Ermeniler için sorunlar,bütün diğer milletler için olduğu gibi,asker toplanmasıyla başladı.Hükümet askerlik hizmeti için uygun erkeklerin hepsini silip süpürdü.Yüzlerce eli ekmek tutan erkek,hanımlarını ve çocuklarını beş kuruşsuz bırakarak uygun adım yürüyüp gittiler.Birçok evde son kuruşlar giden askeri donatmak için harcandı ve aileler yürekler acısı bir yoksullukla başbaşa kaldı.Ermenilerin bir kısmı oldukça iyi durumdaydı ve askerlikten muafiyet bedelini ödediler.Onlardan daha fazla sayıda da şu veya bu şekilde kaçan oldu;böylece askerler gittikten sonra şehirde Ermeniden çok Türk kaldı.Bu durum hükümeti kuşkulandırdı ve ürküttü.Başka yerlerde ortaya çıkarılan hükümet aleyhindeki Ermeni komploları da bu duyguyu yoğunlaştırdı.
Ermenilerin sorunları özellikle Mayıs başında başladı.Ulusal Ermeni siyasi partilerinin önde gelen yirmi kadar üyesi geceyarısı toplanıp hala hapis tutuldukları bir yere gönderildiler.Haziran'da hükümet silah aramasına başladı.Bazı Ermeniler yakalandı ve işkenceyle,yüklü miktarda silahın Ermenilerin elinde olduğuna dair ifadeler alındı.İkinci bir sorgulama başladı.Yakma işkencesi kadar falakaya da sık sık başvuruluyordu (bazı yerlerde gözlerin çıkarıldığı söyleniyor).Birçok silah teslim edildi;ama hepsi değil.İnsanlar silahlarını teslim ederlerse 1895'deki gibi toplu kıyıma uğrayacaklarından korkuyorlardı.Bu silahlar anayasanın ilanından sonra hükümet izniyle alınmıştı ve sadece meşru müdafaa amaçlıydılar.İşkenceye devam edildi ve bunun etkisi altında olaylar birer birer dışarı sızdı.Sinir gerginliği ve fiziksel ıstırap altında,gerçeğe dayanmayan bir sürü şey söylendi.İşkenceciler kurbana itiraf etmesini istedikleri şeyi söylüyor,sonra bunu yaptırana kadar dövüyorlardı.Kolejin teknisyeni atletizm oyunları için demirden bir "gülle" yapmıştı;kolejde bomba yapılıyor suçlamasını kabul etmesi için feci şekilde dövüldü.Ermeni mezarlığında bulunan birkaç bomba Türklerin öfkesini gazaba dönüştürdü.Bu bombaların oraya büyük ihtimalle Abdülhamid zamanında gömülmüş olduklarını belirtmek gerek.
26 Haziran cumartesi günü saat 13:00 sularında jandarmalar şehri dolaşıp bulabildikleri genç ya da yaşlı,zengin ya da yoksul,sağlam ya da hasta tüm Ermeni erkekleri topladılar.Bazı yerlerde evlere zorla girilip hasta adamlar yataklarından sürüklenerek çıkarıldı.Kışlalara hapsedildiler ve birkaç gün içinde otuz ila yüzellişer kişilik gruplar halinde [Amasya'ya] gönderildiler.Yayan gidiyorlardı ve çoğunun ayakkabıları ile giysileri çalınmıştı.Bazıları zincirlenmişlerdi.İlk kafile [Amasya'ya] vardı ve çeşitli yerlerden haber gönderdiler.(Bunun diğerlerini yüreklendirmek için hükümetin bir oyunu olduğu söylendi.Öbürlerinin hiçbirinden haber alınmamıştı.Bir sürü söylenti dolaşıyordu;genelde kabul gören tek rivayet öldürülmüş olduklarıydı.Bir Rum sürücü,altına gömülmüş oldukları tümseği gördüğünü söyledi.Devletle teması olan başka bir adam,doğrudan sorulan bir soruya adamların öldürüldükleri yanıtını vermişti.)
