Ekim (1914) ayının sonlarına doğru Türkler savaşa girince Türk yetkililer savaş için ihtiyaç duydukları her şeyi Ermenilerden almaya başladılar.Paraları,malları,her şeyleri müsadere edildi.Bundan başka,her Türk bir Ermeni'nin dükkanına gidip ihtiyaç duyduğu veya sahip olmak istediği her şeyi almakta serbestti.Alınanların belki sadece onda biri savaş içindi,geri kalanı tamamen soygun mahiyetindeydi.Kafkas cephesinde erzağın ve diğer malzemenin ön saflara taşınması gerekiyordu.Hükümet,aralarında birçok özürlünün de bulunduğu 300 yaşlı Ermeni erkeği ve yaşları onikiyi geçmeyen erkek çocukları malzemeyi taşımaları için gönderdi.Bu,Muş'tan Rus cephesine doğru üç haftalık bir yolculuk demekti.Bütün Ermenilerden sahip oldukları her şey alındığı için bu zavallı insanlar yolda açlıktan ve soğuktan öldüler.Hiç giyecekleri yoktu çünkü yolda giyecekleri bile çalınmıştı.Bu 300 Ermeni'den eğer otuzu veya kırkı dahi geri dönmüşse bu bir mucizedir;geri kalanlar ya dayaktan ya da yukarıda belirtilen nedenlerden ölmüşlerdir.
Muş'taki en çetin kıştı;jandarmalar yüksek vergiler toplamaya gönderilmişlerdi.Zaten her şeylerini Türklere veren Ermeniler bu ağır vergileri ödeyecek durumda olmadıkları için ölesiyle dövülüyorlardı.Jandarmalar hanımlarına ve çocuklarına kötü muamele etmediği sürece Ermeniler kendilerini savunmuyorlardı.Bu gibi durumlarda ise sadece birkaç Ermeni kendi ailesini savunmaya kalktı diye bütün köy yakılıp yıkılıyordu.
Nisan ayının ortalarına doğru Van'da büyük karışıklıklar olduğuna dair söylentiler duyduk.Hem Ermenilerin hem de Türklerin anlattıklarını dinledik.Bu anlatılanlar her yönden birbiriyle uyumlu olduğu için içlerinde bir gerçeklik payı olduğu açıktı.Osmanlı hükümetinin Ermenilere silahlarını teslim etmeleri için emirler gönderdiğini,Ermenilerin ise zorunlu hallerde silaha ihtiyaç duyduklarını belirterek bunu reddettiğini söylüyorlardı.Bu durum büyük düzenli bir katliama neden olmuş.Ermenilerin yaşadığı bütün köyler yerle bir edilmiş.Türkler artık Ermenilerden kurtulduklarını söyleyerek övünüyorlarmış.Ermenilerin yok edilmesi fikrinden ne kadar haz duyduklarını ben kendim subayların ağzından duydum.
Kış böylece geçti,her gün tarifi imkansız derecede korkunç olaylar oluyordu.Derken Bitlis'te de katliam başladığını duyduk.Ruslar Muş'tan 16-17 saat uzaklıktaki Liz'e vardığı zaman Muş'ta da bir katliam hazırlığı vardı.Rusların bu kadar yaklaşması Türklerin dikkatini çekti,bu nedenle katliam o an için ertelendi.Fakat Ruslar Liz'i terkeder etmez Ermenilerin yaşadığı bütün yerler yağma edildi ve yıkıldı.
Bunlar Mayıs ayında oldu.Haziran ayı başında,Bitlis'teki bütün Ermenilerin sürüldüğünü duyduk.Bu sırada Amerikalı misyoner Dr. Knapp'in bir Ermeni evinde yaralandığını ve Türk hükümetinin onu Diyarbakır'a gönderdiğini haber aldık.Diyarbakır'a gelişinin gecesi de ölmüş.Türk hükümeti ölüm sebebini fazla yemek olarak açıklamış ama tabii ki kimse inanmamış.
Bitlis'te katledecek kimse kalmayınca dikkatleri Muş'a yöneldi.O zamana kadar da gaddarlıklar yapılıyordu ama alenen değil;artık insanları sebepsiz yere vurmaya ve sadece zevk için dövmeye başlamışlardı.Büyük bir şehir olan Muş'ta 25.000 Ermeni vardı.Civarda ise her biri takriben 500 haneden oluşan 300 köy bulunuyordu.Bütün buralarda artık tek bir Ermeni erkek bile görünmüyor.Orada burada tektük görülenler hariç kadın da yok.
