"Cürm-ü Âzam'ın anlattıkları"/Prof. Dr. Taner Akçam*

24 Nisan 1915'te Ermeni aydınların ve siyâsetçilerin İstanbul'dan sürgün edilmesiyle başlayan Ermeni Soykırımı'nın en önemli tanıklarından biri de Aram Andonyan.Aras Yayıncılık 24 Nisan'a denk gelen günlerde Aram Andonyan'ın önemli bir kitâbını yayınladı:"Cürm-ü Âzam".Kitâbın altbaşlığı şöyle:"Halep Muhâcirin Müdüriyeti Başkâtibi Naim Bey'in Tanıklığında Ermeni Soykırımı." Aram Andonyan tarafından kaleme alınan ve Ermeni Soykırımı hakkındaki,özellikle de 1916'da Suriye çöllerinde yaşananlar konusundaki en önemli kaynaklardan biri olan "Cürm-ü Âzam",Naim Bey'in Andonyan'a teslim ettiği el yazması notları ve Andonyan'ın derlediği bilgileri,telgrafları,resmî Osmanlı belgelerini ve birinci dereceden şahitlerin tanıklıklarını içeriyor.Ohannes Kılıçdağı'nın çevirdiği kitâbın önsözünü de Taner Akçam yazmış.Naim Bey hakkında daha önce de çalışmaları bulunan Akçam ile "Cürm-ü Âzam"ı konuştuk. -Naim Bey,ya da Efendi,Ermeni Soykırımı döneminde Halep'te görev yapan bir Osmanlı bürokratı.Görevi de Halep Muhâcirin Müdüriyeti Başkâtibi.Siz İletişim Yayınları'ndan geçtiğimiz yıllarda "Naim Efendi'nin Hâtırâtı ve Talat Paşa Telgrafları" başlıklı bir kitâp yayınlamıştınız.Şimdi Aras Yayıncılık,Andonyan'ın "Cürm-ü Âzam" kitâbını yayınladı.Sizin kitâbınızla bu kitâbın irtibâtı ya da bağlantısı nedir?

Hikâye çok basit:Osmanlı Belgelerinde "Naim Efendi" diye geçen,Andonyan'ın "Naim Bey" dediği kişi,Halep Muhâcirin Müdüriyeti kâtiplerindendir.Naim Efendi,1918 yılı Kasım ayında Halep'te Andonyan'a toplam 52 civârında Osmanlı belgesinin kendi el yazması kopyalarını vermiştir. Andonyan,bu belgelerin,el yazması kopyalarına ek olarak orijinallerini de ister.Bunun üzerine Naim Efendi,25 civârında orijinal belge de verir.Andonyan daha sonra,bu 52 belgeyi içeren el yazmalarını "Hâtırât" olarak tanımlar ve "Cürm-ü Âzam" kitâbını yayınlar.Ayrıca kitâpta,orijinal belgelerin görüntülerine de yer vermiştir.

1983 yılında Türk Târih Kurumu,Şinasi Orel ve Süreyya Yuca imzâlı "Ermenilerce Talât Paşa'ya Atfedilen Telgrafların Gerçek Yüzü" adlı bir kitâp yayınlar.Kitâp aslında bu iki yazara ait değildir ve Dışişleri Bakanlığı'nda bir komisyon tarafından yazılmıştır.Bu kitâp,Andonyan'ın "Cürm-ü Âzam" kitâbındaki belgelerin sahte olduğunu iddia eder.Kitâp sahipleri,üç ayrı iddiada bulunurlar:"1-Naim Bey diye bir Osmanlı bürokratı yoktur.2-Olmayan bir adamın hâtırâtı da olamaz.Var diyorsanız el yazmalarını gösterin.3-Talât Paşa'ya ait olduğu söylenen telgraflar,12 farklı nedenden dolayı sahtedirler."

Ben 2016 yılında yayınladığım kitâp ile asıl sahtekârlık yapanların Türk Târih Kurumu yazarları olduğunu gösterdim.1-Naim Bey diye bir Osmanlı bürokratı vardır (Genelkurmay Başkanlığı bu şahsın varolduğuna dâir belgeleri yayınlamıştır.)2-Naim Bey'in el yazması "hâtırâtı" mevcûttur (el yazmalarının filmlerini buldum ve yayınladım.)3-Talât Paşa'ya ait olan ve sahteliği iddia edilen telgraflar,hakikidir.

Sonuçta,benim 2016'daki kitâbım,(Naim Efendi'nin Hâtırâtı ve Talât Paşa Telgrafları-İletişim Yayınları) Andonyan'ın kitabındaki bilgilerin gerçek olduğu hakkında idi.Ama bu kitâp Türkçe'de mevcût değildi.İlginçtir,Andonyan kitâbı,tam hâliyle Ermenice dışında hiçbir dilde mevcût değildi.Kitâbının Fransızca çevirisi çok iyi idi ama ekler bölümü yoktu.İngilizce çeviri ise tam bir rezâletti ve çeviri bile değildi.Yanlışlarla dolu kötü bir özet idi.Dışişleri Bakanlığı Komisyon üyeleri,1983'te Andonyan'ın kitâbı hakkında yazarken,kitâbın Fransızca ve İngilizce baskılarını kullanmışlardı.

Şimdi Andonyan'ın kitâbının tam gerçek hâlini Türk okuyucularla buluşturmuş bulunuyoruz.Bu kitâbı Ohannes Kılıçdağı'nın mükemmel çevirisi ile okuyuculara buluşturan Aras Yayıncılık'a özel bir teşekkür borçluyuz.Bu arada kitâbın İngilizce baskısını da hazırlamakta olduğumuzu bildirmek isterim. -Ne anlıyoruz bu kitâbın ihtivâ ettiği tanıklıklardan?

Kitâbın iki önemli tanığı vardır,birisi Andonyan'ın kendisidir,diğeri de Naim Bey (Efendi)'dir.Kitâp târihî önemi hâizdir.Çünkü Ermeni Soykırımı'nın ilk ciddî belgelenmesidir.Andonyan,kendi gördüklerini Naim Efendi'nin bilgileriyle tamamlayarak bize Suriye çöllerindeki imhâ sürecini tüm çıplaklığı ile gözümüzün önüne serer.Naim Efendi,Ermenilerin imhâ edilmesine ilişkin orijinal Osmanlı belgelerini vermiştir ve bu belgeler hiçbir itirâza yer vermeyecek tarzda,imhâ emirlerinin İstanbul'dan geldiğini göstermektedir.Örneğin bir telgrafta Talât Paşa,"Türkiye'de mevcût bütün Ermenilerin tamamen mahv ve imhâ edilmelerinin Cemiyet'in emriyle hükûmetçe kararlaştırıldığı evvelce de bildirilmişti.[...] Kadın,çocuk,sakat diye düşünülmeyerek imhâ önlemleri ne kadar feci olursa olsun,vicdânî duygulara kapılmadan varlıklarına son verilecektir",diye emir vermektedir.

Türkiye hükûmetlerini telâşa sokan ve 1983 yılında sözünü ettiğim kitâbı yayınlamalarına yol açan bu gerçekliktir.1983'ten 2016'ya kadar 35 yıl kadar,herkes bu kitâptaki Osmanlı belgelerinin ve özellikle de Talât Paşa telgraflarının sahte olduğuna inandırıldı.Bugün ise artık biliyoruz ki belgeler hakikidir ve Andonyan bize doğru bilgiler aktarmıştır.

Şunu rahatlıkla iddia edebiliriz:Türkiye hükûmetlerinin inkâr teorisi çökmüştür.Elbette inkâr etmeye devam edeceklerdir ama kendilerine başka bir hikâye bulmaları gerekmektedir. -Biraz da Aram Andonyan üzerinde duralım mı?Nasıl bir kişilik Aram Andonyan ve çölden kurtulduktan sonra neler yapmış?

Andonyan saygı duyulması gereken bir kişilik.Ermeni asıllı bir Osmanlı aydını,gazeteci,araştırmacı ve yazar.Balkan Savaşı üzerine yazdığı kitâpla tanınıyor.Hayât hikâyesi hakkında ayrıntılı bilgi,Rita Soulahian Kuyumjian'ın "The Survivor:Biography of Aram Andonian" kitâbından elde edilebilir.24 Nisan 1915'te tutuklanan Ermeni aydınlarından birisidir.Ve ölümden tesâdüfen kurtulur.1916 kış aylarında,Halep yakınlarındaki Meskene kampına ulaşır ve orada sahte bir kimlikle hayâtını sürdürür.Daha sonra içlerinde Naim Efendi'nin de olduğu kamp yöneticilerine rüşvet vererek Halep'e kaçar.Ve Halep'te meşhûr Baron Oteli'nde saklanır.Cemal Paşa da dâhil,Osmanlı subaylarının sürekli uğrak yeri olan bu otelde,Soykırım'a birincil elden tanıklık eder.

1918 Ekim ayına kadar saklandığı dönemde gizli olarak kırımdan kurtulanlarla ilişki kurar ve onlara başlarından geçenleri yazmalarını söyler.Bu çağrısını,Halep'in İngilizlerin eline geçmesinde sonra yayına başlayan "Hay Tzayn (Ermeni Sesi)" dergisi aracılığıyla da tekrar eder.Böylece,hayâtta kalmayı başarmış yüzlerce Ermeni'yle konuşmayı başarır.Onların hayât hikâyelerini kâğıda dökmelerini sağlar.Onun bu çabaları sonucu,Ermeni Soykırımı konusundaki en önemli arşivlerden biri oluşur.Bu arşiv bugün Paris'teki Boğos Nubar Kütüphânesi'ndedir.Çünkü Andonyan,ölünceye kadar bu kütüphânenin müdürlüğünü yapmıştır.Raymond Kévorkian ağırlıklı bu belgelere dayanarak,bir ansiklopedi ("Ermeni Soykırımı"-İletişim Yayınları,çeviren:Ayşen Taşkent Ekmekçi) niteliğindeki önemli kitâbını yayınlamıştır.Belgelerin bir kısmına Fransızca olarak Boğos Nubar Kütüphânesi sayfasından ulaşılabilir.Önemli bir kısmı da Krikor Gergeryan Arşivi'nde,Ermenice olarak mevcûttur.

Özetle,Andonyan'ın,Soykırım'ın belgelenmesine ve kurbânların seslerinin duyulmasına yaptığı katkı tek kelime ile muazzamdır... *** Aram Andonyan kimdir?

İstanbul'da,Andon Ağa diye anılan bir balıkçının evlâdı olarak 1879 yılında dünyâya geldi.Naregyan ve Esayan Ermeni okullarından sonra Fransız okulunda eğitim gördü.Arevelk [Doğu] gazetesinde Ermeni aydınları Krikor Zohrab ile Hırant Asadur'un dikkatini çekti ve onların telkiniyle gazeteciliğe yöneldi.Dzağig [Çiçek] ve Luys [Işık] adlı haftalık gazetelerin editörlüğünü yaptı.Roman ve öykülerinin yanı sıra mizâhî eserleri de vardır.1915 sonrasında Fransa'ya yerleşti.Paris'teki Millî Ermeni Kütüphânesi Nubaryan Kütüphânesi'nin müdürlüğünü yaptı (1928–1951.) Ömrünü burada tamamladı.Paris'te,23 Aralık 1951'de yaşama vedâ etti.Balkan Savaşı'nın sürdüğü târihlerde,Jamanak gazetesi de dâhil olmak üzere İstanbul'da bir gazeteci olarak,iç ve dış kaynaklardan yararlanıp,olayları yaşayan Andonyan'ın,savaşın içinde yazdığı,bol fotoğraf ve haritayla zenginleştirdiği "Balkan Savaşı" adlı eseri Aras Yayıncılık tarafından basıldı.Andonyan yazar ve gazeteciliğin yanı sıra okullar için ders kitâpları da yazmıştır. *Prof. Dr. Taner Akçam,"Cürm-ü Âzam'ın anlattıkları",Röportaj:Yetvart Danzikyan,Agos,30 Nisan 2024. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/30200/curm-u-zamin-anlattiklari