kiliseler bombalandı,yakıldı.Üstüne bir de Ermeniler suçlandı,işkence gördü.Akçam'ın aktardığı gibi,bir Ermeni bu durumu şöyle tarif ediyor:"Yaşama şansımız yok,zulme uğradık,şüphelenildik,soyulduk,kötü muamele gördük,hapse atıldık,yargılandık ve eğer şanslıysak sınırdışı edildik" (s. 91).Velhasıl,1920'ler ve 1930'lar boyunca onbinlerce Ermeni Anadolu'dan ayrılmak zorunda kaldı ya da gönderildi.Sonuç olarak,bu dönemde yaşanan,tâbiri câizse ağır çekim bir tehcirdir,daha doğrusu tehcirin ağır çekim devamıdır.

Bu dönem boyunca Hristiyan ve Yahudi vatandaşların fişlenmesi de büyük bir titizlikle yürütülmüştür.Üstelik bu dinlerden çıkıp İslâm'a geçmek yâni "dönme" olmak da fişlenmekten kurtulmalarına yol açmamıştır.Taner Akçam'ın biraz daha geç bir dönemden,1945'ten aktardığı bir belge,bilgi toplama işinin ne kadar ayrıntılı biçimde yapıldığını ortaya koyuyor (s. 85.) Bu belgeden,tüm illerdeki Ermeniler hakkında şu bilgilerin toplandığını öğreniyoruz:Mevcût Ermeni nüfûsu;Ermeni nüfûsunun artıp artmadığı,artıyorsa ne kadar arttığı;vilâyet merkezleri,kazalar,nahiyeler ve köylerdeki Ermeni sayısının ayrı ayrı tespiti;ne zamandır orada oldukları ve yaptıkları işlerle "zenginlik-fakirlik derecelerinin" tespiti.Sorulması gereken soru şu:Devletin bir topluluk hakkında bu kadar ayrıntılı bilgi toplamasının sebebi nedir,devlet neden bu bilgileri toplar?Devlet,bunları öğrenip ne yapacaktı,ne yaptı?Bu sorunun,"onları kontrol altında tutmak,fazla büyüdüklerinde de budamak için"den başka cevâbı olabilir mi?Ancak,bir topluluğu kuşaklar boyunca bir tehdit olarak damgaladığınızda onu kontrol altında tutmak istersiniz.Bu zihniyete göre,o topluluğun içine doğmuş biri otomatikman ve potansiyel olarak suçlu oluyor ki bu da ayrımcılığın,ırkçılığın tanımlayıcı özelliği zâten.