Temmuz başlarında cephaneleri ve onbir topla birlikte 20.000 asker Harput yoluyla İstanbul'dan Muş'a geldi ve şehri kuşattı.Aslında şehir Haziran ayının ortasından beri zaten kuşatma altındaydı.Mutasarrıf bu aşamada şehri terketmemizi ve Harput'a gitmemizi emretti.Kalmamıza izin vermesi için ona yalvardık çünkü ilgilenmemiz gereken yetimler ve hastalar vardı.Fakat mutasarrıf öfkeliydi ve söyleneni yapmazsak bizi zorla uzaklaştırmakla tehdit etti.Ancak daha sonra hastalandığımız için bir süre daha Muş'ta kalmamıza izin verildi.Muş'u terkederken yetimhanemizdeki Ermenileri de beraberimizde götürmek için izin aldım;fakat güvenliklerinin sağlanmasını istediğimizde mutasarrıf şu yanıtı verdi:"Onları yanınıza alabilirsiniz ama Ermeni oldukları için yolda kafaları kesilebilir ve kesilecektir de".
Bazı Ermenilerin kaçmaya çalıştığı bahanesiyle şehir 10 Temmuz'da saatlerce bombalandı.Mutasarrıfı görmeye gittim ve binalarımızı korumasını istedim,cevabı şu oldu:"Layığınızı buldunuz,size söylenildiği gibi gitmek yerine kalmayı siz istediniz.Toplar Muş'un sonunu getirmek için burada.Türklerin yanına sığının".Sorumluluklarımızı ve görev yerlerimizi bırakamayacağımız için bu mümkün değildi.Ertesi gün Ermenilerin sürgün edileceğine dair yeni emir yayınlandı ve hazır olmaları için üç günlük bir süre tanındı.Gitmeden önce Hükümet Konağı'na giderek kayıt yaptırmaları söylendi.Evleri kalabilirdi ama malları ve paraları ellerinden alınacaktı.Ermeniler gidecek durumda değillerdi çünkü yolculuk masraflarını karşılayacak paraları yoktu.Ocaklarından ayrılıp yolda yavaş yavaş ölmektense evlerinde ölmeyi tercih ettiler.
Yukarıda söylendiği gibi Ermenilere üç gün mühlet verilmişti ama askerler kapıları kırarak evlere girip içerdekileri tutuklamaya ve hapse atmaya başladığında ancak iki saat geçmişti.Toplar ateşlenmiş böylece insanların Hükümet Konağı'na giderek kaydolmaları engellenmişti.Yetimhanemizin isabet alacağı korkusuyla hepimiz kilere sığınmak zorunda kaldık.Evlerinde yanarak ölen insanların ve çocukların çığlıklarını duymak yürek parçalayıcıydı.Askerlerse bu çığlıklardan büyük zevk alıyor,bombardıman sırasında sokakta ölen insanlara bakıp gülüyorlardı.
Sağ kalanlar Urfa'ya gönderildi (hasta kadınlardan ve çocuklardan başka kimse kalmamıştı);mutasarrıfa gittim ve hiç olmazsa çocuklara acıması için yalvardım,ama boşunaydı.Ermeni çocuklarının da milletleriyle birlikte yok olması gerektiği cevabını verdi.Hastanemizdeki ve yetimhanemizdeki herkes alındı;bize üç kadın hizmetçi bıraktılar.Tüyler ürperten bu şartlar altında Muş yerle bir edildi.Bütün subaylar,şahsen öldürdükleri Ermenilerin sayısıyla övünüyorlardı.Öldürdükleri o insanlar,Türkiye'nin Ermeni ırkından temizlenmesinden onların payına düşen kısımdı.
Harput'a gitmek üzere yola çıktık.Harput bir Ermeni mezarlığı haline gelmişti;dört bir yandan Ermeniler gömülmek üzere Harput'a getirilmişlerdi.Orada öylece yatıyorlar,köpekler ve akbabalar bedenlerini kemiriyorlardı.Orada burada bazı insanlar cesetlerin üzerine toprak atmıştı.Harput ve Mezre'de (Elazığ) insanlar korkunç işkencelere dayanmak zorunda kalmışlar.Kaşları yolunmuş,göğüsleri kesilmiş,tırnakları çekilmiş,işkencecileri ayaklarını yontmuş ya da aynı atları nalladıkları gibi ayaklarına çiviler çakmışlar.Bunların hepsi gece vakti yapılmış ve insanlar çığlıklarını duyup da çektikleri acıları bilmesin diye hapishanenin etrafındaki askerler davul ve ıslık çalarak gürültü yapmışlar.Birçoklarının bu işkenceler sırasında öldüğünü söylemeye gerek yok.Onlar ölürken askerler şöyle bağırıyormuş:"Haydi İsa'nız gelsin de sizi kurtarsın".
Yaşlı bir papaza ağzından bir itiraf alabilmek için o kadar ağır işkence etmişler ki o da eğer itirafta bulunursa işkencenin biteceğine ve kendisini yalnız bırakacaklarına inanarak içinde bulunduğu umutsuzlukla haykırmış:"Biz devrimciyiz".İşkencelerin bir son bulacağını ummuş ama tam tersine askerler şöyle haykırmış:"Daha ne arıyoruz ki?İşte kendi ağzından aldık".Yetkili memurlar daha önce yaptıklarının aksine artık kurbanlarını seçmek yerine bir tekine bile acımadan bütün Ermenilere işkence yapmışlar.
Temmuz başında 2.000 Ermeni askere yol yapımında çalışmak üzere Halep'e doğru yola çıkmaları emredilmiş.Bunu duyan Harput Ermenileri korkuya kapılmışlar ve kasabada bir panik başlamış.Vali,Alman misyoneri Ehemann'ı çağırtıp,bu askerlere hiçbir zarar gelmeyeceğini tekrar tekrar söyleyerek halkı yatıştırması için yalvarmış.Ehemann validen söz alarak halkı yatıştırmış.Fakat bu askerlerin öldürülüp bir mağaraya atıldığını duyduğumuzda kasabadan ayrılmalarının üzerinden çok zaman geçmemişti.Sadece birkaç tanesi kaçmayı başarmış.Zaten biz de olanları onlardan öğrendik.Valiye protestolarda bulunmak boşunaydı.Harput'taki Amerikan Konsolosu birkaç kere protestoda bulunmuş ama vali onu hiç dikkate almamış ve ona son derece haysiyet kırıcı bir şekilde muamele etmiş.Birkaç gün sonra 2.000 Ermeni asker daha Diyarbakır üzerinden yola çıkarılmış ve kaçacak güçleri kalmasın diye yolda kendilerine yiyecek verilmemiş.Ermenilerin yolda olduğu Kürtlere bildirilmiş.Kürt kadınları da kasap bıçaklarıyla birlikte erkeklerine yardımcı olmaya gelmişler.Elazığ'da Türkler için bir genelev kurulmuş ve bütün güzel Ermeni kızları ve kadınları oraya götürülmüş.Geceleri giriş Türklere serbestmiş.Protestan ve Katolik Ermenilerin sürgünden muaf olabilmeleri için gerekli izin ancak sürgün başladıktan sonra gelmiş.Hükümet kalan az sayıda Ermeni'yi İslam'ı kabul etmeye zorlamak istemiş.Bazıları,hanımlarını ve çocuklarını herkesi gözü önünde yaşanan ızdıraplardan kurtarmak için bunu kabul etmişler.İnsanlar bize İstanbul'a giderek güvenliklerini sağlamamız için yalvardı.İstanbul yolunda sadece yaşlı kadınlara rastladık.Görünürlerde genç kadın veya kız yoktu.
Daha 1914 Kasımı'nda bir katliam olacağını biliyorduk.Enver Paşa'nın yakın arkadaşı olan Muş mutasarrıfı ilk fırsatta Ermenileri katledeceklerini ve bütün ırkı yok edeceklerini açıkça söylemişti.Ruslar gelmeden önce ilkin Ermenileri katletmeye sonra Ruslarla savaşmaya karar vermişlerdi.Nisan ayına doğru,Albay Lange'nin ve aralarında Amerikan ve Alman konsoloslarının da bulunduğu başka bazı üst düzey memurların olduğu bir ortamda Ekrem Bey,hükümetin Ermeni ırkını yok etmeye niyetini açıkça ortaya koymuştu.Bütün bu ayrıntılar katliamların önceden düşünülerek tasarlandığını gösteriyor.
Birkaç köyde muhtaç durumdaki birçok hasta ve çıplak kadın sadaka ve koruma dilenmek için yanımıza geliyor.Onlara bir şey vermemiz,onları içeri almamız yasak,yani onlar için herhangi bir şey yapmamıza izin verilmiyor,dışarıda öylece ölüyorlar.Keşke yetkililerden onlara yardım etme izni alınabilse!Biz bile onların görünüşüne dayanamıyorsak kimbilir bu onlar için ne kadar zordur?
Bu kanla yazılmış bir hikayedir.İki yaşlı misyoner ve bir genç kız (bir Amerikalı) Mardin'den kovulmuşlar.Hükümlü gibi muamele görmüşler,jandarmalar peşlerinden ayrılmamış ve bu şekilde Sivas'a kadar getirilmişler.Bu şartlarda böyle bir yolculuğun o yaştaki misyonerler için korkunç bir külfet olduğu açıktır.
*["Muş'taki Alman yetimhanesinde görevli Alman misyoner Miss Alma Johannsen'in Washington'daki Dışişleri Bakanlığı tarafından Amerika'nın Ermenistan'a Yardım Komitesi'ne iletilen ifadesi".][Alma Johannsen Muş'taki Alman yetimhanesinde çalışan İsveçli bir misyonerdi.Orijinali:"Bir Görgü Tanığının Raporu:Miss Alma Johannsen (Alman Misyonu)" [sic] Büyükelçi Morgenthau 9 Kasım 1915 tarihinde İstanbul'dan Dışişleri Bakanı'na göndermiştir.NA/RG59/867.4016/226.Alma Johannsen'in ifadesinin Almanca kopyası için bkz. LC/Papers of Henry Morgenthau,Sr./mikrofilm22/457-44. A.S.]
-------------------------------------------------------------------------------------
**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. I,s. 255-260.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder