"Kırım Savaşı'nın sebep olduğu yıkımları,1877-1878 Türk-Rus Harbi'ni,1894-1896 Ermeni katliamlarını ve onu takiben 1914'e kadar süren terör yıllarını gördüm;ama bu yılın Nisan ayından beri süren katliamlar tam anlamıyla dehşet verici ve bu,hiç kuşkusuz Ermenilerin uzun tarihleri boyunca yedikleri en korkunç darbe."
Van'dan yaşlı bir Ermeni köylüsü olan Hagop Boğosyan benimle konuşurken böyle söylüyordu.Rus ordusunun arkasına takılarak üç kere evini terketmek zorunda kalan seksenlerindeki bu güçlü kuvvetli ihtiyar kışı geçirmek için bir kere daha Van Gölü kıyısındaki köyüne dönüyordu.Bir yandan çamurlu yolda yürüyor bir yandan bana bildiği ve kendi bakış açısından anlayabildiği kadarıyla son katliamları anlatıyordu.Anlattıkları ana hatlarıyla şimdiye kadar hiç şüpheye yer bırakmayacak şekilde bilinenlerle uyum içindeydi.Türk hükümeti,merkez vilayetlerde yaşayan Ermenilerin şüphesini çekmeden Van'ın "asi" Ermenilerinden kurtulmak istemişti.Van hükümetin hakimiyetinden uzaktı ve Van'daki Ermeniler Türkler için kaygı verici sayıdaydı.Enver Paşa'nın kayınbiraderi Cevdet Paşa Van Valisi ve kumandanı oldu.Cevdet Paşa,Şubat'ta Azerbaycan'daki Diliman ve Hoy muharebesinde bozguna uğradı.Bu muharebede Antranik komutasındaki Ermeni gönüllülerin de bir rolü oldu.Cevdet Paşa Van'a dönünce yakın çevresindekilere,cephedeyken hem Rus ordusunun düzenli birlikleri hem de gönüllüler olarak hep Ermenilerle çarpışmak zorunda kaldığını söylemiş.Ordusu Ocak ayı başlarında Sarıkamış ve Ardahan'da yenilgiye uğrayınca aşağı yukarı aynı fikri Harbiye Nazırı Enver Paşa da dile getirmişti.Bu sözler abartılı olsa da öyle görünüyor ki Türk hükümetinin sınırları içinde kalan Ermeni nüfusu yok etme çabalarına en iyi şekilde hizmet etti.Cevdet Paşa Van'da katliamlara başlamak üzere görevlendirildi.Jön Türk Meclisi'nde Van milletvekili olan Vremyan liderliğindeki Ermenilerle,yıllarca yöre halkının misafirperverliğinden yararlanmış Cevdet Paşa arasında en iyi ilişkilerin olduğu yer Van'dı.
15 Nisan'da Van Gölü'nün kuzeyindeki Akantz'da (Erciş) jandarmalar genç Ermenileri,Sultan'dan yeni gelen bir emri dinlemek üzere borazan çalarak toplamış.Bu 500 genç erkek gün batımında hiçbir usule uyulmaksızın kurşuna dizilmiş.Ondan sonraki iki gün boyunca aynı uygulama Erciş'in,Adilcevaz'ın ve Van Gölü'nün kuzeyinde kalan 80 Ermeni köyünde merhametsiz bir soğukkanlılıkla yapılmış.Bu şekilde üç gün içinde 24.000 Ermeni öldürülmüş,genç kadınlar kaçırılmış,evler yağmalanmış.Ondan sonra Cevdet Paşa hemen gölün güneyinde yaşayan sağlam Ermenileri de aynı şekilde imha etmeye girişmiş.Kürtler,Moks (Bahçesaray) ve Çatak kazalarındaki köylülerin üzerine saldırtılmış;fakat bu sert dağlılar çetin ceviz olduklarını ispatlamışlar.Kuvvetli bir direniş göstererek Türk planını boşa çıkarmışlar.