Üzerinde durmak istediğim bir başka konu da evlilik meselesi,çünkü hem ilginç hem de Hristiyanlara ve Yahudilere yapılan ayrımcılığın yanı sıra devleti yönetenlerin kadına bakışını da yansıtıyor.Bu konudaki politikayı en kısa hâliyle özetlemek gerekirse,Türk erkeklerin,özellikle de devlet memûrlarının Ermeni ve diğer Hristiyan ve Yahudi kadınlarla evlenmeleri yasaklanırken,gene özellikle devlet memûrlarının Kürt kadınlarla evlenmesi teşvik ediliyor.Hattâ,Kürt bölgeleri hakkındaki bir müfettiş raporunda,asker ve memûr olarak batıdan gelip Kürt kadınlarla evlenen Türk erkeklerine arazi verilmesi önerisinde bulunuluyor (Akçam,s. 33). Kürt kadınlarla evliliği teşvik etmenin arkasında asimilasyon amacını görmek çok zor değil ama burada asıl ilginç olan,iktidar sahiplerinin Hristiyan ve Yahudi kadınlar ile Kürt kadınlar arasında yaptığı ayrım.Belli ki Kürt kadınların asimile edilebilecekken Hristiyan ve Yahudi kadınların edilemeyeceğini düşünmüşler.Başka bir deyişle,bu anlayışa göre bir Türk erkek bir Kürt kadınla evlenirse onu kendine benzetip,kendine tâbi kılabilir ama bir Ermeni,Rum veya Yahudi bir kadınla evlenirse ona benzer,onun "dümen suyuna girer" ve artık ona güven olmaz.Burada muhtemelen ana etken din farklılığı.Ama insân düşünmeden de edemiyor,acaba burada "fettan,insânı baştan çıkaran gayrimüslim kadın" imajının da bir rolü olabilir mi?
Adâlet duygusu ve kültürü
Adâlet ya herkes için vardır ya kimse için yoktur.Bazı grupların bazı zulümleri otomatikman ve kategorik olarak hak ettikleri anlayışı topluma öyle bir yerleşmiş,öyle normalleştirilmiş ki,Türkiye bir kânûnsuzluk,güçlünün gemisini yürüttüğü şiddet toplumu oldu.Adâlet yerine adâletsizlik kurumsallaştı.
Son iki yazıda Türkiye'de Türk ve Müslüman olmayanlara karşı ilk günden bu yana ortaya konan sistematik ayrımcılıktan ve örnek vak'alardan bahsettik.Peki,bu sistematik ayrımcılık,hattâ zulüm ile,Türkiye'de hukûk düzeninin,adâletin yerleşememesi,kökleşememesi arasında bir ilişki var mı?Kanımca kesinlikle var.Tabiî ki,Türkiye'de adâletsizliğin ve hukûk düzeni yokluğunun tek sebebi bu gruplara karşı kurumsallaşmış,kemikleşmiş ayrımcılık değildir ama bu da önde gelen,belirleyici sebeplerden,etkenlerden biridir.Açıklayalım.

Adâlet kavramının ve adâletin hayâta geçirilmesinin birçok farklı veçhesi veyâ bileşeni var.Bunlardan ilk akla gelen,tabiî,kânûnlar ve mahkemelerdir ki doğrudur,kânûnlar ve mahkemeler adâletin tecelli edeceği,etmesi beklenen yerledir.Fakat adâletin bir de duygu ve kültür boyutu vardır;adâlet yalnız mahkeme salonlarında değil,zihinlerde,kafalarda da tecelli eder,etmelidir.Ama adâletin bu tarafı analizlerde genellikle ihmâl edilir,üzerinde pek durulmaz.Kânûn ve mahkemeler,daha ziyâde devlet alanında tezâhür ederken,adâletin kültür ve duygu boyutları toplumsaldır ve dolayısıyla tabana daha fazla yayılmıştır.

Bir olay,bir durum,bir uygulama birilerine gâyet adil,birilerine gayri-adil görünüyorsa,o kişilerin birlik olmasını geçtim (ki konumuz o değil ama "birlik" amacına da şüpheyle bakarım),ortak bir toplumsal hayâtı huzurlu biçimde devam ettirmeleri de çok zordur.Velhasıl,insânların barış içinde beraber yaşayabilmeleri için adâletin duygusunda ortaklaşmaları lâzım ki bu da adâlet kültürünün tabana yayılmış ve yerleşmiş olmasını,başka bir deyişle,neyin adil neyin adâletsiz olduğuna karar verirken başvurulan değerler ve normlar üzerinde yaygın bir mutabakat olmasını gerektirir.Kültürün her veçhesi gibi adâlet kültürü,onun dayandığı değer ve normlar da öğrenilir;sosyalleşme,gözlem ve tabiî ki resmî ve gayri-resmî eğitim yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılır.

Peki Türkiye'de kuşaklar boyunca insânlar adâlet konusunda ne öğrendiler,ne gözlemlediler?Türk ve Müslüman olmayanlara yapılanlara baktıklarında,adâletin kriterlerinin muhataba ve sizin muhataba bakışınıza,onu değerlendirmenize göre değişebileceğini,ideolojik ve siyâsî hedefler doğrultusunda hukûkun eğilip bükülebileceğini,gerekirse cezâlandırmanın bireysel değil kolektif olabileceğini,böylece suç işlememiş bir kimsenin de kimliğine bağlı olarak cezâlandırılabileceğini,kânûnda yazanın her zaman uygulanmayabileceğini,herkesin kânûn önünde eşit olmayabileceğini öğrendiler;zirâ mezkûr gruplara yapılagelen muamelede bunların hepsini sistematik,sürekli,yâni yapısal ve kurumsal biçimde gözlemlemek mümkün.

Tüm bunları kimi zaman açıktan açığa görerek,kimi zaman kulaktan kulağa duyarak büyümüş nesillerin adâlet kültürünü ve dolayısıyla duygusunu geliştirmesi,içselleştirmesi beklenebilir mi?Adâletin terazisinin muhataba göre değişebileceğini,Themis'in gözlerinin,karşısına adâlet talebiyle gelmişlerin soyunu sopunu,geçmişini,aidiyetini didik didik etmek üzere gerekirse faltaşı gibi açılabileceğini bir kere kabul ettiniz mi,dün muarız olarak gördükleriniz Ermeni,Rum,Yahudi olur,onlara haksızlık yaparsınız;bugün onlar kalmamışsa muarız veya düşmân olarak gördüğünüz başkaları vardır,onlara haksızlık,hukûksuzluk yaparsınız,çünkü bunun olabilir ve normal olduğunu bir kere kabul etmişsinizdir.

Adâlet kavramının bilinen ilkesidir:Adâlet ya herkes için vardır ya kimse için yoktur.Bazı grupların bazı zulümleri otomatikman ve kategorik olarak hak ettikleri anlayışı topluma öyle bir yerleşmiş,öyle normalleştirilmiş ki,Türkiye bir kânûnsuzluk,güçlünün gemisini yürüttüğü şiddet toplumu oldu.Adâlet yerine adâletsizlik kurumsallaştı.

İdeolojik ve siyâsî hedefler doğrultusunda hukûkun eğilip bükülebileceği husûsu üzerine bir iki cümle daha yazmak,durumun daha iyi anlaşılması için faydalı olacaktır.En kısa şekilde söyleyecek olursak,adâlet Türkiye'de her zaman Türkçülük ve devletçilikten sonra geldi.Çok bilinen sözü modifiye edersek,sözkonusu olan Türkçülük ve devletçilikse,adâlet her zaman teferruat oldu.Birincil görevinin "devletin bekası"nı korumak olduğunu düşünen savcıların ve hâkimlerin baskın olduğu bir ülkede adâletin tesis edilmesi çok da mümkün değildir.Adâlet,ideal düzlemde devletler üstü bir nosyon ve hedeftir;hattâ aşkın,evrensel bir kavramdır.Adâletin öyle bir özü vardır ki Türkiye'de de,ne bileyim meselâ Namibya'da da aynıdır.Hukûk insânlarının da bu bilinçle hareket etmesi gerekir.

Türkiye'de ise yalnız yasa koyucular,seçilmiş siyâsetçiler,atanmış bürokratlar değil,hâkimler ve savcılar da Türk ve Müslüman olmayanlarla ilgili bir karar verirken bazı siyâsî mülahazalara ve yalan yanlış,eksik gedik târihsel analizlere dayanarak ve o analizlerden kendilerince birtakım kapanmamış hesaplar çıkartarak hareket edegeldiler."Azınlıklar"ın Osmanlı'yı ve Türkiye'yi sömürdüğü,dolayısıyla bazı cezâları,hukûkun evrensel ilkelerine aykırı bile olsa,hak etttikleri iddiası gibi...

Hukûka bu kadar siyâset ve târih karıştırmayı alışkanlık hâline getirdiğiniz ölçüde adâletten uzaklaşıyorsunuz!..

*Dr. Ohannes Kılıçdağı,Apartheid ve Türkiye,Agos,26 Ocak-9 Şubat 2024.

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/29733/apartheid-ve-turkiye https://www.agos.com.tr/tr/yazi/29773/agir-cekim-tehcir https://www.agos.com.tr/tr/yazi/29799/adalet-duygusu-ve-kulturu