Kürtler,"imtiyâzlı" Türkler ve Cumhuriyet'in temel değerleri/Prof. Dr. Taner Akçam*

Mustafa Kemâl,ölümünden önce yazdığı son notta bize,en büyük başarısının ne olduğunu şu sözlerle anlatır:

"Yeni hakikatlere göre artık insânlar baş ve iskelet ve yüz görünümlerine göre sınıflara ayrılmaktadır.Bu son tasnife göre Türk,dünyânın akılda,güzellikte,tenâsüpte en mütekâmil mahlûkudur.Bu hakikati milletime bildirmekle onların zâten orijinal olan enerjilerini kuvvetlendirmiş olduğumu sanıyorum.Ben bununla müftehirim [iftihâr ediyorum]."

Bu sözlere çok özel bir önem vermemin nedeni,"Cumhuriyet'in kurucu değerleri nedir?" sorusuna cevâp arıyor olmamdır.Burada bu değerlerden bir tanesini ele alacağım:Vatandaş eşitliği... Başka değerlerin de olduğunu ve onların da ele alınması gerektiğini haklı olarak ileri sürülebilirsiniz.Ama konumuz Kürt meselesi ve Türk-Kürt eşitliği."Cumhuriyet'in temel değerlerine dokundurtmayacağız" bu bağlamda en çok ileri sürülen tezlerden birisi. Eşit vatandaşlık ve 1919-1938

O hâlde soru şu:Eşit vatandaşlık konusunda 1919-1938(1) döneminde hangi adımlar atıldı,ne inşâ edildi?Ve inşânın temel değerleri nelerdi?Mustafa Kemâl'in yukarıdaki sözleri bize 1919-1938 döneminde kurulan devletin çimentosu konusunda önemli bir bilgi veriyor:Türk'ün (ırk-soy-etnik köken nasıl tanımlarsanız tanımlayın) üstünlüğü!

Ana iddiâ şu:Bugün Kürt meselesi diye bir sorun varsa bunun temelleri 1919-1938 döneminde kurulan hukûk sistemi ile atılmıştır.Belirleyici olan temel değer ise,"Türklerin üstün ve ayrıcalıklı oldukları" ilkesidir.

İlerleyen yıllarda 1919-1938 döneminde oluşturulan bu hukûk yapısının düzeltilmesi için ciddî adımlar atılmamış ve bu sorunlu yapı korunmuştur.Bu anlamda 1938 sonrasını da eşit derecede eleştirebilirsiniz.Ama ortada,Cumhuriyet'in kuruluş biçimi ile ilintili yapısal bir sorun olduğunu kabul etmeniz gerekiyor.Sorun,"dokundurtmayacağız" denilen temel değerdedir.

İkinci iddiâ da şudur:1918–1939 döneminde Türklere ayrıcalık tanıyan hukûk düzeninin nasıl kurulduğu ve bunu mümkün kılan temel varsayımların-değerlerin neler olduğu üzerine açık bir konuşma-yüzleşme yapılamadıkça,Kürt meselesi çözülemeyecektir.

1924 Anayasası tartışmalarında,komisyon sözcüsü Celâl Nuri T.C. vatandaşını şöyle tanımlar:"Bizim öz vatandaşımız,Müslüman,Hanefiyül mezhep,Türkçe konuşur bir zâttır." Maliye Bakanı Mustafa Abdülhâlik Renda da "Bize mensûp olmayanlara mümkün olduğu kadar müşkülât göstereceğiz" der.Bu iki konuşmacı,vatandaşlık konusunda Cumhuriyet dönemi politikalarının ne olacağını ilân etmektedirler.Çimento budur.Celâl Nuri'nin tanımı dışında kalanlar ikinci sınıf vatandaştırlar.

Tüm hukûk sistemi bu ilkenin üstüne inşâ edilecektir.

Bu ilkeye bağlı olarak,1924 Anayasası'nın 92. Maddesi,memûr olmak hakkını sadece Türklere tanıdı.1926'da çıkartılan Memûrin Kânûnu ile bu ilke tekrâr edildi ve "ancak ve ancak Türk kökenli olanlar devlet memûru olabilir" dendi.

Mustafa Kemâl,kânûnun bu temel ilkesini 1931 yılında kendi kaleme aldığı "Medenî Bilgiler" kitâbında tekrâr etti:"Memûr olmak için koşullar şunlardır:Türk olmak."