Van'da ise Ermeniler,ordudan firar edenler ve askeri müsadere konularında hükümeti yatıştırmak için verebilecekleri bütün tavizleri zaten vermişlerdi.Fakat Cevdet Paşa koşulsuz teslimiyet talep ediyordu.Kalleşçe davranarak dört Ermeni liderin öldürülmesine sebep olmuş,Vremyan'ı alıkoymuştu.Daha sonra Vremyan da öldürülmüştür.Bu hareketler Erciş katliamlarıyla biraraya gelince bütün şüpheleri ortadan kaldırmıştır.Erciş'te tamamen masum binlerce köylüyü öldürerek gösterdikleri gibi Türkler ellerindeki bütün güçle Ermenileri yok etmeyi kafalarına koymuşlardı.Geçmiş tecrübeler Van Ermenilerine hayatlarını,onurlarını ve mallarını kurtarmanın tek yolunun silaha başvurmak olduğunu öğretmişti.Sahip oldukları bütün silahları biraraya topladılar.Nisan ortasında toplarla donatılmış ve her türden sayısız Kürtle kuvvetlendirilmiş 6.000 kişilik bir Türk ordusu tarafından kuşatılmışlardı.İyi durumda 400 tüfeğe ve bu sayının iki katı kadar çeşitli silahlara sahip olan şehirli 25.000 Ermeni büyük zorluklara karşın dört hafta çarpıştı.Sağlık hizmeti ve yardımların dağıtılması için çeşitli geçici komiteler kurarak ellerindeki kaynakları bir düzene soktular.Şiddetli Türk hücumlarını püskürtmek için havan topu ve dumansız barut yaptılar.Özgürlük mücadelesine yardımcı olmak için her kadın,erkek ve çocuk kendine düşeni yerine getirdi.Sonuna kadar mevzilerini tuttular,Ermeni mahallesinin ortasında Türklerin yerleştiği barakaları havaya uçurarak birçok düşman mevzisi de ele geçirdiler.Mevzileri gören ve çarpışmaların geçtiği yerlerde dolaşan biri bunun kahramanca bir direniş olduğunu çok iyi anlar.Cevdet Paşa'nın komutasındaki Türkler Van'ı ele geçirme umutlarını kaybettiler ve Rus ordusunun önünde ilerleyen Ermeni gönüllülerin geldiğini duyunca da süratle kaçtılar.Ermeniler Van'ı ele geçirdiler ve Rus ordusunun girişini Türklerden aldıkları silahları ateşleyerek selamladılar.Haziran'ın başında şehirde ve vilayette geçici bir Ermeni idaresi kuruldu.O şartlar altında intikam hissinin neden olduğu aşırılıklardan kaçınmak çok zor olabilirdi;yine de bu aşırılıklar anlık öfke patlamalarından öteye geçmedi.
Haziran ve Temmuz ayları boyunca Bitlis'in,Muş'un,Diyarbakır'ın ve Türkiye Ermenistanı'nın diğer vilayetlerinin bütün Ermeni nüfusu ya acımasızca katledildi ya da sürüldü.Van'da yaşanan son olaylar eşi görülmemiş bu trajedinin bir örneğini oluşturabilir,üstelik Van en az acı çeken yerdir.
Van'da iki aylık bir müstakil idareden sonra savaşın gidişatı Ermenilerin aleyhine döndü.Temmuz'un sonlarına doğru Türkler Transkafkasya cephesinde taarruza geçtiler.Ruslar düşmana karşı saldırıya daha uygun şartlarda geçebilmek için Fırat ve Muş'tan kendi sınırlarına doğru çekildiler.Fakat bu strateji oyununda,Doğu Türkiye'de kalan son Ermeniler olan Van'dan,Eleşkirt'ten vs. çeyrek milyon Ermeni de Rus sınırına doğru çekilmek zorunda kaldı.Kendilerini Türklere karşı başarıyla savunan erkek,kadın ve çocuklar panik içinde en olumsuz koşullarda kaçtılar.Birkaç öküz arabası,at,eşek ve inek hariç hiçbir ulaşım aracı yoktu.Susuz ve yolsuz bu topraklarda aşılması gereken mesafenin uzunluğu 150 ila 250 km. arasında değişiyordu.Üstelik hiçbir şeyden şüphelenmeyen insanlara evlerini ve mallarını bırakarak Transkafkasya'ya doğru yürümeleri gerektiği uyarısı sadece birkaç saat evvelden yapılmıştı.Giyeceklerini ve erzağını yüklenen,yorgun kadın ve çocukların takip ettiği insanlar yakıcı Ağustos güneşi altında,tozdan boğularak,susuzluk ve yorgunluktan bitap on gün boyunca yürüdüler.Bargiri (Muradiye)'de (Van Gölü'nün kuzeyi) kafilenin arka kısmı dağlı Kürtlerin saldırısına uğradı.Müthiş bir panik başladı.Kadınlar ve kızlar kendilerini Bendimahi Çayı'na attılar,diğerleri kaçabilmek için bebeklerini bıraktılar ve paniğin sebep olduğu telaş yüzünden aileler kendilerini düşüncesizce sulara bıraktılar.Hastalar,güçsüzler ve yüzlerce çocuk yol kenarında bırakıldılar.Ya orada sonsuz ızdıraplar içinde öldüler ya da Kürtler tarafından katledildiler.
Gölün kuzeydoğu kıyısından Van'a doğru giderken son olayların iğrenç kanıtlarına şahit oldum.Birçok arama grubu ölüleri gömmüş,etrafı temizlemişti bile;fakat orada burada,taş yığınlarının altında,yol kenarlarına dağılmış erkek ve kadın cesetlerinin kalıntılarını gördüm.Çürümeye yüz tutmuş ve korkunç bir şekilde tahrip edilmiş çocuk cesetleri farkettim.Gölün kıyısında,derelerin sığlık yerlerinde iskeletler,giysi parçaları,insan ve hayvan kemikleri vardı.Çürümenin sebep olduğu koku gerçekten mide bulandırıcıydı.Ülkenin Iğdır'dan Van'a kadar olan kısmı daha birkaç ay evveline kadar bir mezbahaneydi.Bütün köyler tamamen boşaltıldı.Yolu tesadüfen oradan geçen birkaç yolcu dışında kimse yoktu.Onun yerine çürümüş insan kalıntılarıyla beslenen akbabalar ve köpekler vardı.
Van şehri de bir harabe yığınıydı.Geçen Ağustos'tan beri birçok kez el değiştirmişti.Bütün kiliseler,okullar ve en iyi evler yakılıp yıkılmıştı.Birkaç ay evvel yerlilerin Türklerden alıp bir arı kovanına çevirdikleri şehirde artık hiçbir hayat belirtisi yok gibiydi.Öte yandan,Türkiyeli Ermenilerden geriye kalanların sayısı da yoksulluk ve Transkafkasya sınırı boyunca görülen salgın hastalık yüzünden büyük ölçüde azalmıştı.Bütün ülke tarif edilemez biçimde harap edilmişti.Belki Avrupa'nın hiçbir savaş alanında sivil nüfusa Ermeni platolarındaki kadar şiddetle muamele edilmedi ve hiçbir millet Asyatik Türkiye'deki Ermeniler kadar acı çekmedi.Şimdi geriye ancak 200.000 kişi kaldı,onlardan yüzlercesi de geçen bahardan beri yaşadıkları korkunç acılar neticesinde Transkafkasya'da ölüyor.
*A.S. Safratsyan'ın Van,2 Aralık 1915 tarihli ve Ocak 1916'da Londra'daki Ermeni gazetesi "Ararat"ta yayınlanan anlatısı.
-------------------------------------------------------------------------------------
**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 235-239.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder