"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" mı,Hrant'ın 23,5 Cumhuriyeti mi?/Prof. Dr. Taner Akçam*

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları 23 Nisan vesilesiyle Meclis'te bir konuşma yapmış ve şu önemli cümleyi sarfetmiş:"Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında krizlerden çıkışın yolu 1920 rûhuyla 1921'de yapılan toplumsal mutâbakatın güncellenmesinden geçmektedir." Sayın Hatimoğulları'nın niyetini anlıyorum.İyi niyetli bir girişim diyelim ama dananın kuyruğu öyle değil.Târih bize "1920 ve 1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" konusunda başka bilgiler veriyor. 23 Nisan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışı,yâni yeni Cumhuriyet'in kuruluşunu sembolize eder.Bu bayram sevinçlere vesiledir ve "çocuk bayramı" olarak kutlanır.

24 Nisan,sayıları bir milyon civârında olan Osmanlı Ermeni vatandaşlarının Parti ve hükûmet emriyle imhâ edilmesinin yıldönümünü sembolize eder.

Hrant Dink,23,5 Nisan diye bir yazı yazmıştı.Muhteşem bir yazıdır o...Özetle,"23 Nisan sevincinizi anlıyorum,bir Cumhuriyet'in kuruluşuna seviniyorsunuz" der."Ne güzeldir sevinmek hele çocukların sevinmesi",der ve devam eder,"24 Nisan da Ermeni milletinin acı ve mâtem günüdür.O gün,bir halkın imhâ edilişinin kara günü olarak hüzünle anılır." Ve ekler Hrant,"gelin orta bir yerde buluşalım.23.5 olsun bugün ve bugünü birlikte hâtırlayalım." (Cümleler meâlen tarafımdan yazılmıştır.Yazının orijinali için bakınız https://hrantdink.org/tr/hrant-dink/hrant-dink-yazilari/755-23-5-nisan)

Yâni,Hrant diyor ki öyle bir Cumhuriyet kuralım ki hem kuruluşuna sevinelim ama hem de o Cumhuriyet'in harcı olan acıları hâtırlayalım.Acıyı Cumhuriyet'in kuruluş harcı yapmak...Ne müthiş bir yazı ne müthiş bir öngörü.Kırk yıldır yazar çizerim,onlarca kitâp,yüzlerce sayfa...Bu kadar basit ve güzel anlatmayı beceremedim.

Yerevan sokaklarında yürürken,elini kalbinin üstüne koyup vururdu,"ben buyum",diye.Koca bir kalp,koca bir yürekti o...Benim akıl yoluyla anlatmaya çalıştığım şeyin,yüreği ile tılsımlı sözcüğünü bulmuştu:23,5.Aşk olsun sana çocuk aşk olsun!

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları 23 Nisan vesilesiyle Meclis'te bir konuşma yapmış ve şu önemli cümleyi sarfetmiş:"Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında krizlerden çıkışın yolu 1920 rûhuyla 1921'de yapılan toplumsal mutâbakatın güncellenmesinden geçmektedir."

"1920 rûhu" ile Ankara Meclisi'nin açılışına referans veriyor olmalı."1921 mutâbakatı" ile de Ocak ayında çıkan Teşkilât-ı Esâsiye Kânûnu'nu hâtırlatıyor olmalı.

Sayın Hatimoğulları'nın niyetini anlıyorum.1920-1921 yıllarında Türk değil Türkiye kelimesi kullanılırdı.Meclis kürsülerinde,tüm Müslümanlar Türk,Kürt,Çerkes,Boşnak vb. "hepimiz beraberiz,ayrımız gayrımız yok" nutukları atılırdı.Yâni Eş Başkan,Türkiye'nin çoğulcu bir toplum olarak yeniden kurulması gerektiğine atıf yapmak istemiş.

İyi niyetli bir girişim diyelim ama dananın kuyruğu öyle değil.Târih bize "1920 ve 1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" konusunda başka bilgiler veriyor.Sayın Hatimoğulları'nın bu bilgileri bilmiyor olması mümkün mü?Bilemiyorum,ama aşağıda yazacaklarımın konuyla ilgilenen insânlarca bilindiğini biliyorum.

Eşbaşkan'ın sözünü ettiği "rûh ve toplumsal mutâbakat",o yıllarda nüfûsun yüzde 10'unu dışlayan ve bir Apartheid rejimi kuran rûh ve mutâbakat idi.Bu Apartheid,Hristiyanlarla başladı ve çok hızlı bir biçimde Kürtleri ve Alevîleri de kapsayarak genişledi.

Bu Apartheid,1920 Nisan ayında toplanan Meclis için yapılan seçimlere Hristiyanları sokmayarak başladı.Ülkenin vatandaşlarının önemli bir kesiminin oy verme hakkı yasaklandı.Bugünkü vatandaş eşitsizliğinin "rûhu",(kökü öncesine gitmekle beraber) 1920 seçimleriyle atılmıştı.

Anlamadığım biçimde,"Vallahi çok demokrat bir Anayasa idi" diye göklere çıkartılan 1921 Anayasası da sadece Müslümanların Anayasası idi.Anayasa,"devletin dini İslâm'dır" diyordu.Yâni İslâm olmayanın baştan dışlandığı,eşit vatandaş sayılmadığı bir "rûh" ve "toplumsal mutâbakat" vardı.

Ayrıca o aylarda ve yıllarda (1920-1921),Eşbaşkan'ın sözünü ettiği "rûh" ve "mutâbakat",Karadeniz'de Pontus Rum'unu,Koçgiri'de Kürt Alevî'sini imhâ etmekle meşgûldü.Eğer Eşbaşkan,1920 ve 1921 Meclis tutanaklarını okusaydı,milletvekillerinin Rumların da Ermeniler gibi imhâ edilmeleri gerektiğini haykırdıklarını görecekti.Bir milletvekilinin,"Harbi Umûmî senesinde yapılan tehcirde isy3an edenlerin kâffesini öldürmeli idik" sözleri büyük onay ve destek görüyordu.

Bu "ruh" ve "mutâbakat"ın aldığı ilk kararların başında,savaş boyunca Ermenilere yönelik işlenen cinâyetler nedeniyle yargılananları serbest bırakmak geliyordu.8 Mayıs 1920 târihinde,daha hükûmet programı bile kabul edilmeden,büyük bir telâşla "tehcir dolayısıyla vukuka iddia olunan cinâyetlerden" tutuklu bulunan insânların mağdûr olmalarını önlemek amacıyla tahliye edilmelerine karar verildi.Bunu,11 Ağustos 1920'de tehcir davâlarına bakacak mahkemelerin kapatılması takip etti.

1921 Ocak ayında bir tek Teşkilât-ı Esâsiye Kânûnu kabul edilmez.Mustafa Kemâl ve arkadaşları,1914-1915 yıllarında,Ermenilerin imhâsı için hapishânelerden boşaltılan ve Teşkilât-ı Mahsûsa'ya dâhil edilen katillerin mağdûr olup tekrar hapse girmelerini engellemek için af tasarısı yasası verdiler.14 Temmuz 1921'de çıkan kânûnla tüm bu katiller affedildiler.

Listeyi uzatıp cânınızı boşuna sıkmayayım.Tamamını "Yüz Yıllık Apartheid" kitâbımda anlattım.Eşbaşkan'ın bugün şikâyet ettiği her şey 1920-1921'de başladı.O yıllarda,daha bir dizi kânûn ve kararnâme ile bir Apartheid rejimi inşâ edildi.Yâni,eğer çoğulcu,vatandaş eşitliğini esâs alan yeni bir Cumhuriyet istiyorsak,"1920-1921 rûh ve mutâbakatı" yerine bize başka bir kuruluş hikâyesi gerekiyor.

Sevgili Hrant'ın,23,5 Cumhuriyeti bu yeni kuruluş hikâyesinin muhteşem özet anlatımıdır.

Ayrıca,DEM Parti,bir de 24 Nisan vesilesiyle bir açıklama yapmış,"Büyük Felâket" demiş,eskiden "Soykırım" derlerdi.Burada da tenzilâta gidip,ABD Başkanı Biden'ın bile gerisine düşmüşler.

DEM Parti'de bu "geri vitesler" için bir tartışma oldu mu yaşandı mı bilmiyorum;haksızlık da etmek istemem ama gâlibâ bu partide birçok şey zâten "hazır yemek sipârişi" gibi dışarıdan hazır geliyor.

Bana düşen,DEM Parti'ye,"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı temelinde" yollarına devamda başarılar dilemektir.Ama daha çok bekleyeceklerdir.O özledikleri gün gelmeyecektir.

Benim gibi düşünenlere düşen görev ise çok basit:

"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" ile kurulan Apartheid rejimini eleştiren ve bu ülkeyi "yeni bir kuruluş hikâyesi"nin etrâfında biraraya gelmeyi savunan bir çağrı yapmaktır.

Hrant zâten yapmıştı:Gelin,onun 23.5 Cumhuriyeti teklifi üzerine yeniden düşünelim... *Prof. Dr. Taner Akçam,"1920-1921 rûhu ve toplumsal mutâbakatı" mı,Hrant'ın 23,5 Cumhuriyeti mi?,Agos,25 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30181/1920-21-ruhu-ve-toplumsal-mutabakati-mi-hrantin-23-5-cumhuriyeti-mi