1965 yılında,kânûndaki "Türk olmak" ilkesi,"Türk vatandaşı olmak" olarak değiştirildi.Ama gerek 1965 kânûnunda ve gerekse bu kânûnda 1980,2011 yılında yapılan değişikliklerde ve ayrıca vatandaşlık kânûnunda 2004 yılında yapılan düzenlemede de birçok meslek sadece Türk soyundan gelenlere ayrıldı.

Bugünkü hukûk sisteminin eşitsizlik ilkesi üzerine inşâ edildiğine ve Türk soyundan gelmeyenlerin ikinci sınıf vatandaş sayıldığına dâir aşağıda birkaç çarpıcı örnek daha vereceğim ama bunların tümüne yakınının bayatlamış bilgiler olduğunu hâtırlatmak zorundayım.İnanın bu satırları yazarken bile fazlasıyla sıkılmaktayım. İnşâ edilen Apartheid sistemidir

1919-1938 arasında Türkiye'de inşâ edilen hukûk sisteminin en özlü tanımı,1974 Apartheid sözleşmesinin ikinci maddesinde yapılmıştır:

"Bir ırksal grubun veyâ grupların ülkenin siyâsî,sosyal,ekonomik ve kültürel yaşamına katılımını engellemek için hesâplanan her türlü yasal önlem ve diğer önlemler ve özellikle bir ırksal grubun veyâ grupların üyelerini temel insân hak ve özgürlüklerinden mahrûm bırakarak,bu tür bir grubun veyâ grupların tam gelişimini engelleyen koşulların kasıtlı [olarak] yaratılması(dır)."

Apartheid sözleşmesindeki "ırk" tanımının,ulus,etnik,din vb. gruplarını kastettiği ise bilinen bir başka ilkedir.

Yâni,1919'dan itibâren bu ülkede bir Apartheid sistemi inşâ edilmiştir.Sorun bundan ibârettir.Türklerin,özellikle lâik,Batıcı olanlarının kabul etmekte zorlandıkları "kurucu değer" budur.Çünkü bu Apartheid sistemi Mustafa Kemâl önderliğinde inşâ edilmiştir.

Tekrâr edeyim:Amacım,Mustafa Kemâl'in (a) veyâ (b) sözlerini bulmak ve bu farklı sözleri birbiri ile çarpıştırmak değildir.Hele hele Mustafa Kemâl'in kendisini ve dönemini sevgi ve nefret ikilemine sıkıştırarak konuşmak hiç değildir.Türkiye'de özellikle Türk çoğunluğun,kendilerine bağımsızlıklarını sağlayan önderlerine duydukları derin sevginin bilincindeyim.Ama konuyu bu sevgi-nefret ikileminde tartışmayı anlamsız buluyorum.Sever veyâ nefret edersiniz,bu beni ilgilendirmiyor.Şimdilik her iki duygu da "anlaşılabilir" demekle yetineyim.

Yapmak istediğim,1919-1938 arasında inşâ edilen hukûk sisteminin içine sinmiş eşitsizlik -Apartheid- meselesinde okuyucuyu düşünmeye davet etmektir.

Tekrâr edeyim:1919-1938 dönemi hukûk sistemi,Mustafa Kemâl'in "Medenî Bilgiler" kitâbında yazdığı gibi,Türk milletinin "ırk ve köken birliği"nden oluştuğu ilkesine göre inşâ edildi.Türkler,imtiyâzlı ve üstün sınıf olarak tanındı ve onun dışındakilerin (Kürtlerin,Alevilerin,Hristiyanları) sadece varlıkları yok sayılmadı,bu kesimlerin,ülkenin "siyâsî,sosyal,ekonomik ve kültürel yaşamına" özgürce katılımları yasalar ve varlıklarını tesâdüfen öğrendiğimiz bazı gizli tamîm ve karârnâmelerle engellendi.Türklere ayrıcalık tanıyan bu sistem bugün de varlığını sürdürmektedir.

Mustafa Kemâl'e göre,Kürtlük,Çerkeslik veyâ Boşnaklık yanlış adlandırmalar idi.Ve kurulan Cumhuriyet'in hukûk sistemi,Recep Peker'in 1935'te Mustafa Kemâl'den alarak tekrâr ettiği ifâdesiyle,bu "yanlış telâkkilerin içtenlikle ve samîmîyetle düzeltilmesi" amacına yönelik olarak şekillendirildi.Kürtlerin Kürt olduklarını unutmaları izlenen siyâsetin çekirdeği oldu. Çarpıcı birkaç örnek

1933 yılında,İçişleri Bakanlığı Nüfûs İşleri Müdürlüğü,kurumun on yıllık faaliyetini özetleyen 182 sayfalık resmî bir rapor hazırlar.Rapor,Türkiye'nin "kan" ve "ırk" birliği esâsına dayanan bir rejim olarak inşâ edildiğini ilân eder.

Rapor,Lozan Antlaşması'nın vatandaşlık ile ilgili düzenlemelerinin,"ırk,dil ve dilek itibâriyle yurdumuza ve millî birliğimize bağlı kandaşlarımızın yurttaşlığımıza geçebilmelerini temin maksadıyla" kabul edildiğini söyler.

Rapor ayrıca,1927 Vatandaşlık Kânûnu'nun çıkarılış nedenini,"Osmanlı tâbiiyetine mensûp Türk ırkından gayrı bazı şahısların vatandaşlık birliğimizden çıkartılması ve bu sûrette bunların memlekete geri gelmelerinin önüne geçilmesi" olarak tanımlar.Burada kastedilen,Ermeniler ve Rumlar başta olmak üzere Hristiyan vatandaşlardır.Bu nedenle,T.C. vatandaşı Hristiyanlar "yabancı" sayıldılar ve 1940'lara kadar normal nüfûs kütüklerine değil "Ecnebîler Defteri"ne kaydedildiler.

1925 Şark Islâhât Plânı,hâlâ yürürlükte olan 1934 Tapu Kânûnu;1934 İskân ve bunun yerine geçen 2006 İskân kânûnları;1935 Tunçeli Kânûnu;1927 ve 1952 yılları arasında faaliyet gösteren Umûmî Müfettişlikler ve 1988 Sabotajlara Karşı Koruma Kânûnu gibi onlarca ama onlarca kânûn Türk soyundan gelme ve Türk kültürüne bağlı olma ilkesi üzerine inşâ edildi.Kürd'ün,Kürt olmaktan vazgeçmesi,vazgeçmiyorsa ezilmesi bu hukûk sisteminin temelini oluşturdu.

Bu listeye,Lozan ile birlikte nüfûs kütüklerinde Rumların,Ermenilerin ve Yahudilerin,kendilerine (1),(2) ve (3) numara verilerek özel olarak fişlendikleri;Ermeni kızla evlenen Türk subaylarının suç işlemiş sayılarak Silâhlı Kuvvetler'den atıldıkları;askerî okullara girmek isteyenlerin,"Türk ırkı ve kanından olup" olmadıkları,"soylarında dönmelik bulun(up)" bulunmadığı soruşturmalarına tâbi tutuldukları gibi bilgileri eklemiyorum,bile. Güvenlik bürokrasisi MHP ve Öcalan anlaşması

Kürt açılımı denen şey,Türk güvenlik bürokrasisi ve Bahçeli'nin,Öcalan'la görüşerek bu sistemin değişmesi gerektiği konusunda prensip anlaşmasına varmalarıdır.Arkasında güçlü bir siyâsî irâde olmadığı için biraz başı kesik tavuğun çırpınmalarını andıran bu girişimin önündeki en büyük engellerden birisi,1919-1938 döneminde Türklere ayrıcalık tanıyan,Apartheid hukûk sistemidir.Buna,bu sistemi "temel değer" sayan Türk çoğunluğu da eklemek gerekiyor.

Çoğu lâik ve Batıcı olmakla övünen bu Türk çoğunluk,1919-1938 döneminin kurucu değerlerini korumaya yönelik çağrı yaparken sadece kendi ayrıcalıklı konumlarını koruma isteklerini dışa vuruyorlar o kadar.Ve daha da önemlisi,bunu yaptıklarının farkında bile değiller.

Bu çevrelerce sıkça dile getirilen itirâz şudur:MHP'nin ya da Erdoğan'ın Kürt açılımı gibi bir niyeti yoktur,asıl hedef Kürtleri yanlarına alarak otoriter sistemi pekiştirmektir.Kulağa hoş gelse de bu iddiâ tuhaftır.Tuhaflık,MHP ve Erdoğan'a dâir söylenende değildir;hattâ Kürtleri otomatik biçimde diktatörlüğün pâyandası sayan ve mutlakâ ayrıca tartışılması gereken ırkçılık kokan yaklaşım da değildir.

Asıl sorun bu itirâzlarının,yapısal bir hastalığı tedâvî etmek isteyen doktorun doğru kişi olmadığını söylemekten öteye gitmemesidir.Önce hastalığın ne olduğu konusunda uzlaşmak gerekir;doğru doktorun kim olabileceği ayrı bir tartışma konusudur.

Problem tedâvî edilmek istenen hastalıktır.Ve bu hastalık,1918-1939 sistemine içsel yapısal bir hastalıktır.İmtiyâzlı Türkler,MHP ve Erdoğan eleştirilerinin arkasına saklanarak,1918-1939 hastalıklı sistemini savunmakta ve bununla yüzleşmekten kaçmaktırlar.İsmet İnönü'de,Turgut Özal'da ve Hikmet Çetin'de Kürtlük aramak tuhaflıklarının nedeni de budur.Bu tutumlarıyla,"onyedinci yüzyılda ABD Virginia'da kölelik ve ırkçılık yoktu çünkü siyah köle sahipleri vardı",diyen Amerikan ırkçılarını hâtırlatıyorlar. Kör döğüşünü aşmak:Helâlleşme-yüzleşme kültürü

Sonuç,ortada gereksiz bir kör döğüşü var.Kör döğüşünü aşmanın yolu,1918-1939 döneminde,Türk'ün üstünlüğü üzerine inşâ edilmiş ve hâlâ sürmekte olan hukûk sistemi ile yüzleşmektir.

Bunu için ama önce kavga etmeyi,hakâretler savurmayı bırakmamız ve "konuşmayı" ve "düşünmeyi" öğrenmemiz gerekiyor.Türkiye'de çok zor olan da budur.

Ayrıca görüyoruz ki Kürt açılımı yapan çevrelerin,"konuşma" ve "düşünmeyi" teşvik yönünde fazla ciddîye alınabilecek adımları da yok.

Toplum olarak ciddî bir yüzleşmeye ihtiyâcımız var.Kılıçdaroğlu'nun çok doğru olarak başlattığı ve ama kasıtlı olarak parti (CHP) siyâseti düzeyine çıkartmadığı helâlleşmeye ihtiyâcımız var.Kürt açılımı bize toplumsal barışı sağlayacak bu helâlleşmeye imkân sunuyor.

Dikkat ederseniz burada,1919-1938 Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında (Apartheid hukûk sisteminin oluşum sürecinde) gündeme gelen,Koçgiri ve Pontus katliâmları,1925 Şeyh Said,1930 Zilan katliâmları,1938 Dersim Tertelesi gibi daha da artırılacak olan acılar üzerine konuşmadım."Cumhuriyet'in temel değerlerine dokundurtmayacağız" diyen imtiyâzlı Türk çevrelerin görmesi gereken bir gerçek var:Bu toplum,temelleri 1919-1938 döneminde atılan çok büyük acılar yaşadı.

Ayrıcalıklı ve imtiyâzlı Türkler dışında sayıları onlara yakın,büyük travmalar yaşamış "ötekiler" var.Kürtler,büyük çoğunluğunu oluşturdukları için bu "ötekilerin" sembolüdür.Ve de bu "ötekiler" Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarıdır.

Ortada sözkonusu olan,iyileşmesi oldukça uzun sürecek,hemen halledilmesi imkânsız bir sorunlar yumağı ile karşı karşıya olduğumuz gerçeğidir.Bu uzun bir süreç ve ama Kürt açılımı bize bunun kapılarını açıyor ve ilk imkânlarını sunuyor.

Açılımın önündeki en önemli meselelerden birisi,çoğu lâik ve Batıcı olduğunu söyleyen ayrıcalıklı Türklerin,ayrıcalıklarından vazgeçmeye hazır olup olmadıklarıdır.Onlara söyleyeceğim şudur:Eğer,1919-1938'de kurulan hukûk sistemi üzerine konuşmaya ve bunu değiştirmeye hazır değilseniz,birinci Tanzimât'ın Müslümanları gibi,İkinci Tanzimât'ın başarısızlığının simgesi olacaksınız... *** 1-1919-1938 tahmin ettiğiniz nedenlerle benim seçimimdir.Akademik çalışmalarda bu konuda,1912-1913 (Balkan Harbi)-1950 (çok partili sisteme geçiş) arası değişik târihler kullanılır. *Prof. Dr. Taner Akçam,Kürtler,"imtiyâzlı" Türkler ve Cumhuriyet'in temel değerleri,Medyascope,22 Eylül 2025. https://medyascope.tv/2025/09/22/taner-akcam-yazdi-kurtler-imtiyazli-turkler-ve-cumhuriyetin-temel-degerleri/