Dört yıldan fazla zamandır,Trabzon'da konsolostum.Bütün Karadeniz kıyısı,Rus-Türk sınırından İstanbul yakınlarına kadar olan bölge ve Ön Asya içlerinde beş vilayet (Doğu Anadolu'da Türklerin,Ermenilerin ve Kürtlerin yaşadığı kentler) ayrıca dağınık olarak İranlılar,Ruslar,Rumlar ve Arapların da bulunduğu bütün bu bölge benim konsolosluğumun yetki sınırları içine giriyordu.Son on ayda,üstelik,çok sayıdaki Rus uyruklu kişinin ve Rus çıkarlarının da korunmasından sorumlu sayıldım.Rumlardan ve belirli bir ölçüde,az sayıdaki Fransız,İngiliz,Amerikalılardan da sorumluydum.
Osmanlı İmparatorluğu'nun içinde bulunduğu şimdiki koşullar hakkında,ancak kendi bölgem için sorularınıza cevap verebilirim.Bugün,bu bölgedeki koşullar insanı umutsuzluğa düşürecek kadar kötü.Halk olaylar karşısında tam bir Müslüman tevekkülü gösteriyor.Bireyler ve topluluklar mahvoluyor,soykırım yapılıyor;ve bütün bunlar kimsenin istemediği bir savaşın sürüp gitmesi yüzünden oluyor.Halkı bu savaşa Enver Paşa zorluyor.Bu savaş,Osmanlı İmparatorluğu'ndan geriye ne kaldıysa hepsinin yıkımına,parçalanmasına neden olacak.İslam ve Hristiyan toplulukları,artık daha fazla bir şey yapamazlar;güçlerinin son sınırına eriştiler artık.Oksijen sağlayanlar Almanlar,onlar ölmekte olan imparatorluğun can çekişmesini uzatmaya çalışıyor;ama bir cesedi diriltme mucizesini gösteremeyecekler.Birkaç kaçığın dışında herkesin duası,Osmanlı toprağını yabancıların işgal etmesi pahasına bile olsa,barışın bir an önce sağlanması.İsyan etmek için kimsede cesaret yok.Almanlardan ve "İttihat ve Terakki Cemiyeti"nden herkes nefret ediyor;ama bunları ancak güvendikleri kimselere ve alçak sesle anlatabiliyorlar,çünkü bu cemiyet ve Almanlar bugün Türkiye'de güçlü durumdalar ve duruma hakimler;hangi türden olursa olsun silah kullanmaktan da çekinmezler.Bu cemiyet,cüretkar,korku saçan,gizemli ve hunharca intikam peşinde koşan bir kurum.
Ermenilere gelince,onlar her vilayette farklı muamele görüyorlardı.Onlardan kuşku duyuluyordu,casuslar her yerde peşlerindeydi.Katledilmekten de beter,tam bir dışlanmışlık içinde,"Ermeni Vilayetleri" denilen yerlerde yaşıyorlardı.Bu vilayetlerin sayısı yediydi,bunlardan beşi (en büyükleri ve nüfus yoğunluğu en büyük olanları) ne yazık ki benim Konsolosluk bölgeme giriyordu.Bu iller Trabzon,Erzurum,Van,Bitlis ve Sivas'tı.
Benim bölgemde,24 Haziran'dan sonra,Ermeniler "tehcire" uğratıldı;yani evlerinden zorla çıkarılıp muhafız ve jandarma gözetiminde bilinmeyen bir yere götürüldüler.Pek azı için tehcirin anlamı,gidilecek yer olan Mezopotamya içleriydi;beşte dördü içinse yollarda benzeri görülmemiş,duyulmamış zalimlikler sonucunda ölüm anlamına geliyordu.
Tehcirin resmen ilanı emri,İstanbul'dan gelmişti.Bu merkezi hükümetin ve "İttihat ve Terakki Cemiyeti"nin işiydi.Yerel yetkililer ve genellikle Müslüman halk,direnmeye,alınan kararda belirtilen önlemleri hafifletmeye çalıştı,bunun uygulanmasının uğursuzluk getireceğine inanıyorlardı,bu yüzden ertelenmesini istediler.Ama merkezi hükümetin kararı kesindi,herkes boyun büküp sonuçlara katlanmaya razı edildi.
Konsoloslar araya girdi,hiç değilse kadın ve çocukları kurtarmaya çalıştılar.Birçok kişinin hariç tutulmasını talep ettik;ama buna saygı duyulmadı,"İttihat ve Terakki Cemiyeti"nin yerel şubesinin müdahalesi ve İstanbul'dan yeni gelen emirler yüzünden girişimimiz başarısızlığa uğradı.
Bu gerçek bir katliamdı,suçsuz insanlar öldürüldü;benzeri görülmemiş,duyulmamış bir faciaydı.İnsanlığın,Hristiyanlığın ve milliyetçiliğin en kutsal hakları ayaklar altında çiğneniyordu,tarihte kanla lekeli kara bir sayfaydı bu.Geçmişte her türlü katliam ve baskının dışında tutulmuş olan Ermeni Katoliklere karşı da,bu kez herkesten daha kötü davranıldı.Bu kötülükler de,merkezi hükümetin emriyle yapılmıştı.Trabzon'da 14.000 kadar Ermeni vardı,bunlar Gregoriyen,Katolik ve Protestandılar.Hiçbir zaman kargaşalığa neden olmamış,polisi toplu önlem almak zorunda bırakmamışlardı.Ben Trabzon'dan ayrıldığımda,onlardan geriye yüz kişi bile kalmamıştı.
Uğursuz kanunnamenin yayınlanma tarihi olan 24 Temmuz'dan başlayarak,Trabzon ayrılışıma kadar ne yedim içtim,ne de uyudum.Sinirlerim çok bozulmuştu,midem bulanıyordu;savunmasız,suçsuz insanların topluca öldürülmesine tanık olmak böylesine müthiş bir işkenceydi.
Sürgüne gönderilen Ermenilerin,Konsolosluğun pencereleri altından,kapısı önünden geçişlerini izlemek;ne ben ne de başka biri onlara cevap veremez,elimizden hiçbir şey gelmezken,yardım için yalvarışlarını duymak korkunçtu.Kent kuşatma altındaydı;her noktası,tam bir savaş donanımına sahip 15.000 kişilik bir askeri birlik tarafından korunuyordu,binlerce polis memuru,gönüllüler alayı ve "İttihat ve Terakki Cemiyeti" üyeleri de bu muhafızlık görevine katılıyordu.Feryatlar,gözyaşları,ayrılıklar,birçok intihar olayı,korkudan aniden ölenler,delirenler,yangınlar,suçlu sayılanların kentin ortasında vurularak öldürülmesi,evlerde ve köylerde hiç nedensiz aramalar yapılması;yolda her gün yüzlerce ceset bulunması,genç kadınların zorla Müslüman yapılması ya da ötekiler gibi tehcire zorlanması,çocukların ailelerinden ayrılması,Hristiyan okullarından çıkarılıp sokağa atılması,zorla Türk ailelere verilmeleri;yüzlerce insanın üzerlerindeki gömleklerle gemilere bindirilmesi,sonra Karadeniz'in sularına atılıp boğulmaları,kimisinin Değirmendere'de boğulması -Trabzon'dan ayrılmadan önceki günlere ait son unutulmaz anılarım bunlar.Aradan bir ay geçti,ama hala belleğimde capcanlı duruyor ve beni çıldırtıyorlar.İnsan bir ay boyunca böyle dehşet verici olaylara,böyle işkencelere tanık olursa,yardım etmek istediği halde elinden hiçbir şey gelmezse,doğal olarak ve kendiliğinden bir soru gelir aklına takılır:Acaba dünyanın bütün yamyamları,yırtıcı hayvanları saklandıkları inlerinden,Afrika,Asya,Amerika ve Okyanusya'nın balta girmemiş ormanlarından çıkıp da İstanbul'da mı toplanmışlardı?Burada görüşmemize son vermeyi yeğliyorum ve Türkiye tarihinin bu kara sayfasının ödünsüz kınamaları gerektirdiğini,tüm Hristiyanlık aleminin öç almak durumunda olduğunu iddia ediyorum.Benim bildiklerimi herkes bilseydi,benim gözlerimle gördüklerime,kulaklarımla işittiklerime herkes tanık olsaydı,hala nötr olan tüm Hristiyan güçlerinin Türkiye'ye karşı harekete geçmek zorunda kalacağından ve insanlıkdışı hükümete,hunhar "İttihat ve Terakki Cemiyeti"ne lanetler yağdıracağından,ne çağdaş ne de eski tarihte eşi benzeri görülmemiş bu korkunç suçlar işlenirken hoşgörülü davranan,hatta bunlara destek olan Türkiye'nin müttefiklerinin sorumluluk sınırlarını daha geniş tutacaklarından kuşkum yok.Yazıklar olsun,utanç verici bütün bunlar,dehşet verici ve iğrenç!
*Trabzon'daki İtalyan eski Konsolosu G. Gorrini ile yapılan röportaj.25 Ağustos 1915 tarihinde,Roma'da yayınlanan "Il Messaggero" gazetesinde yayınlanmıştır.
Sinyor Gorrini 23 Temmuz 1915 günü Trabzon'dan ayrıldı.Bu tarih,İtalyanların Avusturya-Macaristan ve Türkiye'ye karşı savaş ilan etmesi arasındaki günlere rastlıyordu.Laz kaptanı ve mürettebatı olan bir taka kiralayıp yanına Osmanlı Bankası yerel şubesinin Montenegro (Karadağ)'lu kavasını da alarak yola çıktı.Kıyıya yakın seyrederek,Trabzon'dan İstanbul'a yolculuk yedi gün sürdü.Giresun,Samsun,Sinop,İnebolu,Cide,Zonguldak,Sakarya kıyısı,Şile ve Anadolu Feneri üzerinde yaptıkları bu yolculukta,bu yerlerden hiçbirinde karaya çıkmadılar.İstanbul'dan sonra,Sinyor Gorrini,Dedeağaç ve Palermo üzerinden Roma'ya gitti ve orada "Il Messaggero" gazetesi muhabiriyle yukarıdaki röportajı yaptı.
-------------------------------------------------------------------------------------
**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 523-526.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder