Ruşen Çakır'ın Abdurrahim Semavi ile Kürt açılımı görüşmesi/Prof. Dr. Taner Akçam*

Ruşen Çakır çok başarılı bir gazetecilik örneği verdi.Kendisini,"Kürt açılımı" sürecinin bir parçası olarak tanımlayan Abdurrahim Semavi ile konuştu.Semavi "çözüm süreci"ne ilişkin çok önemli açıklamalarda bulunuyor.Söylediklerine inanmayabilir,hattâ Semavi'nin yalan söylediği veyâ palavra attığı iddiâlarında da bulunabilirsiniz.Bu hak bâkî...Ama aksini söyleyecek olanların bizimle kendi bildiklerini paylaşma zorunluluğu var. Bir de bilinmesi gereken bir olgu daha var:Abdurrahim Semavi,daha ortada hiç ama hiçbir şey yokken,2023 Mayıs-Haziran aylarında,Abdullah Öcalan Aralık veya Ocak'ta çağrı yapacak ve PKK'yi silâh bırakmaya ve kendisini lağvetmeye çağıracak bilgisini paylaşmıştı.Ayrıca yine PKK'nin ve YPG'nin dağılarak,Irak ve Suriye'deki yapılara entegre edileceğini de açıklamıştı.Bugüne kadar yaşanan tüm gelişmeler,Semavi'nin 2023 Mayıs-Haziran aylarında yaptığı açıklamalar doğrultusunda gelişti. Benim bu görüşmeden anladığım ve önemli bulduğum için öne çıkartmak istediğim husûslar şunlar: -Süreç,2023 seçimleri sonrası Haziran'da başlamış.Yâni Hamas saldırısı ile illiyet bağlantısı yok.Amaç "Yeni Türkiye yüzyılı"nı yaratmak!Bana göre bu çok önemli bir bilgi.Her şeyin,Hamas saldırısı sonrası değişen dengelerin ürünü olarak ortaya çıktığı gözlemi doğru değil.Ortada birbirine paralel giden farklı dinamikler sözkonusu.
-Bu girişimin en önemli özelliği,2010 sürecinin başarısızlıkla sonuçlanmasından ders çıkartılmış olmasıdır.Geçmişe yönelik iki temel eksiklik tespit edilmiş.Birincisi,Bahçeli'nin iknâ edilmemiş olması ve ikincisi,devletin Öcalan'a istediği inisiyatifi vermemiş olması...Bu sürece bunlar giderilerek başlanmış.
-Bahçeli ile Erdoğan arasında herhangi bir fikir ayrılığı veyâ davranış farklılığı yoktur.Devlet bir bütün olarak hareket etmektedir.Bu bilgi,bu siyâsetçilerin arasında farklar olduğunu savunan benim gibiler için önemli sayılmalı.
-Sürecin en temel unsuru,devlet ile Öcalan'ın karşılıklı tam güven ilişkisi içinde olmasıdır.Devlet,Öcalan'ın ne ayrı devlet ne de herhangi bir özel idârî veyâ kültürel yapı istemediğine iknâdır.
-PKK tüm irâdesini Öcalan'a teslim ettiği için kendi kendisinin esiri olmuştur ve sürece itirâz şansı kalmamıştır.Artık irâdelerini teslim ettikleri önderlerinin söylediklerini yapma dışında hiçbir alternatifleri yoktur.
-Öcalan,Haziran sonunda Meclis'te konuşma yapabilir.Bunun için belki bazı yasal düzenleme gerekebilir ama 28 Haziran bu konuda verilen târihtir.
-Türkiye dışındaki Kürtlerin de katılımıyla bir Kürt Meclisi kurulacaktır.Ayrıca,Bahçeli'nin önerdiği Meclis Komisyonu da faâliyete geçecek ve hukûkî çerçeve bu komisyon üzerinden oluşturulacaktır.
-PKK önderliğinin de Türkiye'ye getirilmesi ve Öcalan'la aynı mekânlarda bulunmalarının çalışmaları yapılıyor.Görüşmeler henüz sonuçlanmamıştır.
-Ana konu,Kürt meselesinin birey hakları temelinde çözülecek olmasıdır.Suriye'de ve Türkiye'de benzeri adımlar atılacaktır.Kolektif hak (idârî,kültürel özerklik,vb.) değil ama birey temelli ana dil hakkı gibi husûslar çözülecektir.Valilerin seçimle gelmesi,seçenekler arasındadır.
-Mazlum Abdi,Türkiye'ye gidip gelmektedir.
Abdurrahim Semavi,başka konuşmalarında silâhların nerelerde ve nasıl teslim edileceğinin de plânlanmış olduğunu ve bunların gerçekleşmekte olduğunu söylemişti.Değindiği bir başka husûs da Öcalan'ın 28 milyar dolar civârında bir serveti kontrol etmekte olduğu idi.Ve bu paranın Türkiye'ye getirilmesinin plânlandığı idi.Paranın bir kısmının,savaşın açtığı yaraların sarılmasına harcanacağı,verdiği diğer bir bilgi idi. Bunlar,görüşmeden benim çıkarttıklarım.Sizler başka şeyler de okuyabilir,başka husûsları öne çıkartabilirsiniz!Dediğim gibi,elbette "söylenenler doğru değil" veyâ "Semavi Bey yalan söylüyor",vb. diyebilirsiniz.Buna elbette hakkınız var!Ama bunu diyenler de kendi kanaâtlerini açıklarlar ve bizler biraz aydınlanmış oluruz.

Benim gördüğüm,ortada "süreç" olarak adlandırılsa bile,yaşanan;devlet ve Öcalan'ın tüm detaylarında anlaştığı bir plânın adım adım uygulamasıdır.Her şey bir plâna göre yapılıyor ve gözüken,bunu etkileyecek başka aktör veyâ faktör de ortada gözükmüyor.

En çarpıcı,en dikkat çeken husûs;PKK çevresinin tüm irâdesini devlete ve onun Öcalan ile yaptığı anlaşmaya teslim etmiş olmasıdır.

Devletin,özellikle de seçimler sırasında bunu PKK'nin yenilgisi olarak pazarlama ihtimâli oldukça kuvvetli.Bu iddiâya itirâz etmek zordur;çünkü PKK "şu hakkı kazandık" diyecek bir durumda değil,çünkü taraf değil.PKK'nin ana söylemi,"Önderimize güveniyoruz,artık o devletle görüşmesinden neyi alırsa biz ona râzıyız" olmaktadır.Bunu,bir "görüşme süreci" yaşanmıyor ama bir "lütuf süreci" yaşanıyor olarak tanımlayabiliriz.Her şey devletin lütfuna bırakılmış durumda.Devlet her ân vazgeçebilir ve buna karşı söylenecek çok fazla bir şey de yok. En zor durumda olanlar ise "Kürtlerin haklarını savundukları","bağımsız gazetecilik" yaptıklarını iddiâ edenler.Ortada olanları nasıl yalayıp yutacakları kendilerinin sorunu...Tıpkı Tayyip Erdoğan gazetecileri gibi onların da görevi,gelen haberleri paketleyip Kürt halkına sunmak...

Daha önce çok yazdım:Ben,silâhlı mücâdelenin sona ermesini ve PKK'nin kendisini lağvetmesini,Türkiye insânına verilmiş en büyük hediye olarak telâkki etmekteyim.Çünkü bu,Kürt sivil toplumunun önünü açacak büyük dinamiklerin oluşmasına imkân sağlayacaktır.Kürt topluluğu,PKK içinde kuvvetli bir eğilim olmakla birlikte onun çok dışına ve ötesine taşan bir varlıktır.Onun kendisini serbestçe ifâde edebilme özgürlüğüne kavuşacak olması büyük bir kazançtır. Hattâ şu tez bile ileri sürülebilir:Eğer silâhlı mücâdele dönemi olmasaydı,Kürt sivil toplumu bugün olduğundan çok daha ileride bir yerde olabilecekti.Onca yıla yazık oldu!Bu tez doğru olabilir mi?Sınama şansına sahip değiliz.Devlet de PKK de gelinen noktayı kendi başarıları olarak sunacaklar,bu kesin.

Ama bir şey daha kesin:Bu devlet ve bu PKK bana büyük bir özür borçlular.Konuyu kişiselleştirdim ama konunun benimle alâkası çok az.Benim yaşadıklarım,Kürt insânının bu süreçte yaşadıklarının binde biri bile değil.Ama Kürt topluluklarının yaşadıklarını iliklerime kadar hissediyorum.Yaşanmış acıları konuşmadan toplumsal barış asla gerçekleşmez.Özür borcu meselesi ayrı bir yazı konusu olsun!.. *Prof. Dr. Taner Akçam,Ruşen Çakır'ın Abdurrahim Semavi ile Kürt açılımı görüşmesi,Medyascope,25 Mayıs 2025. https://medyascope.tv/2025/05/25/taner-akcam-yazdi-rusen-cakirin-abdurrahim-semavi-ile-soylesisi/

Manifestom/Elias Rodriguez*

Washington'daki Capital Jewish Museum'da iki İsrail Büyükelçiliği çalışanını öldüren Elias Rodriguez'in yazdığı manifesto ortaya çıktı. Gazeteci Ken Klippenstein'ın Substack hesâbından yayınladığı manifesto,Rodriguez'in Gazze'de devâm eden İsrail işgâline karşı,Filistinliler ve Filistin için kendini fedâ eden ABD'li Aaron Bushnell gibi isimler için silâhlı eylem karârı aldığına işâret ediyor. Klippenstein,"Bu belgenin gerçek olduğuna inanıyorum,çünkü Rodriguez tarafından imzâlanmış ve kolluk kuvvetleri veyâ herhangi bir medya tarafından adı açıklanmadan çok önce târih atılmış",diye yazıyor. (...)

Elias Rodriguez'in manifestosu şöyle: "20 Mayıs 2025

Halintar,gök gürültüsü veyâ şimşek gibi bir anlamı olan bir kelimedir.Bir olayın ardından insânlar onun anlamını açıklayan bir metin ararlar,işte bu da bir deneme.İsraillilerin Filistin'e karşı işlediği zulümler tarif edilemez ve sayılamaz.Çoğunlukla açıklamaları okumak yerine,bazen cânlı olarak videolarda izliyoruz.Birkaç ay içinde hızla artan ölü sayısı,İsrail'in ölü saymayı sürdürme kapasitesini bile ortadan kaldırdı,bu da soykırımına çok yaradı.Bu yazının yazıldığı sırada Gazze Sağlık Bakanlığı,travmatik güç kullanımı sonucu 53.000 kişinin öldüğünü,en az onbin kişinin enkâz altında yattığını ve önlenebilir hastalıklar ve açlıktan kaç bin kişinin daha öldüğünü,onbinlerce kişinin ise İsrail ablukası nedeniyle açlık tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu bildiriyor.Tüm bunlar Batı ve Arap hükûmetlerinin suç ortaklığıyla mümkün oldu.Gazze Enformasyon Bürosu,enkâz altında yatan onbin kişiyi de kendi sayısına dâhil ediyor.Haberlerde,aylarca enkâz altında kalan "onbin" kişiye yer veriliyor,ama enkâzlar sürekli olarak daha da büyütülüyor,defalarca bombalanıyor ve enkâzların arasında çadırlar bombalanıyor.Suudi Arabistan,Birleşik Krallık ve ABD'nin bombardımanı altında yıllarca birkaç bin olarak sabit kalan Yemen'deki ölü sayısı,geç de olsa 500 bin olarak açıklandı.Tüm bu rakamlar neredeyse kesin olarak suç teşkil eden eksik sayımlardır.Ölü sayısının 100.000 veyâ daha fazla olduğu tahminlerine inanmakta hiçbir zorluk çekmiyorum.Bu yılın Mart ayından bu yana,'Protective Edge [Koruyucu Hat]' ve 'Cast Lead [Dökme Kurşun]' operasyonlarında ölenlerin toplamından daha fazla insân öldürüldü.Bu noktada,parçalanmış,yanmış ve havaya uçmuş insânlardan kaçının çocuk olduğu hakkında daha ne söylenebilir?Bunun olmasına izin veren bizler,Filistinlilerin bağışlamasını asla hak etmeyeceğiz.Onlar da bunu bize açıkça belirttiler.

Silâhlı eylem her zaman askerî eylem değildir.Genellikle değildir.Genellikle tiyatro ve gösteri gibidir,bu özelliği birçok silâhsız eylemle ortaktır.Soykırımın ilk haftalarında gerçekleşen şiddet içermeyen protestolar bir tür dönüm noktası gibi görünüyordu.Daha önce hiç bu kadar çok insân Batı'nın sokaklarında Filistinlilere katılmamıştı.Daha önce hiç bu kadar çok Amerikalı politikacı,en azından retorik olarak,Filistinlilerin de insân olduğunu kabul etmek zorunda kalmamıştı.Ama şu âna kadar retorik pek bir işe yaramadı.İsrailliler,Amerikalıların Filistinlileri yok etmek için kendilerine verdikleri serbestlikten duydukları şoku övünerek anlatıyorlar.Kamuoyu soykırımcı Apartheid devletine karşı tavır aldı ama Amerikan hükûmeti omuz silkti;kamuoyu ne derse desin,protestoları suç sayabilecekleri yerlerde suç sayacak,suç sayamayacakları yerlerde ise İsrail'i kısıtlamak için ellerinden geleni yaptıkları yönünde sönük güvencelere boğacak.Aaron Bushnell ve diğerleri katliâmı durdurmak umuduyla kendilerini fedâ ettiler ve devlet,onların fedâkârlıklarının boşuna olduğunu,Gazze için umut olmadığını ve savaşı ülkemize taşımaya gerek olmadığını hissettirmeye çalışıyor.Onların başarılı olmasına izin veremeyiz.Onların fedâkârlıkları boşuna değildi. O hâlde,hükûmetimizin temsilcilerinin bu katliâma yardım ve yataklık etmelerinden duydukları cezâsızlık,bir yanılsama olarak ifşâ edilmelidir.Gördüğümüz cezâsızlık,soykırımcıların hemen yakınında bulunanlar için en kötüsüdür.Guatemala devleti tarafından Maya Soykırımı'nın kurbânlarını tedâvî eden bir cerrâh,katliâm sırasında ağır yaralanan bir hastayı ameliyât ederken,ânîden silâhlı adamların odaya girip hastayı ameliyât masasında vurarak öldürdüklerini ve onu öldürürken güldüklerini anlatıyor.Hekim,en kötüsünün,iyi tanıdığı kâtillerin,olaydan yıllar sonra yerel sokaklarda alenen dolaşmalarını görmek olduğunu söylemişti.

Başka bir yerde,vicdânlı bir adam,Vietnam'ın kâtili Robert McNamara'yı,feribotun salonunda arkadaşlarıyla gülerek otururken gördüğü aynı cezâsızlık ve kibirden öfkelenerek,Martha's Vineyard'a giden feribottan denize atmaya çalıştı.Adam,McNamara'nın 'tavrına' itirâz etmiş ve o tavrın 'Geçmişim gâyet iyi,burada iyi dostum Ralph ile birlikte bir bar taburesinin üstüne çöküp takılabilirim,sen de buna katlanmak zorundasın' dediğini söylemişti.Adam McNamara'yı iskeleden suya atmayı başaramadı,eski dışişleri bakanı korkuluğa tutunup ayağa kalkmayı başardı,ama saldırgan girişiminin değerini şöyle açıkladı:'Onu dışarı çıkardım,ikimiz baş başa kaldık ve birdenbire geçmişi o kadar da iyi olmadı,değil mi?' Silâhlı gösterilerin ahlâkı hakkında birkaç söz.Soykırıma karşı olan bizler,fâillerin ve suç ortaklarının insânlıklarını yitirdiklerini savunmaktan memnûniyet duyarız.Bu görüşe sempati duyuyorum ve ekran aracılığıyla bile olsa tanık olduğu zulmü kabul edemeyen rûhu yatıştırmadaki değerini anlıyorum.Fakat insânlık-dışı davranışlar,uzun zamandır şok edici derecede yaygın,sıradan ve yavan bir insânî olduğunu göstermiştir.Bir fâil,sevgi dolu bir ebeveyn,saygılı bir çocuk,cömert ve yardımsever bir arkadaş,câna yakın bir yabancı,kendisine uygun olduğunda ve bazen uygun olmadığında bile ahlâkî güce sahip olabilir,ama yine de bir cânâvar olabilir.İnsânlık,kimseyi sorumluluktan muaf tutmaz.Bu eylem,11 yıl önce,benim kişisel olarak Filistin'deki acımasız davranışlarımızın farkına vardığım 'Protective Edge [Koruyucu Hat]' operasyonu sırasında da ahlâkî olarak haklı olurdu.Ama çoğu Amerikalı için böyle bir eylem anlaşılmaz,delice görünebilirdi.Bugün en azından birçok Amerikalının bu eylemi son derece anlaşılır ve garip bir şekilde,yapılacak tek mantıklı şey olduğunu düşünecek olması beni mutlu ediyor.

Seni seviyorum anne,baba,küçük kardeşim,sen O***** da dâhil olmak üzere tüm ailem,

Özgür Filistin

-Elias Rodriguez" *Elias Rodriguez,Manifestom,20 Mayıs 2025;Ken Klippenstein,22 Mayıs 2025;İki İsrail elçiliği çalışanını öldüren Elias Rodriguez manifesto yazmış,Harici,22 Mayıs 2025.

https://www.kenklippenstein.com/p/the-israel-embassy-shooter-manifesto https://harici.com.tr/iki-israil-elciligi-calisanini-olduren-elias-rodriguez-manifesto-yazmis/

Karanlık zamanlarda düşünmek:Geleneğin sonu ve Holokost ile Soykırım Çalışmaları'nın krizi/Prof. Dr. Taner Akçam*

Gazze'de yaşanan dehşet artık inkâr edilmiyor."Evet,bunlar yaşanıyor",deniliyor,"ama bunların sorumlusu Hamas".ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü kısa bir süre önce şu açıklamayı yaptı:"Gazze'de olup biten her şey,Hamas yüzünden oluyor...Bütün bunlar,Hamas tüm rehineleri iâde ederse bir ânda sona erebilir." Bu sözler çok açık bir mesaj içeriyor:Belirli talepler karşılanmadıkça şiddet devâm edecek. Bu olup bitenleri açıkça,en küçük bir tereddüt ya da ses tonunda bir düşüş olmadan gerekçelendirmek -aslında suçu doğrudan kabul etmektir.Sebepsiz hiçbir kitlesel kıyım yoktur.Her yok etme eylemi,istisnâsız bir gerekçeyle sunulur.Bugün bu gerekçeleri öne sürenler,suçun kendisini inkâr etmiyorlar -sadece onaylıyorlar-.Her yok etme eylemi,istisnâsız bir gerekçeyle sunulur. Bu mantığın uzun bir geçmişi var.1916 ve 1918 yıllarında Talat Paşa İttihât ve Terakkî kongrelerinde Ermeni Soykırımı'nı savunurken bu dili kullanmıştı. Karanlık zamanlarda yaşıyoruz.Amerika'daki üniversitelerde "düşünce özgürlüğü" ciddî biçimde saldırı altında.Para ve politik iktidârın gücü,yeni bir McCarthycilik dalgası başlatmış vaziyette.Politik baskılarla eleştirel sesler susturulmaya,kampüslerde yaygın bir sindirme ortamı yaratılmaya başlandı.Susturucu bir korku kültürü her yerde kol geziyor.Bu baskıların en belirgin örnekleri Columbia ile Harvard'da görülüyor.Columbia'da İsrail'i eleştiren öğrenciler okuldan atılıyor;ABD vatandaşı olmayanlar ise sınır-dışı edilme tehdidiyle karşı karşıya.Harvard'da Ortadoğu Çalışmaları Merkezi'nin direktörü ile yardımcı direktörü görevden alındılar.

Bu "karanlık zamanları" farkedenler,Hannah Arendt'in bir zamanlar yazdığı gibi,"bunda hiçbir gizem ya da sır yok.Ama yine de bu durum herkes tarafından görülür değil,görmek de pek kolay değil" diyerek "felâket her şeyi altüst etmeden hemen önce" bir şeylerin yapılması gerektiğine inanıyorlar.(1) Böyle ânlarda,risk meselesi çok önemli bir belirleyici hâline gelir.İnsân,sahte bir cesâret gösterisiyle gerçek ahlâkî sorumluluğun ağır yükü arasında gidip gelir.

Nisan ayı bize -hem Türkiye'de hem Ermenistan'da- Ermeni Soykırımı'nı hâtırlatır;bu yıl,Soykırım'ın 110. yıldönümünü anıyoruz.Bu ânlar,vicdân pusulamızın eylemlerimiz üzerindeki etkisinin daha güçlü hissedildiği bir döneme denk düşer.Bu yıl,yaşadığımız "karanlık zamanlar" sadece akademik özgürlüklerin aşınmasıyla sınırlı değil ve izleri daha da derinden yankılanıyor.İkinci Dünyâ Savaşı felâketinin içinden doğmuş bir alan olan Holokost ve Soykırım Çalışmaları alanında ciddî bir ahlâkî çöküşe tanıklık ediyoruz. Holokost ve Soykırım Çalışmaları'nın krizi

Holokost ve Soykırım Çalışmaları derin bir kriz içinde -ahlâkî ve entelektüel bir çöküş yaşıyor.Bu krizin merkezinde,Gazze'de İsrail'in gerçekleştirdiği eylemlerle tetiklenen Holokost Çalışmaları alanı yer alıyor.Burada,Soykırım çalışmaları ile Holokost çalışmaları arasındaki fark önemli.Alana egemen sorunun temelinde,Holokost çalışmaları yürüten önemli bir kesimin -bireylerin ve kurumların- ya açıkça;ya da örtük biçimde İsrail'in eylemlerini desteklemesi,karşı durmayı başaramaması yatıyor."Bir daha asla" etik çağrısıyla kurulmuş olan,kitlesel kıyımları önlemeye,etik normlara dayalı bir dünyâ düzeni inşâ etmeye adanmış olan bu alan,1945 sonrası uluslararası insân hakları hukûku ile küresel düzenin inşâsında belirleyici bir rol oynamıştı.Şimdi,bu alanın önemli bir kısmı -akademisyenleri ve kurumlarıyla birlikte-,İsrail'in devlet şiddetini meşrûlaştırarak,kendi ahlâkî duruşunu terketmiş durumda.(2)

Alandaki bazı önemli akademik çevre ile kurumlar,bir ulus-devletin (İsrail'in) suçlarının savunucusu hâline geldiler.Siyâsî iktidâra karşı eleştirel bir mesâfe korumak yerine,onun mantığını benimsediler.Alan,bir zamanlar üzerinde yükseldiği ahlâkî zemini kendi elleriyle yıktı.Kuruluş misyonunu tanımlayan evrensel ahlâkî değerlerini terkederek,artık sıradan milliyetçi saldırganlığı aklayan bir konuma geriledi.Kriz,ilk olarak Holokost Çalışmaları içinden doğmuş olsa da uzun yıllar Holokost paradigmasının entelektüel ve kurumsal hegemonyası altında şekillenen tüm Soykırım Çalışmaları alanına yayılmış durumda.

Bu durumun,alanın kökenleriyle doğrudan ilgisi var:"Soykırım" kavramını ortaya atan Raphael Lemkin,Ermeni Soykırımı ile 1933 Irak Simele Katliâmı'ndan etkilenmiş,böyle bir suç kategorisinin zorunlu bir gereklilik olduğuna karar vermişti.Ancak kavramı biçimlendiren,onun uluslararası kabulünü sağlayan asıl olay Holokost oldu.En başından itibâren Holokost Çalışmaları Soykırım Çalışmaları'nın merkezine oturdu.Diğer soykırımlar daha sonra -genellikle eşit değil,sadece eklenen unsurlar olarak- bu merkeze dâhil oldu.Her şeyin merkezinde Holokost vardı.İlk yıllarda,Holokost merkezli bir tür "Soykırımlar Süper Ligi" oluşmuştu.Bir soykırımın bu lige girebilmesi için Holokost'a benzemesi şarttı.Bu nedenle,diğer kitlesel kıyımlar üzerinde çalışan akademisyenler,bunları olabildiğince Holokost'a benzetmeye çalıştılar.Holokost'a benzemek,bu lige kabul için bir tür "giriş bileti" işlevi gördü.

Ancak araştırmalar ilerledikçe,bu çerçevenin sınırları daha belirgin biçimde ortaya çıkmaya başladı.Akademisyenler,Holokost'a aşırı benzetmenin diğer soykırımların kendine özgü dinamiklerini ortadan kaldırdığını farkettiler.Bu farkındalık,alanın yönünü değiştirdi:Benzerlikler yerine her vak'anın kendine özgü târihsel,siyâsal,kültürel bağlamlarını vurgulamak öne çıktı.Alanın,Holokost'un "benzersiz ve eşsiz" olduğu iddiâsından,karşılaştırmalı soykırım çalışmalarına doğru evrilmesi bu dönüşümün sonucuydu."Holokost ve Soykırım Çalışmaları" ifâdesinin kendisi bile bu uzlaşmanın bir ürünüydü.Holokost hâlâ hem târihsel çıkış noktası;hem de ahlâkî dayanak olarak,ayrıcalıklı konumunu koruyordu;diğer soykırımlar ise onun etrâfında dönen,tanınan ama çoğu zaman aynı düzeyde görülmeyen örnekler olarak yer alıyordu.Zamanla alandaki birçok akademisyen Holokost'un diğer soykırımlardan bir tanesi olduğunu kabul etmiş olsa da,alanın adı değişmeden kaldı.Holokost'a özel bir statü verilmesine karşı çıkanlar bile,Holokost Çalışmaları'nın öncü rolünü tanıyarak "Holokost ve Soykırım" adlarının yan yana kullanılmasının saçmalığını kabullenmekte sakınca görmedi.Bu nedenle,bugün içinde bulunduğumuz krizin,Holokost Çalışmaları'ndan tüm Soykırım Çalışmaları'na yayılmış olması şaşırtıcı değildir.

Eğer Gazze'deki suçları işleyen devlet,İsrail değil de başka bir ülke olsaydı,Holokost ve Soykırım Çalışmaları böyle bir kriz yaşamazdı.Çünkü İsrail,Holokost kurbânları tarafından kurulan,onun ahlâkî "karşıtını-ötekisini" temsil eden bir devlet olarak,alanımızda kutsal ve ayrıcalıklı bir konum elde etti.Bu ayrıcalık,Holokost ve Soykırım Çalışmaları'nın entelektüel yapısına da işlemişti.Holokost'la sembolik olarak özdeşleştirilen bir ulus-devletin,tıpkı diğer devletler gibi sistematik kitlesel cinâyetler işleyebileceğini kabul etmek,bu alandaki birçok akademisyen için hâlâ kabul edilmesi çok zor bir gerçeklik olarak duruyor.

İsrail'in cinâyetleri üzerine açıkça konuşmak sadece psikolojik ve ahlâkî baskılanma nedeniyle zor değildi.Aynı zamanda,çok somut bir tehdit de vardı:Anti-Semitizm'le suçlanmak korkusu.Nasıl ki Kur'ân'da her sure "Bismillahirrahmanirrahim" diye başlıyorsa,akademik dünyâda İsrail'i eleştiren herkes de sözlerine "anti-Semit değilim ama..." gibi bir açıklamayla başlamak zorunda hissediyordu -sanki devlet şiddetini eleştirmek,önceden bir günâh çıkarmayı gerektiriyordu.
Özetle,Gazze'deki soykırımı İsrail'in gerçekleştirmiş olması,alanın kurucu geleneğinin,Holokost araştırmaları yapan kişilerin,kurumların önemli bir çoğunluğunun,1945 sonrası inşâ edilen ahlâkî değerleri terkederek İsrail'in eylemlerini savunması,bugünkü krizin kalbinde yer alıyor.Alanın hâkim okulunun büyük bir kısmı kendi kuruluş ilkelerini inkâr etmiş durumda.Bu,ahlâkî çöküşün ile geleneğin sonunun açık bir işaretidir -ve bu durum radikal bir yeniden başlangıç çağrısıdır.

Böylesi bir kopuşun ne anlama geldiğini daha iyi anlayabilmek için,1914 yılında Avrupa'daki Sosyal Demokrat partilerin yaşadığı krizi hâtırlamak fâydalı olabilir.Birinci Dünyâ Savaşı başladığında,bu partilerin çoğu evrensel enternasyonal ilkeleri savunmak yerine kendi ulusal hükûmetlerini desteklemeyi tercih etti.Lenin,bu tavrı evrensel sosyalist ideallere ihânet olarak değerlendirdi.Sosyalist projeyi yeniden cânlandırmak için eski kadrolardan tamamen kopmak gerektiğini savundu.Bu kopuş,Komünist Enternasyonal'in kurulmasına yol açtı.
Koşullar farklı olsa da altta yatan mantık tanıdıktır:Derin bir ahlâkî çöküş ânında,bir geleneğin sürekliliğini yeniden sağlamak ancak köklü bir kopuşla mümkündür.Holokost ve Soykırım Çalışmaları bugün tam da böyle bir meydân okumayla karşı karşıya.Gazze'deki yıkımı aklayanlarla açık bir kopuş şart -ve bu kopuş,alanın adını terketmekle başlamalıdır.Alanın bir zamanlar temsil ettiği ilkeler doğrultusunda yeni bir isimle yola devâm etmenin zamanı gelmiştir. Arendt ve geleneğin sonu

Anlattığımız kriz yalnızca Holokost ve Soykırım Çalışmaları alanıyla sınırlı değil.Bu sadece akademik bir başarısızlık değil;daha derin bir şeyin,bir uygarlık kırılmasının belirtisidir.Bu kırılma,modernitenin kendini tanımlamak ve meşrûlaştırmak için kurduğu temel yapının çözülmesine işâret eder.Modernitenin kendi hakkında ileri sürdüğü uygarlık iddiâsı,aydınlanma düşüncesine dayanıyordu.Bu düşünce,insânlığın şiddet eğilimlerini akılla,hukûkla,evrensel ilkelerle dizginleyeceğini savunan,bunu bir dönüm noktası olarak sunan bir projeydi.Bu vaat,Holokost ile büyük bir kırılmaya uğramıştı.Ama 1945 sonrasında kısa sürede yeniden cânlanmıştı.Holokost sonrasında şekillenen ahlâkî bir dil aydınlanmanın temel dürtülerini yeniden bir etik gövdeye dönüştürmüş,buna uygun birçok kurum oluşmuştu.Bugün yaşadığımız şey,işte bu geleneğin sona ermesidir.

Hannah Arendt,"Geçmişle Gelecek Arasında" adlı eserinde Holokost örneğinde yaşanılan bu kırılma durumunu "geleneğin sonu" olarak tanımlar.Bizler şu ânda benzeri bir kopuş-kırılmanın içinde yaşıyoruz -geçmişle geleceği birbirine bağlayan ipin kopmuş olduğu tam bir ara yerdeyiz.Arendt'e göre,gelenek karanlık ânlarda yönümüzü bulmamıza yardımcı olan,tutunacağımız merdivenin korkuluğu işlevi görürdü.Kesinlik sunmasa bile bir süreklilik hissi verirdi -tutunacak bir iplik gibi... yön gösterirdi.Ve bize kesin hükümler vermek yerine,eleştirel düşünceyle karar verebilme imkânı tanırdı.Gelenek bu anlamda,doğru ile yanlışı anlamak için başvurabileceğimiz bir pusula işlevi görürdü.Şimdi o pusula -o merdiven korkuluğu- yok artık!Tutunacak şeyleri olmayan bizler bir boşluğa düşmüş gibiyiz.Arendt'in deyimiyle,geleneğin bir zamanlar yargı ile eyleme anlam kazandıran hazinesinden yoksun hâlde,çıplak kalmış insânlık durumundayız.Yön gösterici anlatıların çöküşünden sonra insânın varoluşsal hâli budur.(3)

Arendt'e göre Holokost bu geleneğin fiilen sona erdiği ândı.Öylesine mutlak,öylesine endüstriyel yöntemlerle yürütülen,metafiziksel niyetle işlenmiş bir suçtu ki,artık olanları mirâs aldığımız kategorilerle -aydınlanma hümanizmi ve klâsik adâlet anlayışlarıyla- yargılamak mümkün değildi.Holokost,Batı târihinin sürekliliğini yalnızca ölçeğiyle değil aynı zamanda bu şiddeti durduracağı varsayılan kavramların yetersizliğini açığa çıkartarak kırmıştı.Auschwitz sonrasında her şey bir vaat olarak değil,bir hüküm olarak mümkün hâle gelmiştir.

Gazze'de,çoğu sivil,pek çoğu çocuk yaklaşık 100.000 Filistinli öldürüldü.Aileler yok edildi.Okullar,hastaneler,ibâdethâneler,mülteci kampları,mahalleler yerle bir edildi.Barınma,beslenme,sağlık,su gibi yaşamın en temel koşulları sistematik biçimde hedef alınıp yok edildi.Gazze devâsâ bir harâbeye dönüştü;neredeyse hayâtta kalmanın kendisi imkânsız hâle geldi.Çocuklar yalnızca bombalarla değil,susuzluk,açlık,tedâvî edilmeyen yaralar,önlenebilir hastalıklar yüzünden de ölüyor.Tanık olduğumuz şey yalnızca kitlesel öldürme değil;bir toplumun yaşam olanaklarının sistemli biçimde yok edilmesidir.

Yıkılan sadece bedenler değildir;bu yıkımı anlatmak için kullandığımız dil de çöktü.Enkâz altında kalan yalnızca Gazze değil,bu yıkımı ahlâkî bir netlikle ifâde etme kâbiliyetimizdir.Şiddet artık gizlenmiyor.Artık pişmânlık da duyulmuyor.Politikacılar bu yıkımı sadece kabullenmekle kalmadılar,onunla övünmeye başladılar.Başbakan Netanyahu,çağrı cihâzlarını nasıl patlattıklarıyla ilgili alaycı espriler yapıyor.Donald Trump,2025'te yaptığı bir konuşmada,Gazze'yi "Riviera"ya dönüştürmeyi önerdi.Bunlar dil sürçmesi değildi.Bunlar bir mesajdı -kitlesel ölümün bir tatil yeri projesine dönüşmesinin ilânı.Etnik temizlik artık bir gayrimenkûl-binâ dikme fırsatı olarak pazarlanıyor.Artık en ufak bir utanç kalmamış vaziyette.Şiddet,şirketlerin "marka stratejisi"ne dönüştü.Sanki Antik Çağ geri gelmiştir.Antik Çağ'da krallar katliâmlarını taş kabartmalarda övünerek anlatırlardı.Bugünün tanıtım videoları,basın toplantıları o eski taş anıtların dijital versiyonlarıdır.Liderlerimiz,utanç duymadan hattâ tam aksine,bu görüntüleri birer görsel şölene dönüştürerek sunuyorlar.

Tüm bunlar,çok daha derin bir çöküşe işâret ediyor:Şiddeti konuşurken kendimize koyduğumuz ahlâkî sınırların artık çökmüş olduğuna.1945 sonrası dönemin ahlâkî grameri,bugün tanık olduğumuz bu dehşeti açıklamaya yetmiyor. Şiddetin dili:Talat ve İsmet paşalardan ABD Dışişleri Bakanlığı'na

Gazze'de yaşanan dehşet artık inkâr edilmiyor.Aksine,açıkça kabul ediliyor -ve meşrûlaştırılıyor."Evet,bunlar yaşanıyor",deniliyor,"ama bunların sorumlusu Hamas".ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü kısa bir süre önce şu açıklamayı yaptı:"Gazze'de olup biten her şey,Hamas yüzünden oluyor...Bütün bunlar,Hamas tüm rehineleri iâde ederse bir ânda sona erebilir."(4) Bu sözler çok açık bir mesaj içeriyor:Belirli talepler karşılanmadıkça şiddet devâm edecek.

Bu olup bitenleri açıkça,en küçük bir tereddüt ya da ses tonunda bir düşüş olmadan gerekçelendirmek -aslında suçu doğrudan kabul etmektir.Sebepsiz hiçbir kitlesel kıyım yoktur.Her yok etme eylemi,istisnâsız bir gerekçeyle sunulur.Bugün bu gerekçeleri öne sürenler,suçun kendisini inkâr etmiyorlar -sadece onaylıyorlar.Bize bu suçun neden işlendiğini anlatıyorlar ve bunu yaparken kendilerini savunmuyorlar;farkında olmadan ama gurûrla,itirâfta bulunuyorlar.
Bu mantığın uzun bir geçmişi var.1916 ve 1918 yıllarında Talat Paşa,İttihât ve Terakkî kongrelerinde Ermeni Soykırımı'nı savunurken bu dili kullanmıştı:"Ermeniler başlarına gelenlerden ancak kendilerini sorumlu tutabilirler."(5) Yedi yıl sonra,1923 Lozan Konferansı'nda aynı mantık tekrârlanır.İsmet Paşa,bir konuşmasında Ermeni meselesinin toplantının gündemine gelmesini daha baştan engellemişti:"Ermenilere ne olduysa,onların yaptıklarından dolayı olmuştur."(6) Bu cümle,tonunda hiçbir değişiklik olmaksızın,bugün Gazze hakkında ABD Dışişleri Bakanlığı'nın temel söyleminde yeniden karşımıza çıkıyor.Bir zamanlar Türk inkâr politikasının temel refleksi olan bu argüman,şimdi dünyânın süper gücünün diplomatik dili hâline gelmiş durumda.

Arendt bu çöküşe karşı bir kurtuluş programı sunmaz.Onun önerdiği,çok daha riskli bir şeydir:Düşünme zorunluluğu.Geleneğin çöküşüyle oluşan boşluğu farketmek,bu boşluğu kolay cevâplarla,âidiyet refleksleriyle;ya da kurumsal sadâkatlerle doldurma câzibesine karşı koymak.Bu çağrı,bugün her zamankinden daha âcil.Çünkü eğer soykırım bile anlatılabilir,gerekçelendirilebilir,pazarlanabilir hâle geldiyse -bu alan,yâni soykırımları önlemek için doğmuş olan disiplin,onları adlandırmaktan bile çekinir olmuşsa- o zaman,artık yalnızca bir akademik disiplinin çöküşüne değil,o disipline anlam kazandıran ahlâkî dünyânın da enkâzına tanıklık ediyoruz.

Türk ve İsrail inkârcılığı arasında çarpıcı benzerlikler

Ermeni Soykırımı üzerine çalışan bizler için,Gazze üzerine kurulan söylem neredeyse bir déjà vu gibidir.Bugün İsrail ve savunucuları tarafından dile getirilen tek bir argüman yoktur ki,bir asırdan fazla bir süre önce Osmanlı-Türk devleti tarafından kullanılmamış olsun.Bu dili tanıyoruz.Bu retorik düzenin içinde yaşadık.Bir anlamda,artık bu mantığa bağışıklık kazandık -çünkü biz bunların hepsini daha önce duyduk.(7)

En temel argümandan başlayalım:Yok edilme korkusu ile öz-savunma ihtiyâcı.Yüzyılı aşkın bir süredir Türk inkârcılığının özünü şu tez oluşturur:Anadolu,Avrupa ile Kafkasya'dan zor kurtulmuş Müslüman Türkler için son sığınaktır.Şimdi bu son vatan topraklarında bile düşmânlarla çevrilidirler.Bu düşmânlar,bizi yok etmek için uygun ânı beklemektedir.(8) Bu güçlere karşı Türkler,sürekli bir varoluş savaşı verdiklerini iddiâ eder.Bu anlatıya göre 1915'te yaşananlar bir soykırım değil,ulusal savunmaydı.İsmet Paşa'nın Lozan'da ifâde ettiği gibi:"Varlığını koruma hakkını idrâk eden Türk Devleti,başka herhangi bir bağımsız devlet gibi,varlığına yönelen tehditlere karşı gerekli gördüğü her tedbiri almaktan çekinmeyecektir."(9) 2005 yılında İstanbul'da düzenlenen ilk büyük eleştirel Ermeni Soykırımı konferansı sırasında,günlerce dışarıda protestocular "Biz soykırım yapmadık,vatanımızı savunduk" yazılı pankartlarla beklediler. "Ermeni teröristler":Hamas ve PKK

Gazze'deki katliâmların meşrûlaştırılmasında da benzer bir yapı görüyoruz.Burada,Hamas'ın varlığı başlı başına katliâmların temel nedeni olarak sunuluyor.Bir terör örgütü tarafından işlenen suçlar,İsrail'in eylemlerine gerekçe oluşturuyor ve bu eylemler meşrû öz-savunma hakkı olarak çerçeveleniyor.Ermeni Soykırımı üzerine çalışan bizler bu gerekçeyi hemen tanırız.Bu,daha önce sahnelenmiş bir oyunun tekrârıdır.

Bu anlatıya göre,Ermeni terörist gruplar 1890'lardan itibâren Müslümanlara yönelik saldırılar düzenlemekteydi.Sadece Müslümanları öldürmekle kalmıyor,aynı zamanda kendi eylemlerini desteklemeyen Ermenileri de tehdit edip öldürüyorlardı.Nihâî hedefleri ise Osmanlı İmparatorluğu'nu yıkmak ve bu amaçla yabancı devletlerle işbirliği yapmaktan çekinmemekti.

Birinci Dünyâ Savaşı sırasında,Osmanlı Devleti Rusya'ya karşı bir "varoluş savaşı" yürüttüğü ileri sürülerek,Ermeni milislerin düzensiz birlikler -çeteler- oluşturup Van,Kars ve Ardahan gibi bölgelerde saldırılar düzenlediği,binlerce Müslümanı öldürdüğü iddiâ edilir.Bu gruplar,aynı anlatıya göre,ilerleyen Rus ordusunun öncü kuvveti olarak hareket etmiştir.Nisan 1915'te Van'da yaşananlar ise bu çerçevede büyük bir isyân olarak değerlendirilir;Ermeniler,iddiâya göre,şehri Rus desteğiyle ele geçirmiştir.

Bu anlatı yapısında,bugün "soykırım" olarak tanımladığımız olaylar,aslında meşrû bir öz-savunma savaşı olarak sunulur."Yaşanan ölümler kasıtlı bir plânın ürünü değil,savaş koşullarının kaçınılmaz sonucudur.Osmanlı hükûmeti,sivil kayıpları en aza indirmek için elinden geleni yapmıştır;yaşanan acılar ise savaşın doğal sonucudur",denir.

Bu anlatı sadece Ermeni meselesiyle sınırlı kalmadı.Daha sonra Kürt meselesinde de aynı söylem yapısı yeniden kuruldu.Bu bağlamda "çete" kelimesi yerini "terörist"e bıraktı.Kürt halkının uzun süredir dile getirdiği siyâsal talepler,gayrimeşrû birer tehdit olarak yeniden tanımlandı.Devletin PKK'ye yönelik tutumu,Kürt halkının tamamını anlamlandırmada birincil merceğe dönüştü.Bir kez daha,varoluşsal tehdit söylemi politikayı şekillendiren temel dil hâline geldi.Yönetim araçları da buna göre yeniden düzenlendi:Kitlesel tutuklamalar,kültürel yasaklar ile askerî operasyonlar,politik stratejiler olarak değil,güvenlik tedbirleri olarak sunuldu.

Bugün Gazze'ye dâir baskın anlatılar da aynı mantıkla kuruluyor.Hamas'ın varlığı ile gerçekleştirdiği şiddet eylemleri,büyük ölçekli toplu cezâlandırmanın gerekçesi olarak sunuluyor.Bu yaklaşımın altında yatan varsayım çok açık:Militan bir örgütün varlığı,sistematik baskıyı meşrûlaştırıyor;bu baskıya gösterilen her türlü tepki ise ilk tehdidin teyidi olarak yorumlanıyor.

Ancak burada mesele bu örgütlerin yapısı-doğası ya da şiddet kullanma düzeyi değil.PKK lideri 2000 yılında yaptığı savunmada,örgütün siviller ve rakip Kürt gruplar da dâhil olmak üzere 15 binden fazla ölümden sorumlu olduğunu açıkça kabul etmişti.Bu satırların yazarı,PKK'den gelen tehditler nedeniyle yıllarca saklanmak zorunda kaldı.Alman güvenlik makâmları,yurtdışında yeni bir kimlik;hattâ yüz ameliyâtı bile teklif etmişlerdi.

Bu örgütlerin şiddet ile ilişkisini kabul etmek meselenin özünü değiştirmez.Bu anlatılar ya da bu örgütlere dâir görüşler,Filistinlilerin ya da Kürtlerin marûz kaldığı yapısal baskıyı perdelemek için kullanıldığında,bu yaklaşım metodolojik olarak sorunludur.Militan grupların eylemlerini,kurumsal eşitsizliklerin yerini alacak şekilde merkeze koymak,baskının nedenini açıklamak değil,onu yeniden üretmektir.Daha temel bir sorun ise şudur:Egemen grubun,ezilenlerin direniş biçimini,bu direnişin meşrûiyetini belirleme hakkına sahip olduğunu varsaymak,bir ilke değil,bir kibir biçimidir.Bu,güçlü olanların sadece direnişi bastırmakla yetinmeyip,ezilenlere nasıl direnmeleri gerektiğini de dikte ettiği bir konumdur.

İfâde özgürlüğünün suçlaştırılması

Bu bağlamda en çarpıcı benzerliklerden biri,ifâde özgürlüğünün yasal yollarla bastırılmasında ortaya çıkıyor.Almanya ile ABD'nde,anti-Semitizm suçlamaları giderek daha fazla bir şekilde,İsrail politikalarını eleştirmenin meşrûiyetini sorgulamak;ya da Gazze bağlamında "soykırım" terimini kullanmayı itibârsızlaştırmak için kullanılıyor.Bu dinamik henüz ABD ve Avrupa'da yasalara tam olarak yansımadı.Ama anti-Semitizm suçlaması,İsrail'e eleştirel yaklaşanların meşrû kamusal söylem sınırlarının dışına itilmesine yönelik açık bir çabadır.

Açık konuşmak gerekirse,Türkiye'de Ermeni Soykırımı üzerine çalışan bizler,bu durumu acı bir tebessümle karşılıyoruz.Çünkü bizde "Türklüğü aşağılamak" uzun süredir bir suç sayılıyor.Ermeni Soykırımı'na kamuya açık şekilde atıfta bulunmak,onlarca yıldır yargılanma sebebi oluyor.(10) Türk Cezâ Kânûnu'nun 301. Maddesi'ne göre,Soykırıma "soykırım" demek,ulusal kimliğe saldırı sayılıyor.Bu suçlama,2007 yılında suikasta uğrayan Hrant Dink'in hedef hâline gelmesinde merkezî rol oynamıştı.Aynı yasa,bu satırların yazarı da dâhil olmak üzere,birçok kişiye karşı kullanıldı.Hrant Dink'in oğlu Arat Dink,sadece "soykırım" kelimesini yayımladığı için bir yılı aşkın hapis cezâsına çarptırıldı.

Hrant Dink'in öldürülmesinin ardından gelen yoğun toplumsal tepki üzerine,hükûmet geri adım atmak zorunda kaldı.301. Madde'ye davâ açmak için Adâlet Bakanlığı'ndan özel izin alınması şartını getirdi.Ancak bu yasa hâlâ,Ermeni Soykırımı hakkında konuşan herkesin başının üzerinde Damokles'in kılıcı gibi sallanıyor.Bu târihsel tecrübeyi yaşamış olan bizler için,ABD ile Almanya'nın İsrail'in soykırımı üzerine yapılan tartışmaları anti-Semitizm olarak damgalayıp ifâde özgürlüğü kapsamı dışına itmesine pek de şaşırmıyoruz.

Türkiye'deki akademisyenler ile aktivistler arasında uzun zamandır dolaşan bir söz vardır:"Batı'da uygulamaya sokulacak baskıcı önlemler önce Türkiye'de test edilir." Trump döneminde yükselen otoriter söylem bu izlenimi daha da pekiştirdi -Bu,Türkiye'de birçoklarının zâten çok yakından bildiği taktiklerin bir yansımasıydı.

İsrail ile Türkiye arasında dikkat çekici yapısal benzerlikler var.Daha önce de belirtildiği gibi,bunlardan en önemlilerinden biri,her iki devletin de işledikleri kitlesel şiddet suçlarını inkâr etme konusundaki ortak yaklaşımıdır.Her iki ülke de kendi varlıklarını sürekli bir tehdit altında görmekte,bu algıya göre şekillendirilmiş uzun vadeli güvenlik doktrinleri geliştirmektedir.Bu doktrinlerin temel unsurlarından biri dışa dönük saldırganlıktır.Hem İsrail'in hem de Türkiye'nin genişlemeci politikalar izlemesi,resmî sınırlarının ötesine uzanan müdâhalelerde bulunması tesâdüf değildir.

Sonuç olarak,Ortadoğu'da iki Apartheid rejimiyle karşı karşıyayız.İsrail'in Apartheid rejimi olduğu konusunda oldukça geniş,köklü bir literatür vardır.Türkiye'de de Hristiyanlar,Yahudiler,Kürtlerle Aleviler hukûk önünde tam eşitliğe sahip değildirler.Yürütme,yasama ya da yargının en üst kademeleri açık ya da gizli yasal tedbirler ile yerleşik kültürel normlarının birleşimi sonucu bu gruplara tamamıyla kapalıdır.İsrail ile Türkiye -biri Yahudi devleti,diğeri Türk devleti olarak- egemen etno-dinsel kimliğin dışında kalanları marjinalleştirerek disiplin altına alma konusunda benzer yöntemleri benimsemişlerdir.Sıradan baskı mekanizmaları yetersiz kaldığında,her ikisi de kitlesel şiddete başvurmaktan çekinmez.(11)

İsrail'in Gazze'deki soykırımı,kendi târihsel bağlamıyla şekillense de mantık düzeyinde ulus-devletin güvenlik paranoyasına dâir ders kitâplarına girecek bir örnektir:Burada savunma,tahakkümle birleşmiş ve ötekinin yok edilmesine dönüşmüştür.Kalıcı barışın,ancak tehdit olarak görülen unsurların tamamen ortadan kaldırılmasıyla sağlanabileceği inancı yeni değildir.Bu,târihin uzun süreli bir kalıbının yalnızca yeni bir tekrârından ibârettir. Bir sonuç yerine

İçinde bulunduğumuz târihsel ânı anlamlı kılan,yalnızca İsrail'in şiddet eylemleri değildir.Buna ek olarak,Holokost ve Soykırım Çalışmaları alanının bu şiddete verdiği -ya da veremediği- tepkidir de.Bunun nedeni,alanın kısmen İsrail ile kurduğu sembolik kurumsal yakınlıkla şekillenmiş olmasıdır.Gazze'deki gelişmeler,bu nedenle alan içinde derin bir kriz yaratmıştır.Bir zamanlar diğer vak'alar hakkında açık,net konuşabilen akademisyenler,şimdi aynı ahlâkî ilkeleri İsrail'e uygulamakta ikircikli davranıyorlar -ya istekli değiller ya da cesâret edemiyorlar.Evrensel ilke yerine ulusal sadâkati önceleyen pek çok kişi -belki de farkında bile olmadan- inkârcılığın sıradanlığına sürüklenmiş durumda.

Bu nedenle tanık olduğumuz şey sadece bir siyâsî kriz ya da insânî felâket değil;aynı zamanda ahlâkî entelektüel altyapının çöküşüdür.Bir zamanlar yargılarımıza yön verdiğini iddiâ eden gelenek -aydınlanmaya dayanan,savaş sonrası ahlâkî dil ile şekillenen,Holokost ile Soykırım Çalışmaları'nda vücût bulan bu gelenek- bugünün yükünü taşıyamıyor.Arendt'in sözünü ettiği o korkuluklar artık yok,ama yön arayışımız devâm ediyor."Das Licht der Öffentlichkeit verdunkelt alles -kamusal alanın ışığı her şeyi karartıyor." (12) Arendt'in bu metaforu çok çarpıcıdır:Aydınlatmayan,aksine gözleri kamaştıran bir ışıktır bu.Sadece gerçeği değil,vicdânı ve bizi insân yapan değerleri de karartır.Medya,siyâsetçiler,kurumlar tarafından sunulan "açıklık",çoğu zaman karanlığı daha da derinleştirmekten başka bir işe yaramıyor.

Önümüzdeki görev yalnızca ifşâ etmek değil,aydınlatmaktır -farklı bir ışık tutacak olanları bulmak ya da belki de onlara dönüşmektir.İşte şimdi ihtiyâç duyduğumuz başlangıç budur.Karanlık zamanlarda yaşıyoruz -Holokost ile Soykırım Çalışmaları alanı,bugünkü ahlâkî enkâzdan,mirâs aldığı isme ya da yozlaşmış geleneğine tutunarak çıkamaz.Alan,yolun sonunda değil -eğer cesâret edebilirse- radikal bir yeniden doğuşun eşiğindedir... *** 1-Hannah Arendt,Men in Dark Times (New York:Harcourt,1968),s. VIII.
2-Bu konuda istisnâlardan biri "The Journal of Genocide Research" dergisidir.İsrail'in soykırımsal eylemlerinin başlamasından bu yana,dergi bu soykırımı kınayan akademik yazılara yer vermiştir.
3-Hannah Arendt,Between Past and Future:Eight Exercises in Political Thought (New York:Penguin Books,2006),giriş bölümü.
4-Tammy Bruce,ABD Dışişleri Bakanlığı Basın Toplantısı,31 Mart 2025.Erişim:https://www.state.gov/briefings/department-press-briefing-march-31-2025/
5-Talat'ın 1916 Kongresi'ne sunduğu rapor için bkz. Tanin,29 Eylül 1916;1918 Kongresi için bkz. Yusuf Hikmet Bayur,Türk İnkılâp Târihi,Cilt III,Kısım 3 (Ankara:Türk Tarih Kurumu,1983),s. 44.
6-Lozan Barış Konferansı:Tutanaklar,Belgeler,(ed.) Seha L. Meray,Kısım 1,Cilt 1,Kitâp 1 (İstanbul:Yapı Kredi Yayınları,1993),s. 197. 7-Burada özellikle İsrail ve Türkiye'nin resmî inkâr stratejileri arasındaki paralelliklere odaklanıyorum.Bu,iki vak'a arasında önemli farklar olmadığı anlamına gelmiyor.Aksine,bu farkları yan yana incelemek bize son derece fâydalı ipuçları sunacaktır. 8-Her iki devletin karşı karşıya olduğu tehditlerin ne kadar gerçek olduğu -veyâ ne kadar farklı oldukları- nihâyetinde ikincil önemdedir.Çünkü bu işin mantığında algının,gerçekliğin önüne geçmesi yatmaktadır ve grubun kendisini tehdit altında görmesi,tehdidi niteliğinden bağımsız gerçek hâline sokar.Ayrıca,Türk inkârcıları bu mantığı tersine çevirerek,Yahudilerin Almanya için tehdit oluşturmadığını ama Ermenilerin -Rusya'nın desteğiyle- İmparatorluğu bölmeye hazır bir tehlike olduklarını öne sürerler. 9-Lozan Barış Konferansı:Tutanaklar,Belgeler,(ed.) Seha L. Meray,a.g.e.,s. 199. 10-Burada "Türklüğü aşağılamak" ile anti-Semitizm'in eşdeğer kavramlar olduğunu söylemiyorum.Ancak,her iki terimin de -iktidâr sahipleri tarafından- eleştirel düşünceyi bastırmak ve açık tartışmayı susturmak için araçsallaştırıldığını vurgulamak istiyorum. 11-Türkiye ile İsrail arasındaki önemli bir farkı kişisel bir notla vurgulamak istiyorum.Ermeni Soykırımı 110 yıl önce gerçekleşti,ancak tüm bu onyıllardan sonra bile,bu konuda tavır alan Türkiye merkezli akademisyenlerin sayısı çok az.Hâlâ bir avuç bile değiliz.1993'te,17 yıllık sürgünden sonra Türkiye'ye geri döndüm.Ermeni Soykırımı üzerinde çalıştığım için,ilerici ve demokratik çevrelerde bile derin bir dışlanmayla karşı karşıya kaldım.İçime kadar bir yabancı ve yabancı gibi muâmele gördüğümü hissedebiliyordum.Bu dışlanmanın bir sonucu olarak,akademik çalışmalarımı sürdüremedim ve 1997'de tekrâr Türkiye'den ayrıldım.Bir keresinde deneyimlerimi ve duygularımı "Kendi Ülkesinde Cüzzâmlı Olarak Gezinmek" başlığı altında yazmıştım,ancak bunu hiç yayınlamadım bile.
İsrail ve Gazze'deki soykırımla farklı bir gerçekliğe tanık oluyoruz.Olaylar gerçek zamanlı olarak gelişmeye devâm ederken,birçok Yahudi âlimin sadece teoride değil,aktivist olarak da net bir duruş sergilediğini görüyorum.Yaptıklarına hayrân olmamak ve saygı duymamak imkânsız. 12-Hannah Arendt,Men in Dark Times,a.g.e.,s. IX. Not:Bu yazı ilk olarak 9 Nisan 2025'te The Armenian Mirror Spectator'da yayınlanmıştır.

*Prof. Dr. Taner Akçam,Thinking in dark times:The end of tradition and the crisis of Holocaust and Genocide Studies,The Armenian Mirror Spectator,9 Nisan 2025;Prof. Dr. Taner Akçam,Karanlık zamanlarda düşünmek:Geleneğin sonu ve Holokost ile Soykırım Çalışmaları'nın krizi,Agos,20 Mayıs 2025.

https://mirrorspectator.com/2025/04/09/thinking-in-dark-times-the-end-of-tradition-and-the-crisis-of-holocaust-and-genocide-studies/ https://www.agos.com.tr/tr/yazi/32653/karanlik-zamanlarda-dusunmek-gelenegin-sonu-ve-holokost-ile-soykirim-calismalarinin-krizi

Kurtuluş değil kuruluş târihi olarak Lozan ve PKK/Prof. Dr. Taner Akçam*

Taner Akçam bu yazısında PKK'nin feshinin ardından patlak veren Lozan Antlaşması tartışmalarını değerlendiriyor.Akçam "Türkler,Kürtlerle eşit ve eşdeğer vatandaşlar olarak yaşamaya hazır mı?" diye soruyor. Son aylarda,PKK karşılığında ne alarak silâhı bıraktı ve kendisini lağvetti sorusuna cevâp aradık.Merâkı anlıyorum ama bu sorunun ne kadar ayrıntı olduğu şimdi daha iyi anlaşıldı:PKK,kendisini lağvederek Kürt ve Türk insânına büyük bir hediye verdi.Her şeyin üstüne örttüğümüz "terör" örtüsü kalktı."Terör" söylemi,iktidâr erkinin elinde sıradan bir "edebiyât" veyâ "sopa" olmanın çok ötesindeydi.Üstüne tüm bir devlet sistemi inşâ edilmişti ve bu sistem çöktü.Büyük bir yapısal dönüşümdür bu.Ve şimdi çöken "terör yıkıntıları arasında" tüm çıplaklığımızla duruyoruz.Tartışılması şart tek bir soru ile karşı karşıyayız:

Türkler,Kürtlerle eşit ve eşdeğer vatandaşlar olarak yaşamaya hazırlar mı? Lozan Antlaşması tartışmaları

Lozan ve 1924 Anayasası etrâfında kopartılan gürültüden,özellikle seküler veyâ "sol" diye bilinen birçok çevrenin bu tartışmaya hazır olmadığını anlıyoruz.Ama konuya onları "anlayarak" başlamak istiyorum:Türkiye târihi Kurtuluş paradigması içinden okunur.Buna göre biz Türkler,başta Kürtler olmak üzere Anadolu'nun tüm Müslüman toplulukları ile birlikte ülkemizi işgâl eden yabancı güçlere karşı anti-emperyalist bir mücâdele vermiştik.Lozan bu bağımsızlığın sembolü idi.Kurtuluş paradigmasına göre ana konu,Osmanlı'dan kalan toprakların farklı uluslar arasında nasıl paylaşılacağı idi.

Sevr Antlaşması bu toprak dağılımını Yunan,Ermeni ve Kürtler lehine çözmüştü ve Türkler için kara lekeydi.Lozan ise,Türkler için zaferin,Yunan,Ermeni ve Kürtler için adâletsizliğin sembolü idi.Bu nedenle,ne zaman Lozan konusu açılsa akla gelen sınırlar meselesi olmaktadır.PKK'nin Lozan'dan ve 1924 Anayasası'ndan eleştirel olarak söz etmesinin tepki çekmesinin nedeni de budur.Çünkü,Lozan'ı eleştirmek,herkesin aklına Kurtuluş hikâyesini getirmekte ve toprak ve egemenlik meselelerinin gizlice gündeme sokulduğu zannedilmektedir.

Oysa,Lozan aynı zamanda bir Kuruluş hikâyesidir.Ve Lozan,Kurtuluş değil bir Kuruluş hikâyesi olarak okunmadığı sürece bugünkü sorunların anlaşılması mümkün değildir.PKK'nin silâh bırakması ve kendini lağvetmesi ile tartışmaya başladığımız konu Kurtuluş ile ilgili değildir.Kuruluş ile ilgilidir.

Türkiye'nin kuruluşundan bu yana yüz yıl geçmiştir.Ama Türkiye hâlâ en temel sorunlarını çözmüş olmaktan uzaktır.Hâlâ işleyen bir hukûk sistemi yoktur.Hâlâ fikir özgürlüğü başta en temel demokratik haklar gerçekleşmiş değildir.Dini,dili,etnik kökeni ne olursa olsun,bu ülkenin vatandaşları arasında tam bir eşitlik hâlâ tesis edilmiş değildir.

O hâlde soru şu:Eşit vatandaşlık ilkesini hayâta geçirmiş,demokratik ve insân haklarına saygı duyan bir Türkiye bu topraklarda yaşayan herkesin özlemi ve hayâli olmasına rağmen bu niçin bir türlü gerçekleşemiyor?Cevâp basittir:Bunun en temel nedeni bu ülkede sadece Kurtuluş hakkında konuşuyor olmamız ve ama Kuruluş hakkında konuşmuyor oluşumuzdur. 1924 Anayasası ve vatandaşlık

Eğer bugün örneğin Kürt meselesinin çözülmesini istiyorsanız,1918-1924 yıllarına Kurtuluş değil,Kuruluş yılları olarak da bakmak zorundasınız.Lozan'a Kuruluş perspektifinden bakamazsak ne bugünkü sorunların kökenini anlarız ve ne de yapılması gerekenler sorusuna tam bir cevâp verebiliriz.

1924 Anayasası'nın vatandaşlıkla ilgili 88. Maddesi şöyledir:"Türkiye ahâlîsine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibâriyle (Türk) ıtlâk olunur." Bu madde ile birlikte Türkiye'de vatandaşlar arasında etnik-din kökenleri itibâriyle ayrım yapılmış ve Sünni Türk olanlar esâs vatandaş sayılmış,diğerleri ikinci sınıf vatandaş kategorisine sokulmuştur.Bu maddenin tartışılması sırasında ilgili komisyon başkanı Gelibolu Mebûsu Celâl Nuri Bey,bu husûsu hiçbir şüpheye mahal vermeyecek şekilde açık olarak ifâde etmiştir:"Bizim öz vatandaşımız,Müslüman,Hanefiyül mezhep,Türkçe konuşur bir zâttır." Aynı görüşmelerde Maliye Bakanı Mustafa Abdülhalik Renda,öz vatandaş olmayanlara ne yapılacağını çok açık formüle eder,"bize mensûp olmayanlara mümkün olduğu kadar müşkülât göstereceğiz." 1924 Anayasası'nın 88. Maddesi daha sonraki tüm anayasalarda tekrâr edecektir.Anayasamızın 66. Maddesi şöyledir:"Türk Devleti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür."

Türkiye'nin temel sorunu Konu çok basit:Türkiye'nin temel sorunu Kuruluş yılları ile birlikte,Kânûn ve karârnâmelerle vatandaş eşitsizliğini esâs alan bir rejimin kurulmuş olmasıdır.Mevcût sistem vatandaş eşitliğine dayanmaz aksine ayrımına dayanır.Eğer bir ülkede kânûn ve karârnâmelerle sadece bir etnik-din grubunun üstünlüğüne dayanan bir sistem kurulmuşsa ona Apartheid rejimi denir.

Hemen aklınıza Güney Afrika gelmesin;1973 Apartheid Sözleşmesi'nin 2. Maddesi'ni hep beraber okuyalım.Ve bu maddeyi okurken,Kürtleri,Alevileri,Hristiyanları ve Yahudileri aklınızda tutalım:Bu maddeye göre Apartheid,"bir ırksal grubun veya grupların ülkenin siyâsî,sosyal,ekonomik ve kültürel yaşamına katılımını engellemek için hesaplanan her türlü yasal önlem ve diğer önlemler ve özellikle bir ırksal grubun veyâ grupların üyelerini temel insân hak ve özgürlüklerinden mahrûm bırakarak,bu tür bir grubun veyâ grupların tam gelişimini engelleyen koşulların kasıtlı olarak yaratılması" olarak tanımlanır.

Rejime istediğiniz adı verebilirsiniz.Ama bu ülkede Kürtlerin,Alevilerin,Hristiyanları ve Yahudilerin ülkenin "siyâsî,sosyal,ekonomik ve kültürel yaşamına" özgürce katılımlarının engellediğine itirâz edebilir misiniz?Ve bu katılmın engellenmesi için "her türlü yasal önlemin" alındığına ve bu grupların "tam gelişimini engelleyen koşulların kasıtlı olarak yaratıl(dığına)" itirâz edebilir misiniz? PKK sonrası siyâsal tartışmalar

PKK,silâhlı mücâdeleye son vererek ve kendisini dağıtarak bizlerin kucağına çok büyük bir hediye bıraktı.Bize,"artık beni tartışmayın",diyor."Beni ortaya çıkartan Kuruluş üzerine konuşalım" diyor.

Şimdi tüm Türklerin cevâp vermesi gereken soru şu:Lozan'la ve 1924 Anayasası ile inşâ edilmiş eşitsizliği ortadan kaldırmaya hazır mısınız?Kürtlerle eşit vatandaş olarak yaşamayı kabul ediyor musunuz?İktidârınızı Kürtlerle,Alevilerle,Hristiyanlarla ve Yahudilerle paylaşmaya hazır mısınız?

Yoksa hâlâ Kuruluş'tan bu yana geçerli olan Sünni-Türk egemenliğinin sürmesini mi istiyorsunuz?

Kurtuluş olarak Lozan'a itirâz kabul etmeyin,anlıyorum,peki ya Kuruluş olarak Lozan'a ne diyeceksiniz?.. *Prof. Dr. Taner Akçam,Kurtuluş değil kuruluş târihi olarak Lozan ve PKK,Medyascope,15 Mayıs 2025. https://medyascope.tv/2025/05/15/kurtulus-degil-kurulus-tarihi-olarak-lozan-ve-pkk/

Dile kolay bir elli yıl/Prof. Dr. Taner Akçam*

Oldum olası,aceleci olduğum ve bazı şeyleri henüz daha insânlar hazır değilken söylediğim iddia edilir.İddia sahiplerini haksız kılmak istemiyorum.

Bundan tam 47 yıl önce 27 Kasım 1978'de kurularak silâhlı mücâdele kararı alan PKK,kurucu lideri Abdullah Öcalan'ın 27 Şubat 2025 târihli çağrısına uyarak,5-7 Mayıs 2025 târihli Kongresi'nde aldığı kararlarla kendisini (muhtemelen) feshetti.Elbette PKK,henüz Kongre sonuçlarını duyurmadığı için yargımı erken bulabilirsiniz ama Cumhurbaşkanı Erdoğan Kongre toplanmasını ve sonuçlarını büyük bir adım olarak selâmladı.

Dile kolay,elli yıla yakın süren bir silâhlı mücâdelenin sona ermesinin eşiğindeyiz.Târihimizin en uzun süren Kürt ayaklanmasının sonlanmasının eşiğindeyiz.Bunun Türkiye ve bölge açısından büyük anlamı var ve çok önemli sonuçları olacak. PKK'nin kendini lağvetmesi beni çok duygulandırdı.Bunun önemli bir nedeni de kurucularının tümüyle tanışmışlık 1973-1975 yıllarında Ankara'da,1981-1984 Suriye'de aynı politik ortamda bulunmuş olmak.

Bu elli yıl üzerine çok ama çok konuşulacak,çok konuşacağız.Ben çok ama çok basit bir soru ile başlamak istiyorum:

•Gerek var mıydı tüm bunlara?

•⁠Geldiğimiz noktaya gelebilmek için 50 bin civârında insânın ölmesi mi gerekiyordu?

•⁠İşkenceler,hapishâneler,kitlesel öldürmeler,sürgünler ve kayıp olan insânlar...Bu elli yılda kaybedilenler sayılmakla bitmez.

Soruyorum:Sadece devlete veyâ PKK'ye değil.Bu süreci birlikte yaşamış,orasında burasında bulunmuş herkese hepimize,değer miydi?

Bunlar olmasa,daha iyi yerde olmaz mıydık? Soruş tarzımın cevâbı içerdiğini düşünebilirsiniz.Asla öyle değil.İnanın sorularımın cevâbını ben de bilmiyorum.Muhtemel de hiç bilemeyeceğim.Çünkü târihi laboratuvara sokup,aynı süreci farklı unsurları,faktörleri devreye sokarak yeniden yaşamak şansından yoksunuz."Eğer" ile başlayan sorulara verilecek cevâplar sadece spekülatif olmaya mahkûmdur.Ama bu gene de sormamıza engel değildir. Çünkü bildiğim tek şey var:Konuşmak zorundayız.Hazır cevâplardan çok uzak geçen elli yılın ciddî bir muhâsebesini yapmak zorundayız.Çünkü bu toprakların acısı -sebebi üzerine sayfalarca yazı yazabiliriz- kaybolan yıllarla dolu çok büyük bir mezârlığına sahip olmasıdır!

Ne dersiniz,şu ânda yaşadıklarımız bu kaybolan yıllar mezârlığına dikilecek yeni mezârtaşları mıdır?

Yoksa ufukta bir ışık mı var?

Elli yıldır kanla,şiddetle yaşamış,bunu kendi kimliğinin bir parçası yapmış bir toplum,şimdi yaralarını nasıl saracak?

Kendi adıma:Devletin ve PKK'nin attığı bu adımı,asıl büyük alana,asıl büyük stadyuma,asıl büyük soruna giriş telâkki etmek taraftarıyımHenüz asıl soruyu sormuyoruz.Henüz asıl cevâbı aramıyoruz. 1978'de PKK'yi silâhlı mücâdele kararına iten de bugün de tartıştığımız konu aynı,değişmeyecek:Türkler,Kürtler ile eşit olarak birarada yaşamaya hazır mı?

Türk devleti,Anayasası'nı,kânûnlarını,yönetmeliklerini sadece Kürtler değil ülkesindeki tüm insânların,Hristiyan'ın,Yahudi'nin eşit vatandaş olduğunu kabul edecek şekilde değiştirmeye hazır mı?

Emeğimizi,enerjimizi buna yoğunlaştırmalıyız.5-7 Mayıs Kongresi sadece ve sadece geçilecek basit bir eşikti.Eğer bunu göremezsek içinde bulunduğumuz bu süreç de kaybedilen yıllar mezârlığında yeni bir mezârtaşı olma ötesinde bir anlam taşımaz...
*Prof. Dr. Taner Akçam,Dile kolay bir elli yıl,Medyascope,11 Mayıs 2025. https://medyascope.tv/2025/05/11/dile-kolay-bir-50-yil-taner-akcam-yazdi/

Suriye'yi ABD,İsrail ve Türkiye'nin bölgedeki politikaları üzerinden anlamak/Prof. Dr. Taner Akçam*

Taner Akçam,1996 târihli "Clean Break" Raporu'nu merkeze alarak İsrail'in Ortadoğu'daki istikrârsızlaştırma stratejisini tartışıyor.ABD,İngiltere,İsrail ve Türkiye'nin ortak çıkarlar temelinde yürüttüğü rejim değişikliği politikalarının özellikle Suriye'de nasıl uygulamaya konulduğunu târihsel gelişmelerle aktarıyor.

Suriye istikrâra kavuşacak mı?Alevilere ve Dürzilere yönelik saldırı ve katliâmlar sona mı erecek yoksa bu tabloya Kürtler de mi eklenecek?Suriye'nin geleceği çok bilinmeyenli bir denklem ve başta konunun ana aktörleri dâhil,kimse gelişmelerin hangi yöne doğru evrileceğini bilemiyor.

Bu yazımda,ABD ve İsrail'in Ortadoğu politikalarını anlamamıza yardımcı olacak Batı basınında fazlasıyla bilinen ve ama Türkiye'de pek kimsenin yazmadığı bazı bilgileri aktarmak istiyorum.Bu bilgilerin,Ortadoğu'daki gelişmelerin tüm sırrını açıklayacağını iddia edecek değilim.Ama bu bilgiler olmaksızın gelişmelerin anlaşılamayacağı kesin. Hikâyemin başlangıcı 1984'de Kudüs'te kurulan "Institute for Advanced Strategic and Political Studies [Gelişmiş Stratejik ve Siyâsî Çalışmalar Enstitüsü]" adlı bir düşünce kuruluşuna kadar gidiyor.Kurucular Benjamin Netanyahu'ya yakın,muhâfazakârlardırlar.Bunlar sonra Neo-Con yeni muhâfazakârlar olarak da bilinecektir.

Örgüt,kuruluş döneminde Sovyetler Birliği'ni ana düşmân olarak görmektedir ve Sovyetlerin silâhlanmada ABD'ni geçeceği endişesi taşımaktadır.Bu kuruluş,1996 yılında Netanyahu için "Clean Break [Temiz Kopuş]" olarak adlandırılan bir rapor hazırlar.Benim konum bu rapor.Rapor,ABD,İsrail ve Türkiye'nin bugünkü bölge politikalarını anlamamıza yardımcı olacak. "Clean Break" Raporu ve İsrail'in istikrârsızlık stratejisi
Raporun amacı,"2000'e Doğru Yeni Bir İsrail Stratejisi" oluşturmak.Raporun birkaç ana konusu var.Birincisi,İsrail'i,"İşçi Siyonizmi" olarak bilinen ve ekonomiyi durdurduğu ve zincire bağladığı düşünülen "sosyalist" anlayıştan koparmayı hedefliyor.Amaç,İsrail ekonomisini düze çıkartmak.Ama rapor ayrıca ve belki bundan çok daha önemli olarak "Yeni Ortadoğu" projesine sahip.

"Yeni Ortadoğu" projesinin ana hedefi daha önceki İşçi Partisi hükûmetlerinin Filistinlilerle sürdürdüğü barış programını sonra erdirmek.Bu programın ana hedefi "toprak ver-barış yap!" Oslo Antlaşmaları bu anlayışın ürünü ve Netanyahu'nun hedeflerinin başında bu toprak-barış ilişkisine son vermek geliyor.

Plânın en önemli özelliği,İsrail'in bölgesel güvenliğini sağlamak için bölgesel istikrârsızlık yaratılması gerektiğini savunması.Bir siyâsî hedef olarak konan siyâsî istikrârsızlığın sağlanması için bölge ülkelerinin dost ve düşmân ülkeler olarak tasnif edilmesi gerekiyor.Dost ülkelerin başında Türkiye ve Ürdün sayılıyor.Bu iki ülke ile yakınlaşarak,bu ülkelerle birlikte bölgenin istikrârsız hâle sokulması hedefleniyor.

Önemi bir hedef de Arafat'ın etkinliğini kırmak ve zâten daha önceleri benimsenmiş olan Hamas'ın oluşması ve büyümesinin önünü açmak.

Bu raporda,"Arafat'ın Filistin toplumu üzerindeki münhasır kontrolüne alternatifler yetiştirmek" olarak ifâde ediliyor.Rapor ayrıca,ABD ile ortaklığı yeni bir biçimde tanımlamayı savunuyor.Ve bu yeni ortaklık veyâ ilişkinin merkezî kavramı "medeniyet ortaklığı" olacaktır.Ortadoğu'da "Batı değerlerini yaymak" ana tez olarak ileri sürülüyor.

Rapor,bölgedeki dört devleti Irak,Suriye,Lübnan ve İran'ı barışı ve bölge güvenliğini tehdit eden ana sorun kaynağı olarak tespit ediyor. Suriye'nin Lübnan'ı kontrol etmesi büyük bir sorun olarak konuyor ve bunun için ama öncelikle Irak Saddam rejiminin sonlandırılmasının şart olduğu savunuluyor.Rapor,İsrail'in,Türkiye ve Ürdün ile işbirliği içinde Suriye'yi çevreleyerek zayıflatması stratejisini savunuyor.Ve Ürdün ve Türkiye'nin,Suriye'yi zayıflatmaya yönelik tüm politikalarının destekleneceğini söylüyor.

Yâni bu dört ülkede (Irak,Suriye,İran ve Lübnan) rejim değişikliğinin şart olduğu 1996'dan itibâren savunulmaya başlanıyor ve hedef olarak öne konuyor.Irak rejiminin devrilmesi,İsrail'in en önemli stratejik hedeflerinden birisi olarak tanımlanıyor.Yâni,İsrail'in bölgesel güvenliği için rejimlerin değişiminin şart oldu bu stratejinin özüdür.

Bilindiği gibi [11] Eylül 2001'de New York'ta ikiz kulelere yönelik büyük saldırı düzenlendi.[Sekiz] gün sonra,19 Eylül 2001'de uzun yıllar NATO kuvvetleri genel komutanlığını yapan Wesley Clark Pentagon'a gider.Ve orada daha önce kendi altında çalışmış bir general kendisine yedi ülkede rejim değiştirme kararı alındığını ve askerî operasyon plânlarının hazırlandığını söyler ve ilgili raporu gösterir.Bu ülkeler,Irak,İran,Suriye,Lübnan,Libya,Sudan,Somali'dir.Alınan karara göre,beş yıl içinde bu ülkelerde rejimler değiştirilecektir.2003'de ilk hedef olarak Irak'a saldırılır ama büyük direniş nedeniyle savaş İran ve Suriye'ye yayılamaz.

2006 Haziran ayında ABD Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice Kudüs'te,"Clean Break [Temiz Kopuş]" stratejisinin bir ileri adımı sayılabilecek yeni Amerikan stratejisini açıklar.Bu stratejinin hedefinin "Yeni Ortadoğu" yaratmak olduğunu söyler.Rice'ın sözleriyle bu hedefe "yaratıcı kaos" veyâ "yaratıcı kargaşa" stratejisi ile ulaşılacaktı.Bu strateji,Ortadoğu'daki Anglo-Amerikan-İsrail "askerî yol haritası"nın teyidi niteliğindeydi.Hedef,Lübnan,Filistin ve Suriye'den Irak,Basra Körfezi ve İran'a kadar olan hatta istikrârsızlık,kaos ve şiddet ortamı yaratmaktı."Yapıcı kaos" ile bölge genelinde şiddet ve savaş koşulları yaratılacak;ABD,İngiltere ve İsrail'in Ortadoğu haritasını kendi jeostratejik ihtiyâçları ve hedefleri doğrultusunda yeniden çizmelerini sağlayacaktı.Nihâî amaç,Ortadoğu'nun Balkanlaştırılması ve pasifleştirilmesidir.

İsrail'in 2006 yılında Lübnan'a saldırısı bu plânın parçası idi ve ama 2006 Temmuz ortası başlayan operasyon Ağustos 2006 ortasında bir anlaşma ile sonuçlandı.İsrail,Hezbollah karşısında savaşı kaybetti. "Timber Sycamore Operasyonu" ve Türkiye'nin rolü

Arada büyük Arap Baharı dalgasının yaşandığı biliniyor.Arap Baharı,Mısır,Libya ve Suriye'de büyük altüst oluşlara yol açtı.2011'de Suriye'de iç savaş başladı.ABD,İngiltere ve İsrail ortak olarak Suriye'de iç savaşı derinleştirme stratejisini hayâta geçirmeye başladılar.Bunun için Suriye'deki muhâlefete silâh ve mühimmât tedâriki gerekiyordu.Bunun için yeni bir strateji geliştirildi ve "Operasyon Timber Sycamore" olarak adlandırılan gizli bir silâh tedârik programı organize edildi.CIA ve MI6 (İngiliz Gizli Servisi) tarafından yürütülen bu program Libya'dan elde edilen silâhların Suriye'ye cihâtçılara aktarımını hedefliyordu.Plânın uygulayıcısı Türkiye'dir.

Projeyi imzâlayan Obama başlangıçta plâna karşı çıkmıştır ama Netanyahu ve Ürdün Kralı onu iknâ etmişlerdi.Proje Suriye cihâtçılarına silâh tedâriğinin yanı sıra,onların Türkiye ve Ürdün tarafından eğitimini de içeriyordu."Timber Sycamore Operasyonu"na bağlı olarak Türkiye ile CIA arasında 2012 yılında "Sıçan Hattı" veyâ "Sıçan Yolu" olarak adlandırılan özel bir antlaşma imzâlandı.Bu antlaşmayı ve bazı detaylarını Seymour Hersh adlı bir gazeteci 2014 yılında açıkladı.

Bu operasyon Trump tarafından 2017 yılında durduruldu ama sonra yeniden başlayacaktır.Ana hedef Assad'ı devirmektir ve CIA târihinin en büyük operasyonlarından birisidir.2015 yılında,Irak ABD kuvvetleri komutanı David Petraeus'un hazırladığı paralel yeni bir plân kabul edildi.Buna göre,ISİD içinden "daha ılımlı" bir ekibin oluşması sağlanacaktı.Ve bu "ılımlı ekip" Suriye'deki içi savaşı esâs olarak yürüten çevre olacaktı.

Bu plân başarıyla hayâta geçirildi ve 2015 yılında Idlib bu "ılımlı cihâtçıların" merkezi olarak yaratıldı.CIA bunu büyük bir başarı olarak sundu.2019 yılında İsrail Genelkurmay başkanı cihâtçı örgütlere silâh ve eğitim verdiklerini kabul etti.Ayrıca İsrail,Golan Tepeleri üzerinden yaralanan cihâtçılara sağlık hizmetleri de veriyordu.

7 Ekim 2003 Hamas saldırısı Suriye'de rejim değişikliği konusunda düğmeye basılmasına da yol açtı.ABD,İngiltere ve İsrail'in Ortadoğu'yu Balkanlaştırma stratejisinin karşısında ciddî bir direniş hattı oluşmuştu.İran önderliğindeki bu hat,Suriye,Lübnan Hezbollah'ı ve Yemen'den oluşuyordu.İsrail'in Lübnan'da Hezbollah'a ve İran'a yönelik saldırıları istenilen sonuçları vermedi.İsrail,Hezbollah'a büyük zarar vermesine rağmen,Lübnan içlerine 2006'da olduğu kadar bile ilerleyemedi.Sonuçta,ABD,İngiltere,Türkiye ve İsrail,Suriye'deki rejimi devirmek için düğmeye bastılar.Belki ilk aşamada Şam'ın ele geçirilmesi plânda yoktu ama Bashar Assad rejiminin çökmesiyle Suriye de çöktü. Yeni Ortadoğu düzeni ve Türkiye-İsrail gerilimi

Sonuçta,"direniş ekseni"nin en önemli merkezlerinden birisi olan Suriye çökmüş oldu.Ortadoğu'da yeni bir düzen kurma arayışları var ve bu düzenin üç önemli ayağı var.Suriye Türkiye ve Suudi Arabistan ile bu ülkelerle birlikte hareket eden Körfez ülkeleri.Bölgenin veyâ daha önemlisi Suriye'nin geleceği önemli ölçüde İsrail-Türkiye gerilimi ekseninde şekillenecek gibi gözüküyor.Önemli olan bu iki rejimin de Apartheid rejimleri olmasıdır.Türkiye'nin Kürtleri ve Alevileri,İsrail'in Filistinlileri var.Türkiye Filistinlileri,İsrail de Kürtleri ve Alevileri koruyacaklarmış gibi bir intibâ yaratıyorlar.

Özetle,Suriye'de Alevilere ve Dürzilere yönelik uygulanan politikaları bu büyük resmin içinden okumakta fayda var.İsrail'in amacı,Suriye'de sorun çözmek değil,kaosun yayılmasıdır.Son derece zayıf bir rejimin varlığı onun çıkarınadır.Türkiye ile aralarında Suriye'nin kontrolü konusunda bazı gerilimler vardır ama bu da kısa sürede halledilebilecek bir sorun gibi durmaktadır.Azerbaycan bu konuda arabuluculuk yapmaktadır.Trump'ın Suudi Arabistan ve Türkiye'ye yapmayı plânladığı gezi ve görüşmelerin ne tür bir sonuç vereceğini ise henüz bilmiyoruz.

Türkiye'nin politikasının ana hattının ise,Lozan Antlaşması sonrası,1924 yılında TBMM tarafından yayınlanmış özel bir haritada gösterilen sınırları elde etmek olduğu söylenebilir.Bu harita Kuzey Suriye'nin Türkiye sınırlarına katılmasını içeriyorEğer,Kürt açılımı diye başlatılan bu süreçte konu barışçıl yollarla elde edilemezse,askerî seçeneğin gündeme gelmesi bizleri şaşırtmamalı.

Tüm bu tablonun bize gösterdiği gerçek şudur:Bölgede istikrâr ve barışın sağlanması maalesef çok uzak bir ihtimâldir.İsrail'in Gazze Soykırımı'na hız vermesi ile Türkiye'nin Kürt meselesinde sert müdâhalelere başvurması olası seçenekler arasındadır.Türkiye,Gazze'ye,İsrail de Türkiye'nin Kürt politikalarına yeşil ışık yakabilir.Bu resim bölgenin zayıf halkları için çok olumlu bir tabloya işâret etmiyor.Bekleyip göreceğiz... Prof. Dr. Taner Akçam,Suriye'yi ABD,İsrail ve Türkiye'nin bölgedeki politikaları üzerinden anlamak,Medyascope,6 Mayıs 2025. https://medyascope.tv/2025/05/06/taner-akcam-yazdi-suriyeyi-abd-israil-ve-turkiyenin-bolgedeki-politikalari-uzerinden-anlamak/

Azadamard ve bitmeyen şiddet/Orhun Yalçın*

Gazeteye göre,Adana Katliâmı'nda adı geçen isimlerden biri olan bu kişinin Yeniköy'e kâymakâm atanması,yalnızca tesâdüf değil:"Bu olaylar,Mustafa Kemâl Bey adında bir kişinin Pazar günü atanmasından itibâren baş göstermiştir.Bu kişi kimdir?Nereden gelmiştir?Geçmişi nedir?Bunu biz bilmiyoruz.Ancak bahsi geçen köylerin halkı arasında dolaşan söylentilere göre,bu kişi Adana Olayları sırasında resmî bir görevle o bölgede bulunmaktaymış.Hükûmet,her fırsatta birlik ve kardeşlik fikirlerini dile getirmekteyken,meselenin bu kadar ağır ve vahim bir hâl almasına neden göz yummuştur?" Bir günde gelmeyen Ermeni Soykırımı'na giden yolda,her şeyi görüp şâhit olan ve durdurmak için elinden geleni yapanlar arasından gazeteciler ve gazeteler de vardı.Onlardan biri Azadamard gazetesiydi.Osmanlı'da Ermenilerin ve diğer ötekilerin eşit olması için çabalayan,yaşananları ve itirâzlarını hem Ermenice hem de Osmanlıca anlatmaya çalışan Azadamard gazetesi hakkında yüksek lisans tezi yazan,Ludwig Maximilian Münih Üniversitesi'nden Orhun Yalçın ile Azadamard'ın önemini ve duruşunu konuştuk. -Azadamard gazetesini nasıl tanımlarsınız ve nasıl anlatırsınız? Azadamard gazetesi,1909-1914 yılları arasında İstanbul'da yayımlanan ve Ermeni Devrimci Federasyonu'nun (EDF;Taşnaktsutyun) Batı Bürosu'nun resmî yayın organı olan,dönemin çok katmanlı siyâsî gerçekliğini yansıtan bir politik basın ürünüdür.Kuruluşu,EDF'nin silâhlı öz-savunmadan parlamenter siyâsete geçişinin en kritik dönemine tekâbül eder.Gazetenin yazı işleri,dönemin Ermeni entelijansiyasını oluşturan hukûkçular,din adamları,şâirler ve eğitimcilerden oluşan kadrolarca yürütüldü.Başta Rupen Zartaryan olmak üzere,ilerleyen dönemde Osmanlı sansürü ve Soykırımı esnâsında yaşamını yitirecek pek çok aydın bu gazetede yazdı.

Azadamard'ı klâsik bir parti gazetesi olmanın ötesine taşıyan en önemli yönü İmparatorluk'taki tüm milletlerin sıkıntıları üzerine makâleler içermesi ve çeşitli siyâsî fikirlere yer vermesiydi.EDF,1908'de Anayasa'nın ilânını,farklı etnik ve dinî grupların eşit yurttaşlar olarak birarada yaşayabileceği bir rejimin başlangıcı olarak gördü,bu tahayyül,Azadamard'ın diline ve yayın politikasına da doğrudan yansıdı.Gazete yalnızca Ermenice değil,1911 itibâriyle başyazılarını Osmanlı Türkçesine de çevirmeye başladı ve bu yönüyle dönemin Armeno-Türkçe ya da çift dilli yayın geleneklerine direkt çeviriyi de ekleyerek yeni bir boyut kazandırdı.

Azadamard taşradaki insânların Tanzîmât'tan beri çözülemeyen cân,mâl ve ırz güvenliği sorunlarını sayfalarına taşıyarak analiz etti,bunu yaparken salt etnik bir anlatının sınırlarına hapsolmaktan kaçındı.Gazete,gerek içerdiği haberler gerekse analiz yazılarıyla,yalnızca târihsel değil,aynı zamanda kuramsal bir öneme de sahiptir demek de yanlış olmaz.Bu yönüyle Anahide Ter Minassian gibi araştırmacılar tarafından yalnızca târihsel veri kaynağı değil,aynı zamanda bir târihyazımı aracı olarak değerlendirilir.

Özetle,Azadamard Meşrûtiyet'in sınırlı olanaklarını sonuna kadar zorlayan bir siyâsal tahayyülün kamusal yüzüdür diye yorumluyorum.EDF'nin ideolojik yönelimi ile reel politikada tutunma çabası arasında gidip gelen bu gazete,hem hayâl kırıklıklarının hem de umutların belgelenmiş hâlidir. -Ne gibi konuları ele alıyordu? Azadamard yalnızca EDF'nin siyâsî çizgisine değil,aynı zamanda dönemin sosyalist ve adâlet temelli tahayyülüne ses veriyordu.Gazetenin başmakâleleri esâs olarak dört ana temaya odaklanıyordu:(1) Güvenlik sorunu ve toprak meselesi,(2) Askerlik meselesi,(3) Adem-i merkeziyetçiliğin hayâta geçirilememesi ve (4) İTC'nin "ötekileri" dışlayıcı ve zaman zaman yok edici politikaları.Ancak bu başlıkların her biri kendi içinde katmanlıydı.Zirâ Azadamard'da yayınlanan makâlelere göre gazetenin işlediği meseleler yalnızca Ermenilerin değil,Osmanlı'daki tüm ezilen halkların ortak sorunlarıydı.

Özellikle güvenlik başlığı altında vilâyetlerde yaşanan şiddet olayları,gasp ve eşkıyâlık pratikleri sistematik olarak belgelemeye çalışıldı.Bu haberler çoğunlukla doğrudan muhâbir ağı veya yerel halktan gelen mektûplar aracılığıyla aktarılıyordu.Çoğunlukla Osmanlı Ermenistan'ı bölgesindeki Bitlis,Van,Siirt gibi vilâyetlerde yaşanan vak'alar,devletin güvenlik ve adâlet mekanizmalarının hem etnik hem sınıfsal temelde nasıl işlemediğini gözler önüne seriyor.

Toprak meselesi,Azadamard'ın diğer dikkat çeken temasıydı.Azadamard'daki başmakâlelere göre EDF'nin toprak reformu talebi,yalnızca gaspedilen Ermeni topraklarının iadesiyle sınırlı değildi;aynı zamanda Kürt ve Türk köylülerinin de topraklandırılması talebini içeriyordu.Bu çerçevede Azadamard,toprak ağaları sistemine karşı sınıfsal bir eleştiri getirerek sosyalist söylemi güçlendiriyordu.Meselâ gazetenin,"Eşkıyânın elinden toprak geri alınamaz mı?" sorusuyla hükûmeti adâlet ilkeleri çerçevesinde harekete geçmeye çağırması bu yaklaşımına bir örnektir.

Adâlet ve mahkemelerin tarafsızlığı da gazetenin ısrârla üzerinde durduğu konulardandı.Özellikle vilâyetlerdeki kadıların,valilerin ve ordu mensûplarının Müslüman unsurla akrabalık ya da cemaat bağları nedeniyle köylü nüfusa karşı adil davranmadığı sıkça dile getirildi.Bu durum yalnızca Ermenilerin değil,"topraksız Kürt köylülerinin" de Müslüman toprak ağaları (ekseriyetle Kürt aşiret ağaları) tarafından gasp ve şiddet karşısında korumasız kalmasına neden oluyordu.

Son olarak,parlamenter siyâset ve Meşrûtiyet tartışmaları da gazetenin gündemindeydi.Seçim sistemi,milletvekili temsili,hükûmetlerin reform konusundaki sorumluluğu ve İttihât ve Terakki Cemiyeti'nin (İTC) sözlerini tutmaması,sıkça ele alınan konular arasındaydı.Azadamard,hükûmetin artık "söz değil,icrâât" zamanı olduğunu vurgulayan bir muhâlif söylem inşâ etmişti diyebiliriz.Ancak bunu devletin meşrûiyetini bütünüyle reddetmeden,aksine devletin anayasal sorumluluklarını hâtırlatarak yaptı.Bu açıdan gazete ılımlı bir muhâlefet dilini benimsemişti diyebiliriz.

-İncelediğiniz Mart 1911 ile Eylül 1912 arasındaki 18 aylık dönemde hangi konular ön plâna çıkıyordu?

İkinci soruda açıkladığım sorunların Mart 1911-Eylül 1912 arasında yayımlanan Azadamard sayılarında da çokça işlenen temalar olduğunu söyleyebilirim.Zirâ bu konular dönemin Osmanlı siyâsal gündemiyle doğrudan ilintili olan ve Ermeni köylülerin hayâtını doğrudan etkileyen meselelerdi.Belki çok uzatmadan bu başlıkları biraz daha açabilirim.

Güvenlik meselesi,bu yıllarda Azadamard'ın en yoğun biçimde işlediği konudur ve bunun ardında hem ideolojik hem de somut nedenler bulunuyor.Vilâyetlerdeki Ermeni köylülerinin hâlen eşkıyâ saldırılarına,Kürt ağalarının şiddetine marûz kalması,gazetede sık sık raporlar ve tanıklıklarla anlatılıyor.Bu mesele,EDF'nin siyâsal meşrûiyetini dayandırdığı köylü savunusunun da merkezinde yer alır.1908 Meşrûtiyeti'ne giden süreçte Abdülhamid'e karşı yapılan işbirliği pazarlığı görüşmelerinde güvenliğe dâir reform vaatleri İTC tarafından verilmişti.Ancak vilâyetlerde Ermenilerin hâlâ cân ve mâl güvenliğinin sağlanmamış olması Azadamard gazetesindeki makâlelere yansıdığı üzere EDF açısından merkezî hükûmetin samimiyetine dâir derin bir sorgulamaya neden oluyordu. Bu sorunun toprak gaspı ile iç içe geçtiği görülür.EDF 1858 Arâzî Kânûnnâmesi'nden beri gaspedilmiş toprakların Ermenilere geri verilmesi üzerine 1908'de Selânik'te İTC ile yoğun pazarlıklar yapmıştı ancak bu toprakların iadesi hiçbir zaman yapılmadı.Azadamard'daki başmakâlelerde de sıklıkla hükûmet toprakların gaspı ve iade edilmemesi üzerinden eleştiriliyordu.EDF,İTC ile görüşmelerinde sadece toprakların iadesini istememiş,toprak reformu da talep etmişti,bu talebinde tüm köylülerin topraklandırılması ve ağa zulmünden kurtarılması teklif ediliyordu.Arsen Avagyan ile Dikran Mesrob Kaligian'ın kitâpları EDF-İTC ilişkilerine dâir başucu kitâplarıdır.
EDF'nin Rus Narodnik'lerinden etkilendiği siyâsal meşrûiyetini köylü savunusuna dayandırdığından bahsetmiştik,Azadamard gazetesinin toprak meselesine dâir başmakâlelerinde de buna örnekler görmek mümkündür.Örneğinin gazete toprak meselesini yalnızca Ermeni köylülerini değil,Kürt ve Türk köylülerini de ilgilendirdiğinden bahseder,Ermeniler kadar olmasa da topraksız Kürt ve Türk köylülerin de Müslüman toprak ağaları tarafından baskıya marûz kaldığından bahseder gazete.EDF'nin Azadamard'a yansıyan bu yaklaşımını sosyalist Osmanlıcılık tahayyülü -yâni yalnızca Ermenilerin değil,tüm ezilenlerin savunusunu hedefleyen bir politika- olarak yorumlamıştım tezimde.Toprak meselesi bu siyâsetin en somut yansıması zannımca.

İTC'nin,"ötekileri yok etme" siyâseti,daha örtük ama süreklilik arz eden bir tema olarak karşımıza çıkar.Gazetenin dilinde "yok etme" ifâdesi nâdiren açıkça kullanılsa da,güvenlik reformlarının sistematik biçimde ertelenmesi,eşkıyânın merkezî devlet tarafından korunması,adâletsiz yargı kararları ve toprak iadesi taleplerinin karşılıksız kalması,Azadamard yazarları tarafından doğrudan bir dışlama stratejisi olarak yorumlanıyor.Azadamard'daki makâleler ve dönemin devlet pratiklerine baktığımızda bu yaklaşım,modern târihyazımında "devletin pasifliği" olarak okunmamalı,aksine bilinçli bir tercihin ürünü olarak görülmelidir.

Kısaca,1911-1912 yıllarında Azadamard'ın öne çıkardığı konular yalnızca gündelik şikâyetlerin bir dökümü değildir.Bunlar,EDF'nin sosyalist Osmanlıcılık tahayyülünün sahadaki sınavlarıdır.Gazete,reform vaatlerinin hayâta geçirilmemesini bireysel yönetim zaaflarıyla değil,yapısal ve ideolojik tercihlerle açıklar,bu tercihler de "birlikte yaşamanın" koşullarını sorgulamaya açmaktadır.

Buradaki bir diğer dikkat çeken konu ise bu sorunlar Azadamard'da Meşrûtiyet'in ilânı öncesinden bu yana devam eden sorunlar olarak tanımlanmış -yâni direkt olarak Tanzîmât döneminin adı geçirilerek bahsedilmiyor- olsa da modernleşme ve reform dönemi olarak adlandırılan yıllarda vilâyetlerdeki pratiklerin bu adlandırmayla hiçbir ilgisinin olmamasıdır.Zirâ Azadamard'da bahsedilen sorunların hepsi Tanzîmât döneminde de artan bir şiddetle vilâyetlerdeki Ermenilerin marûz bırakıldığı sorunlardır,Patrikhâne arşivlerinde örnek olacak çok sayıda doküman bulmak mümkündür.1870'lerde hazırlanmış iki vilâyet raporunda da bu sorunları görmek mümkündür.Ermeniler dışında baskıya marûz kalan köylülere dâir Nâdir Özbek'in devletin vergilendirme politikaları üzerine çalışmaları da kanaatimce yol açıcı tespitlerdir.Kısaca günümüzdeki Tanzîmât târihyazıcılığının da aslında ne kadar yetersiz olduğu gün yüzüne çıkıyor. -1911'de başyazılarında Osmanlı Türkçesi kullanılmaya başlanmasının sebebi neydi?

525. sayısının yayımlandığı 12 Mart 1911 târihinden itibâren Azadamard gazetesi bir ilki gerçekleştirerek başyazılarını Ermenice'nin yanı sıra Osmanlı Türkçesi olarak da yayımlamaya başladı.Bu karar,yalnızca dilsel bir tercih değil,siyâsî stratejinin,entelektüel tahayyülün ve halklar arası bir iletişim arayışının doğrudan ifâdesiydi.

Bu dönüşümün üç temel nedeni vardı:

a)Sosyalist Osmanlıcılık tahayyülünün basın alanına yansıması: EDF,1908 Meşrûtiyeti'nden sonra Ermenilerle sınırlı bir siyâsî pozisyonu aşarak,tüm Osmanlı halklarının ortak mücâdele zeminini kurmaya çalıştı.Bunu ben "sosyalist Osmanlıcılık" olarak tanımlıyorum.Yalnızca parlamentoda değil,basın alanında da çok-dilli kamusallık yaratmayı gerekli kılıyordu.
Gazetenin 525. sayısında bu kararı gerekçelendiren yazıda şu ifâdeler yer aldı:
"Türkiye'de yerleşik toplulukların en büyük tâlihsizliği,karşılıklı olarak birbirlerini özdeşleştirmemeleri,birbirlerinin fikir ve uygulamalarından haberdar olmamaları,birbirlerinin acılarını ve üzüntülerini paylaşmamalarıdır.Basın bu önemli rolü üstlenmelidir."
Bu pasaj,yalnızca bir iletişim açığına değil,karşılıklı yabancılaşmaya ve siyâsal tecritlere karşı bir uyarıydı.Azadamard,bu tecridin kırılmasında sözü paylaşmanın kurucu rolünü üstlenmeye talipti.

b)İTC'ne ve Osmanlı kamuoyuna doğrudan hitâp etme arzusu: EDF,1911'e gelindiğinde İTC ile ilişkilerinde hayâl kırıklıkları yaşıyordu,ancak hâlâ reform taleplerini iletebileceği bir kamusal mecrâ arayışındaydı.Ermenice ile sınırlı bir gazete bu anlamda etkili olamıyordu.Osmanlıca başyazılar sayesinde gazete doğrudan İTC kadrolarına,Arap,Rum,Türk,Kürt ve diğer Müslüman entelektüel çevrelere ulaşmayı hedefledi.Yâni bu çeviri politikası,basın yoluyla bir tür kapsayıcı muhâlefet diplomasisi işlevi görüyordu.

c)Basında Balkan sosyalizminin çok-dilli mirâsının etkisi: Benzer bir strateji,özellikle Selânik'te faaliyet gösteren Yahudi kökenli Sosyalist İşçi Federasyonu tarafından da uygulanıyordu.Federasyon'un yayın organı "Ergatis" gibi gazeteler,aynı sayıda birden çok dili kullanarak çok-kültürlü sosyalist okur kitlesi yaratmayı hedefliyordu.Azadamard'ın Osmanlıca başyazı geleneği bu Balkan mirâsının yansıması olabilir. -Peki amaç hâsıl oldu mu?

Kısmen evet,kısmen hayır.

Evet,çünkü bu çeviri politikası aracılığıyla Azadamard,İstanbul basın çevresinde Türkçe okuyucuya ulaşma şansı elde etti.Başmakâlelerin Osmanlıca hâlleri,hem entelektüel tartışmalarda hem de reformlara yönelik eleştirilerde kamusal etki alanını genişletti.Nitekim bazı makâleler,başka Türkçe gazetelerde de atıfla ya da dolaylı cevâplarla karşılandı.

Hayır,çünkü bu strateji,beklenen dönüşümü yaratacak bir kamuoyu baskısı doğuramadı.İTC yönetimi reformlar konusunda somut adım atmadığı gibi,gazeteye karşı sansür uygulamaları da zaman zaman gündeme geldi. -Bu başyazılardan örnekler vermeniz mümkün mü?

Tabiî.1911'de yayımlanan "Tahammül Artık Taşıyor!" makâlesi,EDF'nin İTC'ne karşı sabrının tükendiğini açıkça ilân ettiği makâlelerden biridir.Bitlis'teki Ermeni köylülerin toprak gaspı ve şiddete uğraması üzerine yazılmıştır.Yazıda Hakkı Paşa kabinesi doğrudan sorumlu tutulur: "Varsayalım ki hükûmet bizi güvenilmez bir millet olarak görmüyor...O zaman neden cânımızı ve hakkımızı koruyamıyor?(...) Artık söz değil,icrâât zamanı.Biz açıkça söylüyoruz:Bu cinâyetlerin ve asayişsizliklerin doğrudan sorumlusu Hakkı Paşa hükûmetidir."
Bu metin,EDF'nin bir halk hareketi olarak hükûmeti yalnızca kınamakla kalmadığını,siyâsî sorumluluk atfı yaptığını gösterir.Ayrıca bu yazının Osmanlı Türkçesi'ne de çevrilerek yayımlanmış olması,bu ithâmın yalnızca Ermeni toplumuna değil,hükûmet çevrelerine ve kamuoyuna da duyurulmak istendiğini gösterir.

1912'de yayımlanan "Devlet Demek İstanbul Demek Değildir" makâlesi,taşra ile merkez arasındaki epistemik kopuşu teşhir eder.Anadolu'daki vilâyetlerde yaşanan şiddetin İstanbul'dan görülmediğini ya da görülmek istenmediğini vurgular: "Devlet demek İstanbul demek değildir.Bâb-ı Âli'den çıkarak uzak vilâyetlerdeki ahâlînin içine girmelidir.Taşradan gelen yakarışları,kanlı tarlaları,harâp olmuş kiliseleri görmek zorundadır."
Buradaki vurgu yalnızca mekânsal bir fark değil,iktidar ile halk arasındaki temas kaybına yapılan bir göndermedir.Ermeni vilâyetlerinden gelen şikâyetlerin ciddiye alınmaması,bu yazının yazılmasına neden olmuştur.

Haziran 1911'de yayımlanmış "Devlet İçinde Devlet Hangisidir?" makâlesi Kör Hüseyin Paşa,Kâsım Bey,Musa Bey gibi tanınmış Kürt ağaların adlarını açıkça vererek "devlet içinde devlet" kurduklarını ilân eder:
"Van'da,Bitlis'te,Muş'ta ve diğer doğu vilâyetlerinde,hâlâ,her türlü cinâyet ve mezâlimle ithâm edilen Kâsım ve Musa beyler,Şeyh Seyyid Ali'ler,Kör Hüseyin Paşa'lar ve bütün ağaların her zaman silâhlı olmalarının yanında,bunlardan her birinin on,yirmi veyâ daha fazla gulamları olup,herkesin -ve hattâ hükûmetin bile- gözü önünde silâhlı olarak korkusuz ve pervâsız dolaşmaktadırlar.'Devlet içinde devlet' teşkil edenler,işte bu haydutluk ve cinâyet uzmanlarıdır.Bunlar hafirlik [koruma vergisi] adı altında vergi toplamakta ve fiilen hüküm sürmektedirler.Bunların kendilerine ait gulam,polis,kılıç ve tüfekleri olduğu gibi esâret altında bulunan ve zulme uğrayanlar da Ermeni,Kürt ve Türk köylüleridir.Hükûmet,Anadolu'da siyâsî düzeni sağlamak istese de,eski nüfûz devâm ettiği ve müreffeh olduğu sürece savaşların son bulacağına inanmıyoruz.Katillerden birkaçını yakalayıp tutuklayarak cinâyetleri ortadan kaldırmak mümkün olmayacaktır."

Bu metin hem toplumsal adâlet hem de etno-sınıfsal analiz bakımından son derece önemlidir.EDF,bu yazıda açıkça ağa baskı ve şiddetinin çökertilmesini,reformların derhâl uygulanmasını istemektedir.Aynı zamanda "Kürt köylüsü"nün de bu düzenden zarar gördüğünü vurgulayarak ortak köylü mağdûriyeti üzerinden ittifâk tahayyülü kurmaktadır.
Yine Haziran 1911'de yayımlanan "Anlaşmazlığın esâsen çözülmesi ve giderilmesi zorunludur" başlıklı makâlede,EDF'nin sosyalist Osmanlıcılığının teorik dayanağına dâir fikir edinmiş oluruz,gaspedilen toprakların iadesinin sürekli olarak ertelenmesini eleştirir ve adâlet vurgusu yapar:
"Eşkıyânın elinden hesaplananı geri almak istemenin adâletin sağlanmasına nasıl bir engel olabileceğini anlayamıyoruz.Onurlu,adâletli,hakkaniyetli ama bu aynı zamanda konuda tereddütlü ve farklı fikirleri olan bir hükûmet düşünülebilir mi?(...) Hibe veyâ ayrıcalık istemiyoruz;daire-i adâlet ilkesinde kânûnun ve teferruâtının eksiksiz korunmasını talep etmekte ısrâr ediyoruz." -"Bitmeyen şiddet”,gazete sayfalarına nasıl yansıyordu?

Azadamard'da karşımıza çıkan bitmeyen şiddet anlatısı,sadece vilâyetlerde yaşanan bireysel saldırıların ya da gasp olaylarının raporlanmasından ibâret değildir;bu anlatı,aynı zamanda bir târihsel süreklilik,bir devlet aklı,bir toplumsal hissîyât biçimi olarak inşâ edilir.Gazetede yer bulan taşra raporları,ağalara,valilere ve hükûmete yönelik eleştiriler ve şikâyet mektûpları,geçmişteki Hamidiye rejimiyle Meşrûtiyet rejimi arasındaki sürekliliklere işâret eder.Ancak daha önemlisi,bu yazıların dili,yalnızca o günün şiddetini değil,bir türlü dinmeyen,durdurulamayan,her rejimde yeniden biçimlenerek süren yapısal bir şiddet rejimini işâret eder kanımca.

Azadamard'da yer alan haberlerin dili,zaman zaman tekrarlı gibi görünse de,bu tekrarlar,okuruna acaba gazete "yine mi?" dedirtmek için bu anlatım metodunu kullanılmış diye düşündürtüyor.Her hafta başka bir vilâyette gaspedilen toprak,kaçırılan genç kız,yakılan okul ya da kilise haberi çıkar.Bu tür haberler neredeyse mekanik bir yapıyla gelir:Eylem-fâil-başvuru-sonuçsuzluk.Ayrıca Azadamard,burada târihsel bir belleği de yeniden üretir:Şiddet yeni değil. -Şiddet sürekliliğinden bahsettiniz,Tanzîmât reformlarıyla Meşrûtiyet dönemi arasında sizce nasıl bir süreklilik veyâ kopuş var?

Tanzîmât reformları ile Meşrûtiyet dönemi arasında görünürde bir kopuş,gerçekte ise süreklilik olduğunu düşünüyorum.Her iki dönem de reform retoriğini öne çıkarırken,bu vaatlerin özellikle vilâyetlerde yaşayan gayri-Müslim topluluklar üzerindeki etkisi ciddî benzerlikler taşıyor:Hukûkî eşitlik söylemi,mülkiyet güvencesi,temsil ve adâlet vaatleri,her iki rejimde de kâğıt üzerinde kalıyor;sahada ise gayri-Müslim köylünün mülksüzleştirilmesi,şikâyetlerinin dikkate alınmaması ve şiddete karşı korunmaması gibi uygulamalar süreklilik gösteriyor.

Tanzîmât sürecinde başlatılan modernleştirme projeleri,örneğin 1858 Arâzî Kânûnnâmesi,bir tür iç kolonizasyon rejimi yarattı:Toprak kayıtları,vergi sistemleri ve yeni bürokrasi,gayri-Müslim köylüler için çoğunlukla bir ilerleme değil;mülksüzleşme ve görünmezleştirme süreciydi.Örneğin Ermeni Meclis raporlarında görüldüğü üzere Ankara'da,Sivas'ta,Erzurum'da ve pek çok başka şehirde Ermeniler tarım yaptıkları toprakların resmî mülkiyetini üzerlerine alamamış,bunun yerine Müslüman toprak ağaları bu arâzîleri üzerlerine yazdırmışlardı.Bu mülksüzleştirme ve ağır vergilendirmenin sonucu olarak borçlar altında ezilen ve fakirlik yaşayan Ermeni köylüsünün büyük şehirlerde bantukhd (göçebe işçi) olmasına sebep olmuştu.Başka bir deyişle artık ucuz işgücü olarak çalışıyorlardı,fakirlikten göç etmek zorunda kalan bazıları ise bedava işgücü-köle- olmuşlardı.

Özetle,Tanzîmât yâni yeniden organizasyon döneminde gayri-Müslim nüfûs cân ve mâl güvenliği sorunlarıyla,boğuşuyordu.Bu sorunlar Hamidiye döneminde de İkinci Meşrûtiyet sonrası dönemde de devâm etmişti.

1908 Meşrûtiyet rejimi de tıpkı Tanzîmât dönemi gibi,reform,eşit vatandaşlık ve kardeşlik va'dediyordu.Ancak Azadamard,bu vaatlerin nasıl içi boşaltılmış,nasıl yerine getirilmemiş olduğuna dâir sürekli kanıtlar sunarak aslında bir siyâsal karşı-hâfıza inşâ etmişti. -Ayrıca Yeniköy örneği de çarpıcı bir örnek,açmanız mümkün mü?

Yeniköy örneği,Azadamard'ın Haziran 1912 yılında yayımladığı haber ve analizler içinde yalnızca yerel bir olay olarak değil,Osmanlı'da merkezî iktidarın gayri-Müslim köylülere yönelik güvenlik siyâsetini nasıl kurguladığını gösteren çok katmanlı bir vak'a olarak görülebilir.İstanbul'a yalnızca birkaç saatlik mesâfede olan bu Yeniköy,Cengiz ve Ortaköy'de yaşananlar,uzak vilâyetlerdeki Ermeni köylerinde görülen şiddetin başkentin yakınında da görüldüğünün kanıtıdır ve devletin güvenlik politikasına dâir ipuçları verir.

Çoğunluğu Ermenilerden oluşan bu köyler 1912 yılında Rumeli ve Kafkasya'dan göç ettirilmiş Müslüman muhâcirlerin saldırılarına uğrar.Bu saldırılar yalnızca bireysel değil,örgütlüdür;köylerdeki topraklar zorla işgâl edilir,hâneler tehdit edilir,gece silâhlı baskınlar düzenlenir.Azadamard'daki habere göre,köydeki birçok Ermeni aile göç etmek zorunda kalır.Topraklar ise muhâcir yerleştirme programları kapsamında yeni gelen nüfûsa dağıtılır.Bu örnek yine müstakil değildir,Patrikhâne arşivlerinde rapor edildikleri üzere benzer olayların 1856 Kırım Savaşı sonrası Müslüman göçlerinde de Ermeni köylerinde yaşandığını biliyoruz

Bu olayda dikkat çeken bir başka detay,dönemin Yeniköy kâymakâmı olarak atanan Mustafa Kemâl Bey'in (Azadamard'da bu şekilde geçer) adının doğrudan zikredilmesidir.Gazeteye göre,Adana Katliâmı'nda adı geçen isimlerden biri olan bu kişinin Yeniköy'e kâymakâm atanması,yalnızca tesâdüf değil:
"Bu olaylar,Mustafa Kemâl Bey adında bir kişinin Pazar günü atanmasından itibâren baş göstermiştir.Bu kişi kimdir?Nereden gelmiştir?Geçmişi nedir?Bunu biz bilmiyoruz.Ancak bahsi geçen köylerin halkı arasında dolaşan söylentilere göre,bu kişi Adana Olayları sırasında resmî bir görevle o bölgede bulunmaktaymış.Hükûmet,her fırsatta birlik ve kardeşlik fikirlerini dile getirmekteyken,meselenin bu kadar ağır ve vahim bir hâl almasına neden göz yummuştur?Acaba yine,"önemli bir şey değildir;sadece bir yanlış anlamadan ibârettir" şeklindeki resmî söylemlere mi sığınacaktır?"

Ben Tanzîmât'tan bu yana devâm eden sorunlar olan en temel hakların bile hâlâ çözülememiş olmasından dolayı Yeniköy vak'asını çevredeki şiddetin merkeze sızması olarak değil,merkezin bizzat şiddet üretmeye devâm ettiğini gösteren bir mikrokozmos olarak görüyorum.Devlet,yalnızca müdâhale etmemekle kalmaz;şiddeti kadroları,iskân politikaları ve cezâsızlık yoluyla üretir,diye düşünüyorum.Bu nedenle Yeniköy örneği,Osmanlı'daki Ermeni-karşıtı şiddetin istisnâî değil,süreğen,plânlı ve mekânsal olarak merkezîleşmiş bir karakter taşıdığını açıkça gösterir. -Gazetenin önemli meselelerinden birinin "İTC'nin ötekileri yok etme politikası" olduğunu söylüyorsunuz.Evet gazete 1914'te kapandı ama nasıl bir anlatısı vardı bu konuya dâir?

Azadamard gazetesi,1909'dan 1914'e dek süren yayın hayâtı boyunca İTC'nin ötekileri yok etme politikasını doğrudan bu adla anmasa da,devletin reform vaatlerini sistematik biçimde yerine getirmemesi,özellikle 1912 ile birlikte güvenlik ve adâlet eksikliğinin yoğunlaşması,muhâlifler üzerinde artan baskı ve tutuklamalar gibi pratikleri teşhir eden bir makâleler yayımlamıştır.Bu anlatı,yalnızca Ermenilere yönelen şiddet biçimleriyle sınırlı değil;aynı zamanda devletin Meşrûtiyet sonrasında sürdürdüğü yapısal inkâr stratejisinin belgelenmiş târihidir.Temmuz 1912'de yayımlanan bir makâlesinde,İTC'nin Napoléon'un yaptığı gibi devrimcileri elimine etme stratejine meyil ettiğini yazar.Bu noktada daha önce de bahsettiğimiz Gramsci'nin "pasif devrim" kavramına hâtırlamakta fayda vardır.Pasif devrim,statükonun korunduğu ancak reform söyleminin sürdüğü bir süreçtir,EDF de Azadamard aracılığıyla İTC'nin Bonapartist burjuva olduğunu söylemekte ve kendinden olmayanları saf-dışı bırakmaya çalıştığını ifâde etmektedir.

1911'de yayımladığı bir makâlesinde "imhâ siyâseti" ifâdesinin kullanımı,İTC'ne dâir şüphelerini çok net bir şekilde belirtirken şu soruyu soruyordu: "Vilâyetlerde Ermenilere karşı,açıkça ve büyük bir cüretle uygulanan bu imhâ siyâsetine karşı Meşrûtiyet hükûmetinin samimi düşüncesi ve bakış açısı nedir?"
Bu ifâde,Azadamard'ın yalnızca fiilî saldırıları değil,bu saldırılara karşı alınmayan tedbirleri ve reformların sürekli ertelenmesini bir "imhâ siyâseti" olarak okuduğunu gösterir.Bu noktada gazete,yalnızca saldırıyı değil,devletin eylemsizliğini de bir yok etme pratiği olarak değerlendiriyor olabilir demek yanlış olmaz.

Sonuç olarak Azadamard'ın teşhis ettiği yok oluş,kültürel ve siyâsal bir silme pratiğidir.Azadamard'ın 1914'e dek aktardığı makâlelerden,devletin gayri-Müslim tebaanın varlığını sistematik olarak daralttığı,onları güvenlikten,adâletten,mülkiyetten dışladığı bir yavaş elimine sürecini ortaya koyar.Bu süreç Tanzîmât dönemindeki devlet pratikleriyle benzerlikler gösterir. -24 Nisan'ın geldiğini görüyorlar mıydı?

Gazetede açıkça "toplu bir imhâ geliyor" tarzı bir tespite ben denk gelmedim;24 Nisan gibi merkezî bir tutuklama ve tasfiye sürecinin önden görülmesinin mümkün olmadığını düşünüyorum.Ancak Azadamard'ın satır aralarına sinen öfke,hayâl kırıklığı ve tekrar eden "devlet nerede?" sorusu,okuyucuda açık bir fikir oluşturuyor bence:"Bu böyle devâm edemez."

Başka bir deyişle Azadamard'daki makâleler,24 Nisan'ı öngörmez ama ona zemin hazırlayan gelişmelere dâir fikir edinmemize yardımcı olabilir. -24 Nisan 1915'te Azadamard çalışanlarından kimlerin alındığını ve başlarına neler geldiğini biliyor musunuz?

Bildiğim kadarıyla yaklaşık 200 Ermeni aydını tutuklandı.Bunların önemli bir bölümü doğrudan Azadamard'ın yazarları,yayıncıları ve siyâsî hattının temsilcilerinden.Şu ânda aklıma gelen tutuklanan ve akabinde öldürülen Azadamard kadrosundan başlıca isimler şâir ve yazar Adom Yarcanyan,yazar Sarkis Minasyan,hukûkçu Harutyun Shahrigyan,gazeteci yazar Rupen Zartaryan,yazar Nerses Papazyan. -Ermeniler hakkında çalışmalar yapan bir akademisyen olarak,Soykırım'ın 110. yılında ne söylersiniz? Soykırım'ın 110. yılında,hâlâ aynı temel hakikatle karşı karşıyayız:Tanınmayan acılar dinmez,bastırılan hâfızalar toplumsal barışa hizmet etmez,adâlet olmadan ortak gelecek kurulamaz.Bu yalnızca Ermenilere yapılan bir târihsel haksızlığın telâfisi değil,aynı zamanda geçmişin adâletsizlikleriyle şekillenmiş bugünü tanıma ve dönüştürme meselesidir.

Bir başka deyişle 1915,bir kopuş değil;uzun bir yapısal sürecin doruk noktasıdır.1850'lerden itibâren başlayıp Tanzîmât reformlarıyla kurumsallaşan dışlama,mülksüzleştirme ve idârî marjinalleştirme pratikleri,1909 Adana Katliâmı'yla görünürleşmiş,Meşrûtiyet döneminde umuda rağmen süregelmiş ve 1915'te büyük bir felâkete dönüşmüştür.Bu süreklilik,benim için yalnızca bir târihsel analiz konusu değil,aynı zamanda şiddetin nasıl "normalleştirildiğini" anlamak için de kritik bir sorudur.

Zirâ soykırımın yalnızca öldürmek değil;öncesinde susturmak,görünmezleştirmek,mülksüzleştirmek,hâfızayı silmek,entelektüel kadroları yok etmek ve nihâyet toplumsal varlığı ortadan kaldırmak gibi çok katmanlı süreçlerin toplamı olduğunu düşünüyorum.Azadamard'ın yazarlarının 24 Nisan'da hedef alınması,bu entelektüel hâfızanın da yok edilmek istenmesinin bir göstergesidir meselâ.Dolayısıyla 1915,yalnızca yaşananların değil,öncesinde görülmek istenmeyen işâretlerin de bir sonucudur.

Târihçi olarak benim için 110. yılında Soykırımı anmak,yalnızca bir yas tutma eylemi değildir.Aynı zamanda târihyazımını dönüştürmek,adâletin hangi araçlarla ertelendiğini göstermek,sesleri bastırılmış halkların mücâdelesini târihin merkezine almak demektir.

Benim için 1915,yalnızca geçmişe değil,aynı zamanda bugüne ve geleceğe dâir bir sorudur:Adâleti sağlamamak kimi korur?Hâfızayı bastırmak nasıl bir gelecek kurar?Ve târih,hangi sesleri susturarak yazılır?.. *Orhun Yalçın,Azadamard ve bitmeyen şiddet,Röportaj:Nazan Özcan,Agos,28 Nisan 2025. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/32492/azadamard-ve-bitmeyen-siddet