Kolej,bir Türkün araya girmesiyle,toplam 275 Türk lirası karşılığında daha önce alınmış olan öğretmenlerini serbest bıraktırabildi ve tüm öğretmenleri ile çalışanları için yürütmeyi durdurma kararı aldırdı.Daha sonra aynı Türk,300 lira daha verilirse tüm kolej topluluğu için sürekli bir muafiyet sağlayabileceğine inandığını söyledi.Para için söz verildi,ama bazı görüşmelerden sonra kesin bir muafiyet sözü verilemediği görülünce bu işten vazgeçildi.
Ermenilerin gruplar halinde [Amasya] istikametine doğru gönderilmesini takiben,şehrin sokaklarında dolaşan tellallar,yaşları onbeş ile yetmiş arasındaki tüm Ermeni erkeklerinin kışlalara teslim olacaklarını ilan etti.Duyuruda buna uymayı reddedenlerin öldürüleceği ve evlerinin yakılacağı bildiriliyordu.Ermeni papazları ev ev dolaşarak insanlara bu duyuruya uymalarını öğütlediler.Kışlalara teslim olanlar kafileler halinde gönderildiler;sonuçta birkaç gün içinde şehirdeki tüm Ermeni erkekler uzaklaştırılmış oldu.
Temmuz'un 3'ü ya da 4'ünde,kadınların ve çocukların bir sonraki çarşamba günü ayrılmaya hazır olmaları emri çıktı.Hükümetin her ev için bir kağnı temin ettiği ve yanlarına sadece bir günlük yiyecek,,birkaç kuruş ve küçük bir giysi bohçası alabilecekleri söylenmişti.İnsanlar bu emre uygun hazırlık yapabilmek için ev eşyalarını sokaklarda satışa çıkardılar.Mallar gerçek değerlerinin %10'undan bile az paralara satılıyordu;civar köylerden gelen karlı alışveriş peşindeki Türkler sokakları doldurmuştu.Bazı yerlerde bu Türkler malları zorla almaktaydı.Ancak hükümet bunu yapanları yakaladığı yerde cezalandırıyordu.
Temmuz'un 5'inde,kadınların ihraç kararı uygulanmadan önce,çalışanlarımızdan biri hükümete gidip bu emrin uygulanmasını insan hakları adına protesto etti.Ona bu kararın yerel yetkililer tarafından alınmadığı,şehirde bir tek Ermeni bile bırakılmaması hususundaki emirlerin daha yukardakilerden gelmiş olduğu anlatıldı.Ancak kumandan koleji sona bırakmaya söz vermiş ve Amerikan kurumlarıyla bağlantısı olan herkesin kolej arazisine taşınmalarına müsaade etmişti.Böyle yapıldı ve bir defasında kolej binalarında yaşayan Ermenilerin sayısı üçyüzü aştı.
Halka çarşamba günü yola çıkacak şekilde hazır olmaları emredilmişti.Ama salı günü sabaha karşı 03:30'da boşaltılacak ilk mahallenin kapılarında kağnılar belirdi ve insanlara derhal yola çıkmaları buyuruldu.Bazıları yataklarından çıkarılıp doğru dürüst giyinemeden sürüklendiler.Bütün sabah boyunca,kadınlar,çocuklar ve şurada burada önceki sürgünlerden kaçmış olan erkeklerin acılı kalabalığıyla yüklenip şehirden çıkan kağnıların gıcırtıları yankılandı.Bütün kadınlar ve kızların üzerinde Türk kıyafeti vardı;böylece yüzleri sürücülerin ve başka yörelerden toplanmış vahşi adamlardan oluşan jandarmaların bakışlarından gizlenmiş oluyordu.Bu kadınların birçoğunun beyleri uzaklarda,ordudaydılar ve Türk hükümeti için savaşıyorlardı.
Şehirdeki panik korkunç boyutlardaydı.Halk hükümetin Ermeni ırkının kökünü kazımaya kararlı olduğunu hissediyordu ve karşı koyacak gücü yoktu.Erkeklerin öldürüldüğünden ve kadınların kaçırıldığından kimse kuşku duymuyordu.Hapisteki mahkumların çoğu salıverilmiş,[Merzifon'un] çevresindeki dağlar haydut sürüleriyle dolmuştu.Kadınların ve çocukların şehirden belli bir mesafeye kadar çıkarılıp ondan sonra bu adamların merhametine bırakıldıklarından korkuluyordu.Bu mümkündür;çünkü [Merzifon'daki] Türk görevlilerin cazip genç kızları kaçırdıklarına dair kanıtlanabilir öyküler mevcut.Müslümanlardan biri,bir jandarmanın kendisine bir mecidiyeye iki kız satmayı teklif ettiğini anlatmıştı.Kadınlar ölümden daha kötüsüne gittiklerine inandıkları için birçoğu gerektiğinde kullanmak üzere ceplerinde zehir taşıyordu.Bazılarında,öleceğini bildikleri yakınlarını yol kenarına gömmek için kazma-kürekler vardı.Dehşetin hüküm sürdüğü bugünlerde,kurtuluşun kolay olduğunu bildiren bir duyuru yapıldı.İslamiyet'i kabul eden herkesin güven içinde evinde kalmasına izin verilecekti.Başvuruları kabul eden avukatlık büroları Müslüman olmak için dilekçe verenlerle dolup taşmaya başladı.Birçoğu bunu hanımlarını ve çocuklarını kurtarmak için yapıyordu,çünkü kurtuluşun sadece birkaç hafta uzaklığında olduğuna inanmaktaydılar.
Bu sürgünler aralıklarla iki hafta kadar devam ett.[Merzifon'daki] yaklaşık 12.000 Ermeni'den sadece birkaç yüzünün kaldığı tahmin ediliyor.İslamiyet'i kabul edeceklerini bildirenler bile gönderildiler.Bu yazı kaleme alındığı sırada,bu kafilelerin hiçbirinden kesin bir haber alınmamıştı.(Bir Rum sürücünün anlattığına göre,[Merzifon'dan] birkaç saat uzaklıktaki küçük bir kasabada,az sayıdaki erkekler kadınlardan ayrılıp dövülmüş ve zincirlenmiş,ayrı bir kafile halinde gönderilmişlerdi.Bir Türk sürücü de konvoyu [Merzifon'a] iki günlük yolda gördüğünü söyledi.İnsanlar öylesine toza toprağa bulanmış haldeydiler ki,zorlukla seçilebiliyorlardı.)Bu sürgünlerin hayatları kurtulsa bile,sıcak,tozlu tepelerde güneşten korunmasız,kötü gıdalar ve azıcık suyla ve hep var olan ölüm ya da daha kötü bir yazgının korkusuyla dolu yolculuğun zorluklarına kaçının dayanabileceği meçhul.
[Merzifon] bölgesindeki Ermenilerin çoğu tamamen umutsuzdu.Birçoğu bunun toplu katliamdan daha kötü olduğunu söylüyordu.Kimse kendilerini neyin beklediğini bilmiyordu,ama hepsi sonlarının geldiğinden emindiler.Papazlar ve liderler bile yüreklendirici ya da umutlandırıcı sözler söyleyemez olmuşlardı.Birçok insan Tanrı'nın varlığından bile kuşku duymaya başlamıştı.Kimisi buhran geçirmeye başladı,kimisi tümüyle aklını oynattı.Büyük kahramanlık ve inanç örnekleri de vardı;bazıları cesaret ve soğukkanlılıkla yola çıkarken şöyle veda etmişlerdi:"Bizim için dua edin.Bu dünyada sizi bir daha göremeyebiliriz,ama bir gün tekrar buluşacağız."
*Merzifon'daki Amerikan Koleji Müdürü Dr. George White'ın anlatısı;Amerikan Ermeni ve Süryanilere Yardım Komitesi tarafından aktarılmıştır.
[Komite'nin Ekim 1915'te yayınladığı belge 9.][Orijinali:Dr. White'ın "Conditions in Marsovan" isimli raporunun kopyası,Büyükelçi Morgenthau'dan Dışişleri Bakanına gönderilen İstanbul 26 Temmuz 1915 tarihli yazışmanın içindedir.NA/RG59/867.4016/106. -A.S.].
-------------------------------------------------------------------------------------
**James Bryce & Arnold Toynbee,Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere Yönelik Muamele,1915-1916:Vikont Bryce Tarafından Fallodon Vikontu Grey'e Sunulan Belgeler,Pencere Yayınları,İstanbul,2005,c. II,s. 54-58.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder